elefantis360

Η καθημερινότητα ως πολιτική

Του Μιχάλη Μοδινού*

Λίγους μήνες πριν μας αφήσει προ πενταετίας −τον Μάιο του 2008−, ο εκδότης του ιστορικού περιοδικού «Ο Πολίτης» Άγγελος Ελεφάντης μού αφιέρωσε ένα από τα τελευταία του κείμενα. Επρόκειτο για ένα περί δασών άρθρο του που δημοσιεύθηκε σχεδόν ταυτόχρονα στα «Ενθέματα» της «Αυγής» και στον «Πολίτη». Οι αφιερώσεις σε άρθρα δεν συνηθίζονται –αυτό το ξέρουμε όλοι–, και πάντως δεν συνηθίζονταν από τον Άγγελο. Η χειρονομία με συγκίνησε καθώς είχα μόλις βγει από ένα σοβαρό χειρουργείο. Τότε δεν μπορούσα να ξέρω ότι θα αποκτούσε το νόημα ενός ύστατου χαιρετισμού. Εγώ είμαι ακόμη εδώ. Ανταποδίδω την χειρονομία.

Το ότι το πιο πάνω άρθρο αναφερόταν στα δάση δεν είναι άνευ σημασίας. Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, κι ενώ οι ιδεολογικοί αγώνες έδιναν και έπαιρναν, ο «Πολίτης» εμπλούτισε την πολιτική προβληματική του με κείμενα που άπτονταν της καθημερινότητας: άρθρα για την πολεοδομία και τη χωροταξία, το κυκλοφοριακό και την αστικοποίηση, τη βιομηχανική και τη γεωργική ανάπτυξη, την υγεία και την περιφερειακή ανάπτυξη, τα δάση και τον τουρισμό ήρθαν να εμπλουτίσουν συστηματικά την κλασσική πολιτική –ιστορική– φιλολογική κατεύθυνση του περιοδικού. Το ιστορικό τεύχος 46 του Σεπτεμβρίου του 1981 που συνέπεσε με την «Αλλαγή» επικύρωσε με σαφή τρόπο αυτή την πορεία. Ο «Πολίτης» ήταν ένα εργαστήρι ιδεών που δεν υπηρετούσε απλώς την «υψηλή πολιτική» και τον θεωρητικό λόγο της αριστεράς, αλλά έμπαινε στα χωράφια της καθημερινότητας βουτώντας στα βαθιά νερά άλλων επιστημονικών ηπείρων και διευρύνοντας την πολιτική ατζέντα. Πολιτική γίνονταν τα σκουπίδια και το πράσινο, το νέφος και οι πυρκαγιές, η βιομηχανία και οι συνθήκες εργασίας. Μ’ έναν έμμεσο τρόπο, δηλωνόταν έτσι ότι δεν ενδείκνυται να περιμένουμε την κατάρρευση του καπιταλισμού για να ασχοληθούμε με όλα τα πιο πάνω∙ ότι αντίθετα, ασχολούμενοι συστηματικά μαζί τους μπορούσαμε να αλλάξουμε σταδιακά τον κόσμο. Μεταρρυθμισμός; Ίσως – πάντως επαναστατικός μεταρρυθμισμός.

Εννοείται ότι πνευματικός ηγέτης σ’ αυτό τον εμπλουτισμό της προβληματικής του περιοδικού ήταν, όπως πάντα, ο Άγγελος. «Κάποτε πιστεύαμε ότι αν είσαι καλός αριστερός, μπορείς να είσαι και καλός χειρουργός», μου έλεγε ένα ηλιόλουστο απόγευμα στην οδό Κέκροπος, στην Πλάκα, όπου στεγάζονταν τα γραφεία του περιοδικού, μετά από κάνα δυο τσίπουρα. «Τα αποτελέσματα τα ξέρουμε», είχε προσθέσει σκεφτικός. Ήταν λίγο πριν από τις δημοτικές εκλογές του ’90 και ο Άγγελος είχε στηρίξει ενθουσιωδώς την κοινή «κοκκινοπράσινη» κάθοδο στο Δήμο της Αθήνας. Πίστευε ακόμη στην αλλαγή της καθημερινότητάς μας. Πίστευε στην διαχείριση των σκουπιδιών ως βάση για την πολιτική. Πίστευε στα γήινα πράγματα. Είχα τη τιμή να είμαι επικεφαλής εκείνου του ψηφοδελτίου. Πήραμε 2% με αντιπάλους την Μελίνα και τον Τρίτση. Ο νεαρός τότε Συνασπισμός είχε επισήμως στηρίξει την Μελίνα. Δικαίωμά του, εννοείται...

modinos-quote1Του Άγγελου του άρεσε να μιλάει για τα δάση, τα βουνά, την ύπαιθρο, την ελληνική περιφέρεια. Είχα εκπλαγεί όταν είχε δεχθεί, αρχές του ’80, την δημοσίευση μερικών εξαντλητικών κειμένων μου για τους Δασικούς Πόρους, την Περιφερειακή Πολιτική, την Χωροταξία του Πηλίου και την Εκτροπή του Αχελώου. Με ενθάρρυνε να συνεχίσω. Μέσα του πάλευε πάντα με το μεγάλο ερώτημα του πώς και γιατί αποψιλώθηκε πληθυσμιακά και περιβαλλοντικά η ελληνική περιφέρεια. Έγραψε και ο ίδιος πολλά σχετικά κείμενα. Του άρεσε να μιλάει για τη Μήλο και την Ευρυτανία, για τον Θεσσαλικό Κάμπο και τα ποτάμια της Μακεδονίας. Πρότεινε διαρκώς βιβλία, σε βοηθούσε να ξαναανακαλύψεις τους παλιούς. Παρά το ότι είχε μια δικαιολογημένη καχυποψία προς την οικολογική σκέψη ως διαφεύγουσα από το κλασσικό μαρξικό σχήμα παραγωγικές δυνάμεις /σχέσεις παραγωγής, ήταν εκείνος που έγραψε ένα έξοχο σύντομο κείμενο στον Δεκαπενθήμερο Πολίτη για την ιστορία του περιβαλλοντικού κινήματος και τη σχέση του με την αριστερά, το Μάη του ’68 και την ριζοσπαστική κριτική της ανάπτυξης. Πολλά από όσα γράφτηκαν στη συνέχεια από εμένα και άλλους βασίσθηκαν σ’ αυτό το κείμενο. Όπως άλλωστε και σε ένα προγενέστερο προφητικό κείμενο του Αριστείδη Μπαλτά που καταλόγιζε στο οικολογικό κίνημα τη θεμελιώδη υπόθεση εργασίας του: ότι η κοινωνία είναι οικοσύστημα. Όμως ο Άγγελος κατανοούσε σε βάθος ότι η κριτική του καπιταλισμού και η κριτική της ανάπτυξης δομούσαν δύο διαφορετικές κατευθύνσεις στην ριζοσπαστική αριστερή σκέψη. Γι’ αυτό, τον Οκτώβρη του ’84, τη βραδιά που ανακοινωνόταν η ίδρυση της Νέας Οικολογίας και αναλάμβανα εκδότης της μού είπε με ελαφρά παλλόμενη φωνή: «Από ΄δω και πέρα θα είμαστε ιδεολογικοί αντίπαλοι». Καταλάβαινα καλά τι εννοούσε.

Ο «Πολίτης» φιλοξένησε έκτοτε σπουδαία θεωρητικά κείμενα για τη σχέση αριστεράς και οικολογίας. Ατυχώς, η επί δεκαπενταετία –μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ‘90– αποκλειστική ενασχόλησή μου με την Νέα Οικολογία δεν μου επέτρεπε να συμβάλω ιδιαίτερα από τις στήλες του «Πολίτη» στις σχετικές συζητήσεις. Όμως ήμουν παρών, σε μια παράλληλη πορεία, αναζητώντας τα σημεία σύγκλισης των δύο ρευμάτων, πάντα υπό την καθοδηγητική σκιά του Άγγελου. Και διαπράττοντας τα δικά μου λάθη – για τα οποία φέρω φυσικά την αποκλειστική ευθύνη.

modinos-quote2Πίσω όμως από τις μεγάλες θεωρίες κρύβονται καλά οι ανθρώπινες ευαισθησίες. Συχνά, πίσω από τις αποτυχίες των μεγάλων αφηγήσεων κρύβονται οι συγκρούσεις της καθημερινότητας. Ο Άγγελος Ελεφάντης τα γνώριζε καλά όλα αυτά, αλλά παρέμεινε πιστός στον θεσμικό του ρόλο: του πνευματικού καθοδηγητή της Αριστεράς. Περήφανος, μού απαριθμούσε λίγους μήνες προ του τέλους του εκατοντάδες ή και χιλιάδες ανθρώπους που πρωτοεμφανίστηκαν στον «Πολίτη» για να γίνουν στην συνέχεια πανεπιστημιακοί, δημοσιογράφοι, πολιτικοί. Αυτό που δεν έλεγε, για λόγους σεμνότητας, ήταν πως οι επάλληλοι κύκλοι που δημιούργησε η αρθρογραφία στον «Πολίτη» επέδρασε αποφασιστικά στην πνευματική παραγωγή και τις πολιτικές διεργασίες σ’ αυτό τον τόπο επί τρεισήμισι συναπτές δεκαετίες. Χωρίς καμιά αμφιβολία, υπήρξε ο κατ΄ εξοχήν πνευματικός καθοδηγητής δύο γενεών ανθρώπων και θα παραμείνει μέσω του έργου του για πολλά ακόμη χρόνια. Χαρακτήρισε μια ολόκληρη εποχή μη διστάζοντας να τοποθετηθεί στα καθημερινά, να μπλέξει με τα τετριμμένα, ν’ ανασκαλέψει τα κακώς κείμενα.

politis-23neo1Ο Άγγελος Ελεφάντης δεν έγραψε ακαδημαϊκά pαpers, γι’ αυτό και δεν έγινε πανεπιστημιακός. Διατήρησε μέχρι τέλους την πνευματική του ανεξαρτησία, γεγονός που αντανακλάται στο ρέον, ζωντανό, ενίοτε πολεμικό ύφος της γραφής του, μέσω της οποίας ανήγαγε τα απλά και τετριμμένα σε μείζονα ζητήματα της καθημερινότητάς μας. Ουδέποτε πάντως κατηγόρησε τους συντρόφους που υπέταξαν ιδεολογία και επιστημονική κατάρτιση στη θεσιθηρία και τον ακαδημαϊκό ανταγωνισμό. Ουδέποτε επέτρεψε να εκδηλωθεί πικρία για τα εκατομμύρια που απορροφούνταν σε αμφιβόλου ποιότητας ερευνητικά προγράμματα, για τη μανιώδη καταδίωξη των περίφημων «κοινοτικών κονδυλίων», για τη μετατροπή της πνευματικής παραγωγής σε δημοσιεύσεις με το μέτρο. Ο Άγγελος, ασκητικός και μονήρης, αντιπάλευε φαντάσματα στον χώρο των ιδεών. Ως το τέλος παρέμεινε δάσκαλος, ζώντας την καθημερινότητά του ως πολιτική κι επιχειρώντας να την εμπλουτίσει με λίγο κρασί, μια χορτόπιτα και πολλή συζήτηση για μακρινά ταξίδια. «»

* Ο Μιχάλης Μοδινός είναι περιβαλλοντολόγος και συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα "Η σχεδία", κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη. 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΕΛΕΦΑΝΤΗ

politeia-link 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Παράδοση και αυθεντία – Σκέψεις για την αξιολόγηση της τέχνης

Παράδοση και αυθεντία – Σκέψεις για την αξιολόγηση της τέχνης

Επισημάνσεις για τη σχέση παράδοσης, πρωτοποριακών κινημάτων και των καλλιτεχνών σήμερα. Κεντρική εικόνα: [από αριστερά:] Ford Madox Ford, James Joyce, Ezra Pound, και ο δικηγόρος του Joyce John Quinn, φωτογραφημένοι το 1922, έξω από το ατελιέ του Pound στο νούμερο 70 της Notre Dame-des-Champs στο Mon...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Διονύσης Μαρίνος θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Διονύσης Μαρίνος θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Διονύσης Μαρίνος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλω...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Θάνος Κάππας θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Θάνος Κάππας θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο πεζογράφος Θάνος Κάππας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλων μας με την ανάγνωση ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Βελτιώθηκε η κατάσταση της υγείας του Σάλμαν Ρούσντι, σύμφωνα με τον λογοτεχνικό ατζέντη του. 

Επιμέλεια: Book Press

Ο λογοτεχνικός ατζέντης του ...

«Ο έφηβος» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (κριτική)

«Ο έφηβος» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (κριτική)

Για το προτελευταίο μυθιστόρημα του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι (Fyodor Dostoyevsky) «Ο έφηβος» (μτφρ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Άγρα).

Του Φώτη Καραμπεσίνη

«Οὐ γάρ ἐστι κρυπτὸν ὃ οὐ φανερὸν γενήσεται,
...

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Σε ηλικία 92 ετών, πέθανε η συγγραφέας Αγγελική Βαρελλά. Φωτογραφία: Άρης Ρούπινας

Επιμέλεια: Book Press

Ο κόσμος του βιβλίου και ειδικότερα ο κόσμος του βιβλίου για παιδιά αποχαιρετά σήμερα τη συγγραφέα ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

Μια λίστα με 10 σημαντικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς στα αγγλικά δημοσιεύτηκε στην επίσημη ιστοσελίδα του Women’s Prize for Fiction. Τα δέκα βιβλία αναδείχθηκαν μέσω ψηφοφορίας στην οποία συμμετείχαν 20.000 αναγνώστες. Και τα 10 έχουν μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Στη φωτογραφία, η Μέρι Σέλεϊ.

...
40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

Σαράντα λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, επιλέξαμε για τους αναγνώστες της bookpress.gr από τα πολλά καλά βιβλία που έφτασαν στα χέρια μας τους προηγούμενους μήνες. Δείτε τα και διαλέξτε το δικό σας αγαπημένο βιβλίο του καλοκαιριού.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός, Κ.Β. Κατσουλάρης...

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

Από τα πολλλά καλά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, σας προτείνω δέκα, επιλεγμένα από τα μη μυθοπλαστικά βιβλία. Δοκίμια, έρευνες, μελέτες, όλα τους διαβαστερά και εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Δέκα βιβλία, δέκα ευκαιρίες να γίνουμε σοφότεροι και, γιατί όχι, καλύτεροι άνθρωποι.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ