caput mortuum

Για τη νουβέλα του Μισέλ Φάις «Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: «Βάκχες» (1986), θέατρο Άττις, σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου.

Της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου

Στο υλικό των Βακχών, του τελευταίου, οριακού και αμφίσημου έργου του Ευριπίδη, επιστρέφει ο Μισέλ Φάις με την καινούργια του νουβέλα, που τιτλοφορείται Caput mortuum [1932] – Φάρσα αφανισμού και κυκλοφόρησε λίγο πριν από το κλείσιμο του 2021 από τις εκδόσεις Πατάκη, έναν χρόνο έπειτα από την Ερευνήτρια (Βραβείο Μυθιστορήματος περιοδικού Αναγνώστης).

Τα πάθη μιας αριστερής οικογένειας 

Η πρώτη αναμέτρηση του Φάις με τις Βάκχες είχε συντελεστεί προ δεκαετίας στο μυθιστόρημα Πορφυρά γέλια (2010), το οποίο, ανατέμνοντας τα πάθη μιας αριστερής οικογένειας, και με τον Νίκο Ζαχαριάδη ωσεί παρόντα, φωτίζει ταυτόχρονα τις επιβιώσεις του Εμφυλίου στον κοινό, δημόσιο και ιστοριογραφικό λόγο – ως αποτέλεσμα του κομματικού μαιναδισμού και του εθνικού αλληλοσπαραγμού της εποχής. Αν ο διονυσιακός ίλιγγος των Βακχών, καθώς και οι κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις και συνεπαγωγές του (το έργο γράφτηκε εξάλλου κατά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, του εμφυλίου της εποχής, με τον Ευριπίδη να είναι αυτοεξόριστος στη Μακεδονία), διαπερνούν υπογείως τα Πορφυρά γέλια και εισέρχονται και στο πεδίο της πλοκής (ο κομμουνιστής και αντισταλινιστής παππούς μεταφράζει τις Βάκχες), στο Caput mortuum [1932] η έσχατη τραγωδία του Ευριπίδη τοποθετείται στο κέντρο μιας πολύτροπης αφήγησης, η οποία ανιχνεύει ψηλαφιστά τον σκοτεινό πυρήνα των Βακχών.

...στο Caput mortuum [1932] η έσχατη τραγωδία του Ευριπίδη τοποθετείται στο κέντρο μιας πολύτροπης αφήγησης, η οποία ανιχνεύει ψηλαφιστά τον σκοτεινό πυρήνα των Βακχών.

Τέσσερις τρόπους μετέρχεται η αφήγηση στην παρούσα νουβέλα του Φάις: τις συστηματικές σημειώσεις ενός μελετητή του Ευριπίδη («Ψεδο-Αγέλαστος ή καθ' ύπνον σημειώσεις»), τους καταιγιστικούς, τοποθετημένους σε απολύτως σύγχρονο πλαίσιο θεατρικούς διαλόγους μεταξύ των προσώπων των Βακχών, στους οποίους παρευρίσκεται και παρεμβαίνει ως συντονιστής, υποκινητής της δράσης ή σιωπηλός μάρτυρας ένας Δραματοθεραπευτής («Οικογενειακά βίντεο»), τα πεζόμορφα ποιήματα που επιγράφονται ως «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», και τους πυρετικούς μονολόγους σε β’ πρόσωπο μιας ηθοποιού η οποία αναδιηγείται τις υποβλητικά φωτισμένες, ανιχνευτικές συζητήσεις της (εν είδει οντισιόν) με έναν σκηνοθέτη που ετοιμάζει μια παράσταση βασισμένη στις Βάκχες («Project P.»).

Μεταμοντέρνα αισθητική και κύριαρχη θεατρικότητα

Η πολυμορφία και η πολυφωνία, ο κατακερματισμός της αφήγησης και η συναρμογή θραυσμάτων μέσω των τεχνικών του κολάζ και του μοντάζ, η μεταμυθοπλασία ως βάση μια προωθημένης αυτομυθοπλασίας όπου διαπλέκονται ο εαυτός και ο άλλος (συγκροτώντας εν προόδω μια «αυτοπροσωπογραφία ενός άλλου», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του ίδιου του συγγραφέα), καθώς και το άνοιγμα της πρόζας σε άλλα κειμενικά είδη (δοκίμιο, θέατρο, ποίηση), που συνιστούν γνώριμες αφηγηματικές στρατηγικές στο πεζογραφικό έργο του Φάις και πιστοποιούν τη μεταμοντέρνα αισθητική του κατεύθυνση, επανεργοποιούνται στο Caput mortuum [1932] και συμπληρώνονται από μια κυρίαρχη θεατρικότητα, η οποία σαφώς και έλκει την καταγωγή της από το αμιγώς θεατρικό έργο του συγγραφέα, αλλά εδώ διαμορφώνει το όλο πλαίσιο της σύνθεσης, διαπερνά τα επιμέρους επίπεδα της μυθοπλασίας και εντέλει διαποτίζει τον αισθητικό, φιλοσοφικό και πολιτικό στοχασμό που αναπτύσσεται στη νουβέλα.

Μια σειρά από αλλεπάλληλα δίπολα συγκροτούν και την υπαρξιακή βάση του Caput mortuum [1932], πιάνοντας το νήμα από τις Βάκχες και διευρύνοντας το δυαδικό σχήμα κατά το δοκούν, ώστε να συμπεριλάβει τον έμφυτο μετεωρισμό της γραφής του Φάις.

Στην αμφιρρέπεια των Βακχών, στη διαρκή αμφιταλάντευσή τους ανάμεσα σε δύο αντιθετικούς, κάθε φορά, πόλους εντοπίζει ο Φάις την πηγή της ιδιαίτερης αμφισημίας του συγκεκριμένου έργου του Ευριπίδη. Μια σειρά από αλλεπάλληλα δίπολα συγκροτούν και την υπαρξιακή βάση του Caput mortuum [1932], πιάνοντας το νήμα από τις Βάκχες και διευρύνοντας το δυαδικό σχήμα κατά το δοκούν, ώστε να συμπεριλάβει τον έμφυτο μετεωρισμό της γραφής του Φάις: άντρας/γυναίκα, θεϊκό/ανθρώπινο, ανθρώπινο/ζωώδες, λογικό/άλογο, ντόπιο/ξένο, αρχαιότητα/παρόν, υποκριτής/σκηνοθέτης, θλίψη/μανία, ζωή/θάνατος, ύπνος/ξύπνιος, σιωπή/ομιλία, αλλά και σιωπή/γραφή, εαυτός/άλλος, όλα/τίποτα, ον/μη ον κ.λπ. Για τον Φάις (που ακολουθεί κατά πόδας τον Ευριπίδη) η υπέρβαση του διχασμού δεν προκύπτει από την επιλογή της μιας ή της άλλης θέσης αλλά με την αποδοχή της αμφισημίας, τη συμφιλίωση με την αμφιρρέπεια, την αντίφαση και το οξύμωρο. Σε αυτή τη μεταιχμιακή ζώνη μας μεταφέρουν άλλωστε και τα «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», όπως και –από μια άλλη δίοδο– η οντισιόν για έναν ρόλο που δεν υπάρχει, αυτόν της αποσιωπημένης Ηπείρου, της αδερφής του Πενθέα.

fais 1

Ο Μισέλ Φάις (Κομοτηνή, 1957) είναι υπεύθυνος των σελίδων βιβλίου στην Εφημερίδα των Συντακτών και διδάσκει δημιουργική γραφή (Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Παν/μιο Δυτ.Μακεδονίας, «Σχόλη» στις Εκδόσεις Πατάκη). Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος (2000) για τη συλλογή Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες και με το βραβείο του Αναγνώστη για το βιβλίο Ερευνήτρια. Από το Yale University Press κυκλοφόρησαν οι νουβέλες του Lady Cortisol και Aegypius Monachus υπό τον τίτλο Μηχανισμοί απώλειας (“Mechanisms of Loss”, μτφρ. David Connolly, 2020). Έχει επιμεληθεί πολλούς συλλογικούς τόμους λογοτεχνίας και εικαστικά λευκώματα. Φωτογραφία © Dirk Skiba

Υπό το φως αυτής της αμφισημίας, της συνειδητής δηλαδή υπέρβασης της μονοσημίας και της μονομέρειας, γίνεται εξάλλου αντιληπτός ο μηχανισμός μιας «φάρσας αφανισμού», με την ώσμωση μεταξύ αστείου και τραγικού να αποτελεί όχι μόνο αισθητική επιλογή αλλά πρωτίστως ένα πρίσμα ενατένισης των πραγμάτων, τόσο για τον Ευριπίδη, ο οποίος είχε αντιληφθεί ότι «το τραγικό, για να αντέξει την τραγικότητά του, χωνεύει κλιμακώσεις του αστείου» (σ. 128) όσο και για τον Φάις. Αμφίρροποι, στην κόψη κωμικού και αποτρόπαιου, είναι οι διάλογοι των προσώπων στα «Οικογενειακά βίντεο», καθώς η γλωσσική και συχνά σωματική διαπάλη μεταξύ των πρωταγωνιστών παίρνει τις διαστάσεις μιας μαύρης, κατάμαυρης φάρσας, ενός υπαρξιακού πινγκ πονγκ. (Πινγκ πονγκ παίζουν πράγματι σε μια σκηνή ο Πενθέας και ο Διόνυσος, με τον Δραματοθεραπευτή να έχει αναλάβει χρέη διαιτητή).

patakis fais caput mortuumΗ συμφιλίωση με την αμφιρρέπεια συνεπάγεται, ωστόσο, και μια συμφιλίωση με ό,τι αντιστέκεται της κατανόησης και αρέσκεται να κρύβεται, με το απροσδίοριστο, το ανομολόγητο, το «σκοτεινό δάσος» της ύπαρξης και της γραφής. Γιατί, όπως λέει ο Φάις δανειζόμενος τη φωνή του σκηνοθέτη του «Project P.», «το αντιστεκόμενο σημείο, το διαφεύγον και κρυπτόμενο στο βάθος μιας δύσβατης παρουσίας, αυτό το σκοτεινό δάσος, συχνά είναι πιο αποκαλυπτικό από το αποκαλυπτόμενο ξέφωτο το οποίο υποτίθεται ότι σε κινητοποιεί και σε ωριμάζει». (σ. 71)

Εδώ εντοπίζει άλλωστε ο συγγραφέας και την κρίσιμη λειτουργία του θεάτρου ως τέχνης: «Γι’ αυτό υπάρχει το θέατρο, όπως εξάλλου υποδηλώνει και η θρησκευτική καταγωγή του, ως ένας οργανωμένος χώρος όπου οι θεατές (άτυποι πιστοί ή άπιστοι) προσέρχονται, πέραν της αισθητικής απόλαυσης ή της πνευματικής ανάτασης, για να βιώσουν με ασφαλή τρόπο το τερατώδες, το εξωλογικό, το αντιφατικό, το ανείπωτο που εμπεριέχουν, που τους κατακλύζει εκτός θεάτρου». (σ. 148) Εδώ –δηλαδή στην εις βάθος διερέυνηση αυτής της σκοτεινής περιοχής– εντοπίζεται όμως και το επίτευγμα του Μισέλ Φάις στο Caput mortuum [1932], ο οποίος, βουτώντας στα βαθιά και αμφίσημα νερά του κειμένου του Ευριπίδη, ολοκληρώνει υποδειγματικά με την παρούσα νουβέλα την τετραλογία της «αυτοβιογραφίας ενός άλλου».


* Η ΜΑΡΙΝΑ ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΙΔΟΥ είναι βιβλιοκριτικός, μεταφράστρια και διδάκτωρ θεατρολογίας του Freie Universität Berlin.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

Για το βιβλίο της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου «Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλυτρώτων''. Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922)» (εκδ. Gutenberg). 

Γράφει ο Σήφης Μπουζάκης

...
«Μετείκασμα» του Σωκράτη Καμπουρόπουλου (κριτική) – Ό,τι μένει από τις στιγμές της ζωής που χάνονται

«Μετείκασμα» του Σωκράτη Καμπουρόπουλου (κριτική) – Ό,τι μένει από τις στιγμές της ζωής που χάνονται

Για την ποιητική συλλογή του Σωκράτη Καμπουρόπουλου «Μετείκασμα» (εκδ. Θράκα). Κεντρική εικόνα: Αυτοπροσωπογραφία του ζωγράφου Τζόρτζιο Μοράντι.

Γράφει ο Μιχάλης Μακρόπουλος 

Ένα πρόσωπο σ’ ένα χώρο, ένα στιγμιότυ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ