caput mortuum

Για τη νουβέλα του Μισέλ Φάις «Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: «Βάκχες» (1986), θέατρο Άττις, σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου.

Της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου

Στο υλικό των Βακχών, του τελευταίου, οριακού και αμφίσημου έργου του Ευριπίδη, επιστρέφει ο Μισέλ Φάις με την καινούργια του νουβέλα, που τιτλοφορείται Caput mortuum [1932] – Φάρσα αφανισμού και κυκλοφόρησε λίγο πριν από το κλείσιμο του 2021 από τις εκδόσεις Πατάκη, έναν χρόνο έπειτα από την Ερευνήτρια (Βραβείο Μυθιστορήματος περιοδικού Αναγνώστης).

Τα πάθη μιας αριστερής οικογένειας 

Η πρώτη αναμέτρηση του Φάις με τις Βάκχες είχε συντελεστεί προ δεκαετίας στο μυθιστόρημα Πορφυρά γέλια (2010), το οποίο, ανατέμνοντας τα πάθη μιας αριστερής οικογένειας, και με τον Νίκο Ζαχαριάδη ωσεί παρόντα, φωτίζει ταυτόχρονα τις επιβιώσεις του Εμφυλίου στον κοινό, δημόσιο και ιστοριογραφικό λόγο – ως αποτέλεσμα του κομματικού μαιναδισμού και του εθνικού αλληλοσπαραγμού της εποχής. Αν ο διονυσιακός ίλιγγος των Βακχών, καθώς και οι κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις και συνεπαγωγές του (το έργο γράφτηκε εξάλλου κατά το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου, του εμφυλίου της εποχής, με τον Ευριπίδη να είναι αυτοεξόριστος στη Μακεδονία), διαπερνούν υπογείως τα Πορφυρά γέλια και εισέρχονται και στο πεδίο της πλοκής (ο κομμουνιστής και αντισταλινιστής παππούς μεταφράζει τις Βάκχες), στο Caput mortuum [1932] η έσχατη τραγωδία του Ευριπίδη τοποθετείται στο κέντρο μιας πολύτροπης αφήγησης, η οποία ανιχνεύει ψηλαφιστά τον σκοτεινό πυρήνα των Βακχών.

...στο Caput mortuum [1932] η έσχατη τραγωδία του Ευριπίδη τοποθετείται στο κέντρο μιας πολύτροπης αφήγησης, η οποία ανιχνεύει ψηλαφιστά τον σκοτεινό πυρήνα των Βακχών.

Τέσσερις τρόπους μετέρχεται η αφήγηση στην παρούσα νουβέλα του Φάις: τις συστηματικές σημειώσεις ενός μελετητή του Ευριπίδη («Ψεδο-Αγέλαστος ή καθ' ύπνον σημειώσεις»), τους καταιγιστικούς, τοποθετημένους σε απολύτως σύγχρονο πλαίσιο θεατρικούς διαλόγους μεταξύ των προσώπων των Βακχών, στους οποίους παρευρίσκεται και παρεμβαίνει ως συντονιστής, υποκινητής της δράσης ή σιωπηλός μάρτυρας ένας Δραματοθεραπευτής («Οικογενειακά βίντεο»), τα πεζόμορφα ποιήματα που επιγράφονται ως «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», και τους πυρετικούς μονολόγους σε β’ πρόσωπο μιας ηθοποιού η οποία αναδιηγείται τις υποβλητικά φωτισμένες, ανιχνευτικές συζητήσεις της (εν είδει οντισιόν) με έναν σκηνοθέτη που ετοιμάζει μια παράσταση βασισμένη στις Βάκχες («Project P.»).

Μεταμοντέρνα αισθητική και κύριαρχη θεατρικότητα

Η πολυμορφία και η πολυφωνία, ο κατακερματισμός της αφήγησης και η συναρμογή θραυσμάτων μέσω των τεχνικών του κολάζ και του μοντάζ, η μεταμυθοπλασία ως βάση μια προωθημένης αυτομυθοπλασίας όπου διαπλέκονται ο εαυτός και ο άλλος (συγκροτώντας εν προόδω μια «αυτοπροσωπογραφία ενός άλλου», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του ίδιου του συγγραφέα), καθώς και το άνοιγμα της πρόζας σε άλλα κειμενικά είδη (δοκίμιο, θέατρο, ποίηση), που συνιστούν γνώριμες αφηγηματικές στρατηγικές στο πεζογραφικό έργο του Φάις και πιστοποιούν τη μεταμοντέρνα αισθητική του κατεύθυνση, επανεργοποιούνται στο Caput mortuum [1932] και συμπληρώνονται από μια κυρίαρχη θεατρικότητα, η οποία σαφώς και έλκει την καταγωγή της από το αμιγώς θεατρικό έργο του συγγραφέα, αλλά εδώ διαμορφώνει το όλο πλαίσιο της σύνθεσης, διαπερνά τα επιμέρους επίπεδα της μυθοπλασίας και εντέλει διαποτίζει τον αισθητικό, φιλοσοφικό και πολιτικό στοχασμό που αναπτύσσεται στη νουβέλα.

Μια σειρά από αλλεπάλληλα δίπολα συγκροτούν και την υπαρξιακή βάση του Caput mortuum [1932], πιάνοντας το νήμα από τις Βάκχες και διευρύνοντας το δυαδικό σχήμα κατά το δοκούν, ώστε να συμπεριλάβει τον έμφυτο μετεωρισμό της γραφής του Φάις.

Στην αμφιρρέπεια των Βακχών, στη διαρκή αμφιταλάντευσή τους ανάμεσα σε δύο αντιθετικούς, κάθε φορά, πόλους εντοπίζει ο Φάις την πηγή της ιδιαίτερης αμφισημίας του συγκεκριμένου έργου του Ευριπίδη. Μια σειρά από αλλεπάλληλα δίπολα συγκροτούν και την υπαρξιακή βάση του Caput mortuum [1932], πιάνοντας το νήμα από τις Βάκχες και διευρύνοντας το δυαδικό σχήμα κατά το δοκούν, ώστε να συμπεριλάβει τον έμφυτο μετεωρισμό της γραφής του Φάις: άντρας/γυναίκα, θεϊκό/ανθρώπινο, ανθρώπινο/ζωώδες, λογικό/άλογο, ντόπιο/ξένο, αρχαιότητα/παρόν, υποκριτής/σκηνοθέτης, θλίψη/μανία, ζωή/θάνατος, ύπνος/ξύπνιος, σιωπή/ομιλία, αλλά και σιωπή/γραφή, εαυτός/άλλος, όλα/τίποτα, ον/μη ον κ.λπ. Για τον Φάις (που ακολουθεί κατά πόδας τον Ευριπίδη) η υπέρβαση του διχασμού δεν προκύπτει από την επιλογή της μιας ή της άλλης θέσης αλλά με την αποδοχή της αμφισημίας, τη συμφιλίωση με την αμφιρρέπεια, την αντίφαση και το οξύμωρο. Σε αυτή τη μεταιχμιακή ζώνη μας μεταφέρουν άλλωστε και τα «Τραγούδια για ραμμένο στόμα», όπως και –από μια άλλη δίοδο– η οντισιόν για έναν ρόλο που δεν υπάρχει, αυτόν της αποσιωπημένης Ηπείρου, της αδερφής του Πενθέα.

fais 1

Ο Μισέλ Φάις (Κομοτηνή, 1957) είναι υπεύθυνος των σελίδων βιβλίου στην Εφημερίδα των Συντακτών και διδάσκει δημιουργική γραφή (Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Παν/μιο Δυτ.Μακεδονίας, «Σχόλη» στις Εκδόσεις Πατάκη). Τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος (2000) για τη συλλογή Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες και με το βραβείο του Αναγνώστη για το βιβλίο Ερευνήτρια. Από το Yale University Press κυκλοφόρησαν οι νουβέλες του Lady Cortisol και Aegypius Monachus υπό τον τίτλο Μηχανισμοί απώλειας (“Mechanisms of Loss”, μτφρ. David Connolly, 2020). Έχει επιμεληθεί πολλούς συλλογικούς τόμους λογοτεχνίας και εικαστικά λευκώματα. Φωτογραφία © Dirk Skiba

Υπό το φως αυτής της αμφισημίας, της συνειδητής δηλαδή υπέρβασης της μονοσημίας και της μονομέρειας, γίνεται εξάλλου αντιληπτός ο μηχανισμός μιας «φάρσας αφανισμού», με την ώσμωση μεταξύ αστείου και τραγικού να αποτελεί όχι μόνο αισθητική επιλογή αλλά πρωτίστως ένα πρίσμα ενατένισης των πραγμάτων, τόσο για τον Ευριπίδη, ο οποίος είχε αντιληφθεί ότι «το τραγικό, για να αντέξει την τραγικότητά του, χωνεύει κλιμακώσεις του αστείου» (σ. 128) όσο και για τον Φάις. Αμφίρροποι, στην κόψη κωμικού και αποτρόπαιου, είναι οι διάλογοι των προσώπων στα «Οικογενειακά βίντεο», καθώς η γλωσσική και συχνά σωματική διαπάλη μεταξύ των πρωταγωνιστών παίρνει τις διαστάσεις μιας μαύρης, κατάμαυρης φάρσας, ενός υπαρξιακού πινγκ πονγκ. (Πινγκ πονγκ παίζουν πράγματι σε μια σκηνή ο Πενθέας και ο Διόνυσος, με τον Δραματοθεραπευτή να έχει αναλάβει χρέη διαιτητή).

patakis fais caput mortuumΗ συμφιλίωση με την αμφιρρέπεια συνεπάγεται, ωστόσο, και μια συμφιλίωση με ό,τι αντιστέκεται της κατανόησης και αρέσκεται να κρύβεται, με το απροσδίοριστο, το ανομολόγητο, το «σκοτεινό δάσος» της ύπαρξης και της γραφής. Γιατί, όπως λέει ο Φάις δανειζόμενος τη φωνή του σκηνοθέτη του «Project P.», «το αντιστεκόμενο σημείο, το διαφεύγον και κρυπτόμενο στο βάθος μιας δύσβατης παρουσίας, αυτό το σκοτεινό δάσος, συχνά είναι πιο αποκαλυπτικό από το αποκαλυπτόμενο ξέφωτο το οποίο υποτίθεται ότι σε κινητοποιεί και σε ωριμάζει». (σ. 71)

Εδώ εντοπίζει άλλωστε ο συγγραφέας και την κρίσιμη λειτουργία του θεάτρου ως τέχνης: «Γι’ αυτό υπάρχει το θέατρο, όπως εξάλλου υποδηλώνει και η θρησκευτική καταγωγή του, ως ένας οργανωμένος χώρος όπου οι θεατές (άτυποι πιστοί ή άπιστοι) προσέρχονται, πέραν της αισθητικής απόλαυσης ή της πνευματικής ανάτασης, για να βιώσουν με ασφαλή τρόπο το τερατώδες, το εξωλογικό, το αντιφατικό, το ανείπωτο που εμπεριέχουν, που τους κατακλύζει εκτός θεάτρου». (σ. 148) Εδώ –δηλαδή στην εις βάθος διερέυνηση αυτής της σκοτεινής περιοχής– εντοπίζεται όμως και το επίτευγμα του Μισέλ Φάις στο Caput mortuum [1932], ο οποίος, βουτώντας στα βαθιά και αμφίσημα νερά του κειμένου του Ευριπίδη, ολοκληρώνει υποδειγματικά με την παρούσα νουβέλα την τετραλογία της «αυτοβιογραφίας ενός άλλου».


* Η ΜΑΡΙΝΑ ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΙΔΟΥ είναι βιβλιοκριτικός, μεταφράστρια και διδάκτωρ θεατρολογίας του Freie Universität Berlin.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κυριάκου Χαρίτου «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Woody Allen από την ταινία του «Love and death» / «Ο ειρηνοποιός» (1975).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο μέγας διαιρέτης. Ο ατελεύτητος του τέλους. Το...

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

«Ο κήπος των ψυχών» του Βασίλη Τσιαμπούση (κριτική)

«Ο κήπος των ψυχών» του Βασίλη Τσιαμπούση (κριτική)

Για τη νουβέλα του Βασίλη Τσιαμπούση «Ο κήπος των ψυχών» (εκδ. Εστία).

Του Ευάγγελου Αυδίκου

Υπάρχουν πολλές επιστημονικές μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο Σ’ αυτή την κατεύθυνση είναι καθοριστική η συνδρομή της Προφορικής Ιστορίας, που γιγαντώθηκε ως πεδίο έρευνας, κινούμενη στη ορ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

«Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» του Δημήτρη Αγγελή (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Δημήτρη Αγγελή «Πάντα βρέχει στο κεφάλι του σκύλου» (εκδ. Πόλις). Κεντρική φωτογραφία © Karsten Winegeart / Unsplash.

Του Γιώργου Βέη

«Η αλήθεια είναι απεχθής: έχουμε την τέχνη ...

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Σε κάθε περίπτωση η ορθοδοξία θα νικήσει (διήγημα)

Λάλησε ο κόκορας στο κινητό. Σηκώθηκα με ταραχή να κλείσω το ξυπνητήρι. Δεν ξέρω γιατί αλλά στο τρίτο χτύπημα νομίζω πως κυνηγάω το πετεινάρι και όλο μου ξεφεύγει. Θέλω να το πιάσω από το λαιμό και να το ταρακουνώ μέχρι να γίνει κόκκινο, όπως το λειρί του.

Του Δημήτρη Μαγριπλή

...
«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

«Ονειρεύομαι πίνακες» του Σόλωνα Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Σόλωνα Παπαγεωργίου «Ονειρεύομαι πίνακες», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Στίξις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ονειρεύομαι πίνακες

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ