caput mortuum

Για τη νουβέλα του Μισέλ Φάις «Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: «Βάκχες» (1986), θέατρο Άττις, σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου.

Της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου

Στο υλικό των Βακχών, του τελευταίου, οριακού και αμφίσημου έργου του Ευριπίδη, επιστρέφει ο Μισέλ Φάις με την καινούργια του νουβέλα, που τιτλοφορείται Caput mortuum [1932] – Φάρσα αφανισμού και κυκλοφόρησε λίγο πριν από το κλείσιμο του 2021 από τις εκδόσεις Πατάκη, έναν χρόνο έπειτα από την Ερευνήτρια (Βραβείο Μυθιστορήματος περιοδικού Αναγνώστης).

Τα πάθη μιας αριστερής οικογένειας 

Η πρώτη αναμέτρηση του Φάις με τις Βάκχες είχε συντελεστεί προ δεκαετίας στο μυθιστόρημα Πορφυρά γέλια (2010), το οποίο, ανατέμνοντας τα πάθη μιας αριστερής οικογένειας, και με τον Νίκο Ζαχαριάδη ωσεί παρόντα, φωτίζει ταυτόχρονα τις επιβιώσεις του Εμφυλίου στον κοινό, δημόσιο και ιστοριογραφικό λόγο – ως αποτέλεσμα του κομματικού μαιναδισμού και του εθνικού αλληλοσπαραγμού της εποχής. Αν ο διονυσιακός ίλιγγος των Βακχών, καθώς και οι κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις και συνεπαγωγές του (το έργο γράφτηκε εξάλλου κατά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, του εμφυλίου της εποχής, με τον Ευριπίδη να είναι αυτοεξόριστος στη Μακεδονία), διαπερνούν υπογείως τα Πορφυρά γέλια και εισέρχονται και στο πεδίο της πλοκής (ο κομμουνιστής και αντισταλινιστής παππούς μεταφράζει τις Βάκχες), στο Caput mortuum [1932] η έσχατη τραγωδία του Ευριπίδη τοποθετείται στο κέντρο μιας πολύτροπης αφήγησης, η οποία ανιχνεύει ψηλαφιστά τον σκοτεινό πυρήνα των Βακχών.

...στο Caput mortuum [1932] η έσχατη τραγωδία του Ευριπίδη τοποθετείται στο κέντρο μιας πολύτροπης αφήγησης, η οποία ανιχνεύει ψηλαφιστά τον σκοτεινό πυρήνα των Βακχών.

Τέσσερις τρόπους μετέρχεται η αφήγηση στην παρούσα νουβέλα του Φάις: τις συστηματικές σημειώσεις ενός μελετητή του Ευριπίδη («Ψεδο-Αγέλαστος ή καθ' ύπνον σημειώσεις»), τους καταιγιστικούς, τοποθετημένους σε απολύτως σύγχρονο πλαίσιο θεατρικούς διαλόγους μεταξύ των προσώπων των Βακχών, στους οποίους παρευρίσκεται και παρεμβαίνει ως συντονιστής, υποκινητής της δράσης ή σιωπηλός μάρτυρας ένας Δραματοθεραπευτής («Οικογενειακά βίντεο»), τα πεζόμορφα ποιήματα που επιγράφονται ως «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», και τους πυρετικούς μονολόγους σε β’ πρόσωπο μιας ηθοποιού η οποία αναδιηγείται τις υποβλητικά φωτισμένες, ανιχνευτικές συζητήσεις της (εν είδει οντισιόν) με έναν σκηνοθέτη που ετοιμάζει μια παράσταση βασισμένη στις Βάκχες («Project P.»).

Μεταμοντέρνα αισθητική και κύριαρχη θεατρικότητα

Η πολυμορφία και η πολυφωνία, ο κατακερματισμός της αφήγησης και η συναρμογή θραυσμάτων μέσω των τεχνικών του κολάζ και του μοντάζ, η μεταμυθοπλασία ως βάση μια προωθημένης αυτομυθοπλασίας όπου διαπλέκονται ο εαυτός και ο άλλος (συγκροτώντας εν προόδω μια «αυτοπροσωπογραφία ενός άλλου», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του ίδιου του συγγραφέα), καθώς και το άνοιγμα της πρόζας σε άλλα κειμενικά είδη (δοκίμιο, θέατρο, ποίηση), που συνιστούν γνώριμες αφηγηματικές στρατηγικές στο πεζογραφικό έργο του Φάις και πιστοποιούν τη μεταμοντέρνα αισθητική του κατεύθυνση, επανεργοποιούνται στο Caput mortuum [1932] και συμπληρώνονται από μια κυρίαρχη θεατρικότητα, η οποία σαφώς και έλκει την καταγωγή της από το αμιγώς θεατρικό έργο του συγγραφέα, αλλά εδώ διαμορφώνει το όλο πλαίσιο της σύνθεσης, διαπερνά τα επιμέρους επίπεδα της μυθοπλασίας και εντέλει διαποτίζει τον αισθητικό, φιλοσοφικό και πολιτικό στοχασμό που αναπτύσσεται στη νουβέλα.

Μια σειρά από αλλεπάλληλα δίπολα συγκροτούν και την υπαρξιακή βάση του Caput mortuum [1932], πιάνοντας το νήμα από τις Βάκχες και διευρύνοντας το δυαδικό σχήμα κατά το δοκούν, ώστε να συμπεριλάβει τον έμφυτο μετεωρισμό της γραφής του Φάις.

Στην αμφιρρέπεια των Βακχών, στη διαρκή αμφιταλάντευσή τους ανάμεσα σε δύο αντιθετικούς, κάθε φορά, πόλους εντοπίζει ο Φάις την πηγή της ιδιαίτερης αμφισημίας του συγκεκριμένου έργου του Ευριπίδη. Μια σειρά από αλλεπάλληλα δίπολα συγκροτούν και την υπαρξιακή βάση του Caput mortuum [1932], πιάνοντας το νήμα από τις Βάκχες και διευρύνοντας το δυαδικό σχήμα κατά το δοκούν, ώστε να συμπεριλάβει τον έμφυτο μετεωρισμό της γραφής του Φάις: άντρας/γυναίκα, θεϊκό/ανθρώπινο, ανθρώπινο/ζωώδες, λογικό/άλογο, ντόπιο/ξένο, αρχαιότητα/παρόν, υποκριτής/σκηνοθέτης, θλίψη/μανία, ζωή/θάνατος, ύπνος/ξύπνιος, σιωπή/ομιλία, αλλά και σιωπή/γραφή, εαυτός/άλλος, όλα/τίποτα, ον/μη ον κ.λπ. Για τον Φάις (που ακολουθεί κατά πόδας τον Ευριπίδη) η υπέρβαση του διχασμού δεν προκύπτει από την επιλογή της μιας ή της άλλης θέσης αλλά με την αποδοχή της αμφισημίας, τη συμφιλίωση με την αμφιρρέπεια, την αντίφαση και το οξύμωρο. Σε αυτή τη μεταιχμιακή ζώνη μας μεταφέρουν άλλωστε και τα «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», όπως και –από μια άλλη δίοδο– η οντισιόν για έναν ρόλο που δεν υπάρχει, αυτόν της αποσιωπημένης Ηπείρου, της αδερφής του Πενθέα.

fais 1

Ο Μισέλ Φάις (Κομοτηνή, 1957) είναι υπεύθυνος των σελίδων βιβλίου στην Εφημερίδα των Συντακτών και διδάσκει δημιουργική γραφή (Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Παν/μιο Δυτ.Μακεδονίας, «Σχόλη» στις Εκδόσεις Πατάκη). Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος (2000) για τη συλλογή Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες και με το βραβείο του Αναγνώστη για το βιβλίο Ερευνήτρια. Από το Yale University Press κυκλοφόρησαν οι νουβέλες του Lady Cortisol και Aegypius Monachus υπό τον τίτλο Μηχανισμοί απώλειας (“Mechanisms of Loss”, μτφρ. David Connolly, 2020). Έχει επιμεληθεί πολλούς συλλογικούς τόμους λογοτεχνίας και εικαστικά λευκώματα. Φωτογραφία © Dirk Skiba

Υπό το φως αυτής της αμφισημίας, της συνειδητής δηλαδή υπέρβασης της μονοσημίας και της μονομέρειας, γίνεται εξάλλου αντιληπτός ο μηχανισμός μιας «φάρσας αφανισμού», με την ώσμωση μεταξύ αστείου και τραγικού να αποτελεί όχι μόνο αισθητική επιλογή αλλά πρωτίστως ένα πρίσμα ενατένισης των πραγμάτων, τόσο για τον Ευριπίδη, ο οποίος είχε αντιληφθεί ότι «το τραγικό, για να αντέξει την τραγικότητά του, χωνεύει κλιμακώσεις του αστείου» (σ. 128) όσο και για τον Φάις. Αμφίρροποι, στην κόψη κωμικού και αποτρόπαιου, είναι οι διάλογοι των προσώπων στα «Οικογενειακά βίντεο», καθώς η γλωσσική και συχνά σωματική διαπάλη μεταξύ των πρωταγωνιστών παίρνει τις διαστάσεις μιας μαύρης, κατάμαυρης φάρσας, ενός υπαρξιακού πινγκ πονγκ. (Πινγκ πονγκ παίζουν πράγματι σε μια σκηνή ο Πενθέας και ο Διόνυσος, με τον Δραματοθεραπευτή να έχει αναλάβει χρέη διαιτητή).

patakis fais caput mortuumΗ συμφιλίωση με την αμφιρρέπεια συνεπάγεται, ωστόσο, και μια συμφιλίωση με ό,τι αντιστέκεται της κατανόησης και αρέσκεται να κρύβεται, με το απροσδίοριστο, το ανομολόγητο, το «σκοτεινό δάσος» της ύπαρξης και της γραφής. Γιατί, όπως λέει ο Φάις δανειζόμενος τη φωνή του σκηνοθέτη του «Project P.», «το αντιστεκόμενο σημείο, το διαφεύγον και κρυπτόμενο στο βάθος μιας δύσβατης παρουσίας, αυτό το σκοτεινό δάσος, συχνά είναι πιο αποκαλυπτικό από το αποκαλυπτόμενο ξέφωτο το οποίο υποτίθεται ότι σε κινητοποιεί και σε ωριμάζει». (σ. 71)

Εδώ εντοπίζει άλλωστε ο συγγραφέας και την κρίσιμη λειτουργία του θεάτρου ως τέχνης: «Γι’ αυτό υπάρχει το θέατρο, όπως εξάλλου υποδηλώνει και η θρησκευτική καταγωγή του, ως ένας οργανωμένος χώρος όπου οι θεατές (άτυποι πιστοί ή άπιστοι) προσέρχονται, πέραν της αισθητικής απόλαυσης ή της πνευματικής ανάτασης, για να βιώσουν με ασφαλή τρόπο το τερατώδες, το εξωλογικό, το αντιφατικό, το ανείπωτο που εμπεριέχουν, που τους κατακλύζει εκτός θεάτρου». (σ. 148) Εδώ –δηλαδή στην εις βάθος διερέυνηση αυτής της σκοτεινής περιοχής– εντοπίζεται όμως και το επίτευγμα του Μισέλ Φάις στο Caput mortuum [1932], ο οποίος, βουτώντας στα βαθιά και αμφίσημα νερά του κειμένου του Ευριπίδη, ολοκληρώνει υποδειγματικά με την παρούσα νουβέλα την τετραλογία της «αυτοβιογραφίας ενός άλλου».


* Η ΜΑΡΙΝΑ ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΙΔΟΥ είναι βιβλιοκριτικός, μεταφράστρια και διδάκτωρ θεατρολογίας του Freie Universität Berlin.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

«Το άλλο όνομα» του Γιόν Φόσε (κριτική) – Στα σκοτάδια και στο φως της αγάπης

Για το μυθιστόρημα του Γιόν Φόσε [Jon Fosse] «Το άλλο όνομα – Επταλογία I-II» (μτφρ. Σωτήρης Σουλιώτης, εκδ. Gutenberg).

Του Διονύση Μαρίνου

Υπήρξα από εκείνους τους τυχερούς που είδαν το έργο του Γιόν Φόσε «Κάποιος θα έρθει» που ανέβηκε τον Σεπτέμβριο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ