«Πόλεμος και ειρήνη» του Κώστα Κουκουζέλη – Ο πόλεμος ως πολιτική επιλογή και η διαρκής ανάγκη για ειρήνη 

Ποια είναι η φύση του πολέμου και ποια χαρακτηριστικά προσδίδουν σε αυτή τη βίαιη μορφή σύγκρουσης διακριτή θέση μέσα στο ευρύτερο πλέγμα συγκρούσεων που σημαδεύουν τις ανθρώπινες σχέσεις; Υπάρχουν αντικειμενικά κριτήρια για να κριθεί ένας πόλεμος ή όταν αναλογιζόμαστε τον πόλεμο ισχύει η ρήση του Κικέρωνα ότι «inter armas silent leges» – πως δηλαδή ανάμεσα στα όπλα οι νόμοι σιωπούν;

Το βιβλίο του Κώστα Κουκουζέλη Πόλεμος και ειρήνη. Κλασικοί στοχαστές από τον Θουκυδίδη στον Μιλ [στο εξής ΠΕ], που κυκλοφόρησε το 2024 από τις εκδόσεις Κάλλιπος σε μια ιδιαίτερα φροντισμένη και καλαίσθητη έκδοση, υπερβαίνει τα όρια ενός συμβατικού φοιτητικού εγχειριδίου. Αποτελεί μέρος μιας σημαντικής εκδοτικής προσπάθειας που αξίζει ουσιαστικής στήριξης, προσφέροντας ένα πολυδιάστατο έργο αναφοράς. Πρόκειται για ένα βαθιά στοχαστικό κείμενο που επιχειρεί κάτι τολμηρό: να μιλήσει απλά για τα δύσκολα, προσφέροντας μια χαρτογράφηση της θεωρίας του πολέμου και των διεθνών σχέσεων από τον Θουκυδίδη μέχρι τον Μιλ.

Η χαρτογράφηση των παραδόσεων

Ο Κουκουζέλης ξεκινά διακρίνοντας στο Κεφ. 1 τρεις μεγάλες παραδόσεις, οι οποίες αποτελούν τον καμβά της ανάλυσής του:

Πρώτον, τον Πολιτικό Ρεαλισμό.¹ Είτε μιλάμε για τον κλασικό ρεαλισμό (που εστιάζει στην εγωιστική ανθρώπινη φύση) είτε για τον δομικό νεορεαλισμό (που εστιάζει στην άναρχη δομή του διεθνούς συστήματος), η ουσία είναι μία: ο κόσμος είναι ένας χώρος ανομίας στον οποίο η ηθική υποτάσσεται στην ισχύ.

Δεύτερον, την παράδοση του «Δίκαιου Πολέμου». Εδώ ο πόλεμος δεν είναι απλώς ένα τυφλό γεγονός ισχύος. Η παράδοση αυτή παλεύει να διακρίνει τον ηθικά δικαιολογημένο από τον άδικο πόλεμο, θέτοντας κριτήρια τόσο για τη νομιμότητα της έναρξης (jus ad bellum) όσο και για τους όρους διεξαγωγής του (jus in bello).²

Τρίτον, τα Σχέδια για την Ειρήνη. Ο Κουκουζέλης ταξινομεί με σαφήνεια τρία μοντέλα:

I. Το πυραμιδοειδές , το οποίο βασίζεται σε μια ένωση ισότιμων κυρίαρχων κρατών-μελών με διαιτητικό ρόλο. 3

II. Το αποκεντρωμένο, το οποίο επιδιώκει μια ομοσπονδία με έμφαση στη δημοκρατική συμμετοχή των πολιτών. 4

III. Το κοσμοπολιτικό, το οποίο αποβλέπει σε μια διεθνή ένωση, στην οποία συμμετέχουν εθελούσια κυρίαρχα κράτη και παράλληλα άτομα ως «πολίτες του κόσμου» με στόχο τη δημιουργία μιας ειρηνικής παγκόσμιας κοινότητας. 5

Η υπόγεια σύγκρουση με τον Ρεαλισμό

Με υπόβαθρο τις παραπάνω παραδόσεις, ο Κουκουζέλης επιχειρεί τη χρονολογική παρουσίαση των σημαντικότερων σταθμών της πολιτικής φιλοσοφίας γύρω από τις διεθνείς σχέσεις και τον πόλεμο. Ωστόσο, αυτό που κάνει το έργο να ξεχωρίζει είναι ότι δεν περιορίζεται σε μια απλή ιστορική αναδρομή. Στο βάθος του κειμένου διαφαίνεται μια διαρκής υπόγεια αντιπαλότητα με τον πολιτικό ρεαλισμό. Ο συγγραφέας επιχειρεί να απονομιμοποιήσει την αντίληψη ότι ο πόλεμος αποτελεί μια αναπόδραστη φυσική κατάσταση για τα εκ φύσεως επιθετικά ανθρώπινα πλάσματα, μια κατάσταση πέραν του δικαίου. Η ακαδημαϊκή δομή του βιβλίου υπηρετεί την εργώδη προσπάθεια προάσπισης μιας κανονιστικής προσέγγισης με τρόπο που μετατρέπει την ιστορική μελέτη σε επίκαιρη φιλοσοφική παρέμβαση.

Ο συγγραφέας στέκεται με κριτικό πνεύμα απέναντι στην κυρίαρχη άποψη που θέλει τον Θουκυδίδη προπάτορα της θεωρίας του ρεαλισμού.

Στη συνέχεια, θα δούμε πώς αυτή η ανασκευή του ρεαλισμού ξεκινά ήδη από την επανερμηνεία του Θουκυδίδη και συνεχίζεται μέσα από τη μελέτη των κλασικών, αναδεικνύοντας ότι ο πόλεμος, η «έκπτωση της ζωής σε κατάσταση διαθεσιμότητας», κατά την εύστοχη διατύπωση του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου (2008, σ. 128), δεν είναι το ανθρώπινο πεπρωμένο, αλλά μια πρόκληση για την πολιτική φιλοσοφία.

Η επανερμηνεία του Θουκυδίδη: Πέρα από το «Δίκαιο του Ισχυροτέρου»

Ο συγγραφέας στέκεται με κριτικό πνεύμα απέναντι στην κυρίαρχη άποψη που θέλει τον Θουκυδίδη προπάτορα της θεωρίας του ρεαλισμού. Γίνονται συχνά αναφορές στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, ιδιαίτερα στην περίφημη Ε.89 από τον Διάλογο των Μηλίων: «Το δίκαιο στα ανθρώπινα πράγματα κρίνεται όταν υπάρχει ίση δύναμη για την επιβολή του, γι’ αυτό οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι αδυνατούν να αποφύγουν». Ωστόσο, ο Κουκουζέλης (ΠΕ, σ. 30-33) επιχειρεί μια ανατρεπτική ανάγνωση. Υποστηρίζει ότι ο Θουκυδίδης δεν ταυτίζει την ισχύ με το δίκαιο και δεν υιοθετεί το δίκαιο του ισχυροτέρου, αλλά το καταγράφει ως σύμπτωμα μιας πολιτικής διολίσθησης προς την τυραννίδα.

Η «Κατάσταση Πολέμου» είναι μια κατάσταση αβεβαιότητας και διαρκούς απειλής που θολώνει την κρίση. Για τον Θουκυδίδη, ο πόλεμος δεν είναι μια μηχανική συνέπεια σκοτεινών απαρέγκλιτων ενστίκτων.

Το Υποκείμενο που αναστοχάζεται: Αντίθετα προς τους ρεαλιστές που βλέπουν «αυτοματισμούς» ισχύος, ο Κουκουζέλης τονίζει (ΠΕ, σ. 31) ότι στον Θουκυδίδη οι άνθρωποι παραμένουν δρώντα υποκείμενα που στοχάζονται περί του πρακτέου και γι’ αυτό δεν είναι αναπόφευκτος.

Για τον Αυγουστίνο, η ειρήνη προηγείται του πολέμου. Ο πόλεμος δεν είναι η «φυσική κατάσταση», αλλά μια privatio boni – μια στέρηση του καλού.

Επομένως, η Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου δεν είναι ένας ύμνος στον κυνισμό ούτε μια δυναμική κατάφαση της ισχύος, αλλά μια πραγματεία για την ανθρώπινη ύβρη που εκδιπλώνεται στους τόνους μιας τραγωδίας χωρίς βέβαιη κάθαρση. Ο Θουκυδίδης, χωρίς μελοδραματικές εξάρσεις, μεταδίδει μια βαθιά ηθική απογοήτευση. Όλα τελειώνουν στα λατομεία της Σικελίας.

Αυγουστίνος: Η ειρήνη ως πρωταρχική κατάσταση

Η ανασκευή του ρεαλισμού συνεχίζεται μέσω της χριστιανικής παράδοσης. Ο Αυγουστίνος συχνά αναφέρεται από τους ρεαλιστές λόγω της σκοτεινής ανθρωπολογίας του. Όμως, ο Κουκουζέλης αναδεικνύει μια κρίσιμη διαφορά (ΠΕ, σ. 46, 56): Για τον Αυγουστίνο, η ειρήνη προηγείται του πολέμου. Ο πόλεμος δεν είναι η «φυσική κατάσταση», αλλά μια privatio boni – μια στέρηση του καλού.

Ο «Δίκαιος Πόλεμος» εδώ δεν είναι δικαιολογία για επεκτατισμό, αλλά ένα εργαλείο ενάντια στην αμαρτία και την αλαζονεία, με απώτερο σκοπό μια «τελική ειρήνη» που εμπεριέχει τη δικαιοσύνη (ΠΕ, σ. 54). Ένας άδικος νόμος, για τον Αυγουστίνο, δεν είναι καν νόμος. Αυτή η θέση αμφισβητεί τη ρεαλιστική παραδοχή ότι το δίκαιο είναι απλώς το θέλημα του νικητή.

Γκρότιους: Η Φυσική Κοινωνικότητα έναντι του Χομπσιανού Φόβου

Ο τρίτος σταθμός του βιβλίου είναι η εκκοσμίκευση του δικαίου στον Ούγκο Γκρότιους. Εδώ ο Κουκουζέλης εντοπίζει τη γέννηση του υποκειμένου των δικαιωμάτων. Το κλειδί βρίσκεται στη διάκριση από τον Χομπς. Ενώ ο Χομπς βλέπει μόνο την αυτοσυντήρηση και τον φόβο, ο Γκρότιους εισάγει παράλληλα την έμφυτη κοινωνικότητα (ΠΕ, σ. 64-65).

Ωστόσο, ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι ο Χομπς δεν είναι θιασώτης του πολέμου, αλλά υπέρμαχος της ειρήνης. Η ειρήνη γι' αυτόν είναι ένας «γενικός κανόνας του Λόγου».

Όπως τονίζει εύστοχα ο συγγραφέας (ΠΕ, σ. 69), για τον Γκρότιους, η ανθρώπινη ζωή δεν είναι η ζωή ενός μονομάχου που «ή θα σκοτώσει ή θα σκοτωθεί». Επίσης, η διεθνής κοινωνία δεν καθορίζεται από συγκυριακά συμφέροντα, αλλά από το φυσικό δίκαιο που ισχύει ακόμα και κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Παρόλο που ο Γκρότιους παραμένει παιδί της εποχής του, επιτρέποντας πρακτικές όπως το δίκαιο της κατάκτησης, ο Κουκουζέλης τον τοποθετεί στην παράδοση του «δίκαιου πολέμου» και απέναντι στον ρεαλισμό, επειδή ο Γκρότιους πιστεύει στη δυνατότητα κοινής συναίνεσης σε νόμους που υπερβαίνουν την ισχύ.

Τόμας Χομπς: Το αίτημα της ειρήνης

Φτάνουμε στον Τόμας Χομπς, τον στοχαστή που συνδέεται όσο κανένας άλλος με τη ρεαλιστική θεωρία μέσω της πεσσιμιστικής ανθρωπολογικής του αντίληψης και της εικόνας του καθολικού «πολέμου όλων εναντίον όλων». Εδώ ο Κουκουζέλης (ΠΕ, σ. 87-90) προβαίνει σε μια διπλή κίνηση. Κατ' αρχάς, παραδέχεται ότι στον Χομπς το δικαίωμα στην αυτοάμυνα είναι απόλυτο και δεν απαιτεί «δίκαιη αιτία».  Δίκαιοι και άδικοι έχουν το ίδιο δικαίωμα στο ξίφος για την αυτοσυντήρησή τους. Ωστόσο, ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι ο Χομπς δεν είναι θιασώτης του πολέμου, αλλά υπέρμαχος της ειρήνης. Η ειρήνη γι' αυτόν είναι ένας «γενικός κανόνας του Λόγου».

Ίσως το πιο ριζοσπαστικό σημείο που αναδεικνύει ο Κουκουζέλης είναι ότι το δικαίωμα της επανάστασης επεκτείνεται και στις διεθνείς σχέσεις. Η κατάκτηση δεν γεννά δίκαιο. Η ισχύς δεν νομιμοποιεί την κυριαρχία.

Το δίκαιο διαχωρίζεται από την ηθική, θεωρείται αποκλειστικά συμβατικό και προϋποθέτει εξαναγκαστική εξουσία. Επειδή, όμως, δεν υπάρχει ένας παγκόσμιος Λεβιάθαν, ικανός να επιβάλλει με την απειλή κυρώσεων τις όποιες συμφωνίες, οι νομικές υποχρεώσεις μεταξύ κρατών παραμένουν αδύναμες. Αυτό σημαίνει ότι, ενώ η άσκηση αχρείαστης βίας απαγορεύεται ηθικά, η τήρηση αυτής της αρχής δεσμεύει μονάχα in foro interno (ΠΕ, σ. 95) – μια θέση που μετριάζει τις συνέπειες του πολιτικού ρεαλισμού χωρίς να τον αναιρεί.

Τζον Λοκ [John Locke]: Η Ηθική Προτεραιότητα του Φυσικού Νόμου

Στον αντίποδα, ο Τζον Λοκ (ΠΕ, σ. 103) προσφέρει το πρώτο ισχυρό κανονιστικό αντίβαρο. Για τον Λοκ, η φυσική κατάσταση δεν είναι εξ ορισμού εμπόλεμη. Είναι μια συνθήκη στην οποία ισχύει ο νόμος της φύσης: ζωή, ελευθερία, ιδιοκτησία. Ο πόλεμος δικαιολογείται μόνο ως άμυνα απέναντι σε αντικειμενική απειλή, όχι από μια αόριστη αίσθηση ανασφάλειας όπως στον Χομπς (ΠΕ, σ. 108).

Ίσως το πιο ριζοσπαστικό σημείο που αναδεικνύει ο Κουκουζέλης είναι ότι το δικαίωμα της επανάστασης επεκτείνεται και στις διεθνείς σχέσεις. Η κατάκτηση δεν γεννά δίκαιο. Η ισχύς δεν νομιμοποιεί την κυριαρχία.

Ζαν-Ζακ Ρουσσώ: Ο Πόλεμος ως Κοινωνικό Κακό

Στη συνέχεια ο Κουκουζέλης (ΠΕ, σ. 121-125) αποδομεί το επιχείρημα ότι ο Ρουσσώ είναι πρώιμος δομικός ρεαλιστής.

Ο Ρουσσώ ανατρέπει τον Χομπς. Οι άνθρωποι δεν πολεμούν από ένστικτο, αλλά ως πολίτες-οπλίτες. Ο πόλεμος είναι προϊόν της ιστορικής εξέλιξης και της ανισότητας. Ζούμε σε κοινωνίες με νόμους στο εσωτερικό, αλλά σε ανομία στο εξωτερικό. Αυτή η αντίφαση τρέφει την τυραννία. Η λύση δεν είναι μια παγκόσμια κυβέρνηση, αλλά μια ηθική μεταστροφή που επιτρέπει στους πολίτες του ρεπουμπλικανικού κράτους να εσωτερικεύσουν τις δημοκρατικές αρχές και να τις επεκτείνουν στη διεθνή σφαίρα. Μόνο αν τιθασευτεί η «φιλαυτία» [amour-propre] των κρατών -η επιθυμία για δόξα και κυριαρχία- μπορεί να υπάρξει ειρήνη.

Σε αυτό το σημείο της ανάλυσης του Κουκουζέλη, βλέπουμε το σχήμα να ολοκληρώνεται: από τη μια βλέπουμε τον ρεαλισμό να αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως φυσική αναγκαιότητα και από την άλλη την κανονιστική παράδοση, να τον αναδεικνύει ως πολιτική αποτυχία που μπορεί να θεραπευτεί μέσω θεσμών και ηθικής διαπαιδαγώγησης.

Όπως σημειώνει ο συγγραφέας, ο ρεπουμπλικανικός πατριωτισμός του Ρουσσώ δεν είναι επιθετικός· είναι μια άσκηση αυτονομίας που επιτρέπει στον πολίτη να γίνει άνθρωπος (ΠΕ, σ. 133). Σε αυτό το σημείο της ανάλυσης του Κουκουζέλη, βλέπουμε το σχήμα να ολοκληρώνεται: από τη μια βλέπουμε τον ρεαλισμό να αντιμετωπίζει τον πόλεμο ως φυσική αναγκαιότητα και από την άλλη την κανονιστική παράδοση, να τον αναδεικνύει ως πολιτική αποτυχία που μπορεί να θεραπευτεί μέσω θεσμών και ηθικής διαπαιδαγώγησης.

Ιμάνουελ Καντ: Η Ειρήνη ως Καθήκον

Και φτάνουμε στον Ιμάνουελ Καντ, τον στοχαστή που μετατρέπει την ειρήνη από ευχή σε καθήκον. Ο Κουκουζέλης (ΠΕ, σ. 140-141) αναδεικνύει πώς ο Καντ εδράζει την πολιτική στην αυτονομία:

Η ειρήνη δεν είναι κάτι που «συμβαίνει», πρέπει να θεσπιστεί. Δεν είναι η απλή απουσία πυρών, αλλά μια έννομη τάξη.

Το Ρεπουμπλικανικό Πολίτευμα: Εδώ ο Καντ συνδέει την εσωτερική δομή με την εξωτερική ειρήνη. Όταν οι πολίτες είναι συννομοθέτες, είναι λιγότερο πιθανό να συναινέσουν σε έναν πόλεμο που θα πληρώσουν με το αίμα τους (ΠΕ, σ. 148).

Ένα εξαιρετικό σημείο που τονίζει ο συγγραφέας (ΠΕ, σ. 146) είναι ότι στον Καντ το jus in bello (το δίκαιο κατά τον πόλεμο) κοιτάζει «προς τα μέσα». Στόχος είναι να διεξαχθεί ο πόλεμος έτσι ώστε να μην υποστεί το κράτος τέτοια ηθική διάβρωση που θα καταστήσει αδύνατη τη μελλοντική ειρήνη.

Παρά την «αντικοινωνική κοινωνικότητα» του ανθρώπου, ο πόλεμος δεν αποτελεί αναπόφευκτη μοίρα της ανθρωπότητας, όπως υποστηρίζει ο πολιτικός ρεαλισμός, αλλά μπορούμε να προσδοκούμε μια έννομη τάξη που θέτει τέλος σε αυτόν μέσω της δημιουργίας μιας ομοσπονδίας ελεύθερων ρεπουμπλικανικών κρατών.

Τζον Στιούαρτ Μιλ [J.S. Mill]: Ελευθερία, Μη Επέμβαση και οι Αντινομίες της Αποικιοκρατίας

Το βιβλίο κλείνει με τη θεωρία του Τζον Στιούαρτ Μιλ, η οποία αναπτύσσεται κατά την εποχή της αποικιοκρατίας και ερμηνεύει τις διεθνείς σχέσεις μέσα από μια ευρύτερη φιλοσοφική σύλληψη της ελευθερίας.

Η Ελευθερία κατακτιέται: Ένας λαός που δεν διεκδικεί την ελευθερία του θεωρείται «ανώριμος» για ελεύθερους θεσμούς. Αυτό οδηγεί τον Μιλ στην αρχή της μη επέμβασης, με εξαιρέσεις όμως που αφορούν την απελευθέρωση από ξένους ζυγούς και κυβερνήσεις μαριονέτες.

Ο συγγραφέας δεν χαρίζεται στον Μιλ. Επισημαίνει (ΠΕ, σ. 163, 172) τον ελιτισμό της διάκρισης μεταξύ «πολιτισμένων» και «βάρβαρων» εθνών, που χρησιμοποιήθηκε για να νομιμοποιήσει τον «καλοπροαίρετο δεσποτισμό» και την αποικιοκρατία. Ωστόσο, η συμβολή του Μιλ παραμένει σημαντική: η δημοκρατία είναι η μόνη σταθερή βάση για τη διεθνή συνεργασία.

Δείχνει ότι ο πόλεμος δεν είναι φυσικός αυτοματισμός, αλλά πολιτική και ηθική επιλογή. Το δίκαιο και η ηθική δεν σιγούν μπροστά στα όπλα, αντίθετα, είναι τα μόνα που μπορούν να δώσουν νόημα στην ειρήνη.

Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση αυτού του σημαντικού έργου του Κώστα Κουκουζέλη, μπορούμε να πούμε το εξής: Το Πόλεμος και ειρήνη πετυχαίνει κάτι παραπάνω από μια ιστορική αναδρομή, μια συστηματική αποδόμηση του πολιτικού ρεαλισμού. Δείχνει ότι ο πόλεμος δεν είναι φυσικός αυτοματισμός, αλλά πολιτική και ηθική επιλογή. Το δίκαιο και η ηθική δεν σιγούν μπροστά στα όπλα, αντίθετα, είναι τα μόνα που μπορούν να δώσουν νόημα στην ειρήνη. Ο πόλεμος είναι μια διαρκής απειλή, αλλά η ανθρώπινη αυτονομία παραμένει το ισχυρότερο ανάχωμα.

Το βιβλίο μάς καλεί να δούμε τη διεθνή πολιτική όχι ως ένα πεδίο κυνικών συγκρούσεων, αλλά ως έναν χώρο όπου η κανονιστική σκέψη οφείλει να διεκδικεί διαρκώς το έδαφος της από την αναγκαιότητα. Το διάστημα που πέρασε αποδείχθηκε πυκνό όχι μόνο σε πολεμικά γεγονότα, αλλά και σε μια ριζική ανατροπή της μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων. Στέκουμε σήμερα παρατηρητές μπροστά στη σφαγή αμάχων απέναντι στους οποίους δεν αναγνωρίζεται καμιά ηθική ευθύνη, αρκεί η αποστολή ενός sms, στην εκκωφαντική σιωπή των διεθνών οργανισμών, στην ένταση της παραπληροφόρησης και τον παραμερισμό της παραδοσιακής διπλωματίας, ακούμε αλαζονικές δηλώσεις παντοδυναμίας και βλέπουμε να επιβάλλεται απροκάλυπτα το δίκαιο του ισχυροτέρου στις συγκρούσεις του 21ου αιώνα. Το βιβλίο του Κουκουζέλη είναι, δυστυχώς, περισσότερο επίκαιρο από ποτέ.

*Η ΛΙΑ ΜΕΛΑ είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

¹Ως προπομπός του ρεαλισμού θεωρείται ο Θουκυδίδης, με τον κλασικό ρεαλισμό να περιλαμβάνει τους Νικολό Μακιαβέλλι [Machiavelli] (1991) και Τόμας Χομπς [Hobbes] (1989), καθώς και τους σύγχρονους Έντουαρντ Καρ [Carr] (1946), Χανς Μοργκεντάου [Morgenthau] (1993) και Ράινχολντ Νίμπουρ [Niebuhr] (2013), οι οποίοι εστιάζουν στην πάλη για ισχύ και την ηθική τρωτότητα των κρατών. Ο δομικός ρεαλισμός αναπτύχθηκε από τον Κένεθ Γουόλτζ [Waltz] (1979) με επίκεντρο τη άναρχη διεθνή κατάσταση, υιοθετώντας επιθετική μορφή στον Τζον Μέαρσχάιμερ [Mearsheimer] (2014), ενώ εξειδικεύτηκε περαιτέρω από τους Στίβεν Γουόλτ [Walt] (1990), Τζόζεφ Γκρίκο [Grieco] (1990) και Μπάρυ Πόζεν [Posen] (1984). Τέλος, ο Ρόμπερτ Τζέρβις [Jervis] (2017) συνδυάζει τη δομική ανάλυση με ψυχολογικές παραμέτρους.

²Από τον Αυγουστίνο και τον Ακινάτη μέχρι τον Γκρότιους [Grotius] και τον σύγχρονο Μάικλ Γουόλτσερ [Michael Walzer] (2008).

³Στην παράδοση αυτή εντάσσεται ο Αβάς του Αγίου Πέτρου [Abbé de Saint-Pierre], το έργο του οποίου ο Κουκουζέλης εξετάζει σε συνάρτηση με την κριτική του Ρουσσώ [Rousseau]. Εντός του 20ού αιώνα, η θεσμική συλλογική δράση προωθήθηκε από τον Carnegie (1905), μέσω της χρηματοδότησης του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, και από τον Wilson (1918), ο οποίος με το «Διάγγελμα των 14 Σημείων» εισηγήθηκε την ίδρυση της Κοινωνίας των Εθνών, θέτοντας τις βάσεις για τη διεθνή συνεργασία και τη συλλογική ασφάλεια.

⁴Προτάσεις για τη διεθνή αναδιοργάνωση διατύπωσαν ιστορικά ο Saint-Simon [Henri de Saint-Simon] (2015, κεφ. 7), εισηγούμενος μια ευρωπαϊκή ομοσπονδία μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους, και ο Τζέρεμι Μπένθαμ [Jeremy Bentham] (1843, essay 4), ο οποίος προέκρινε τη δημιουργία διεθνούς δικαστηρίου και την κατάργηση των μόνιμων στρατών. Στη σύγχρονη συζήτηση, ο Ντέιβιντ Χελντ [David Held] (1995) αναπτύσσει τη θεωρία της κοσμοπολιτικής δημοκρατίας, ενώ ο Τόμας Πόγκε [Thomas Pogge] (2008) επικεντρώνεται στην παγκόσμια δικαιοσύνη και την ηθική ευθύνη για την εξάλειψη της φτώχειας.

⁵Ακολουθώντας την τυπολογία του Κουκουζέλη, εδώ θα πρέπει να ενταχθεί το έργο του Καντ [Kant] (1992) και του Ρωλς [Rawls] (1999).

Βιβλιογραφία
Bentham, J., 1843. "A Plan for an Universal and Perpetual Peace" (Essay IV), στο Principles of International Law, (Volume 2 of the 1843 Bowring Edition of Bentham's works (pp. 535-560)), διαθέσιμο στο εδώ (ανακτηθέν 20/3/25).
Carnegie, A., 1905. A League of Peace (Rectorial Address, Πανεπιστήμιο St. Andrews), διαθέσιμο εδώ (ανακτηθέν 20/2/25)
Carr, Ed., 1946. The Twenty Years' Crisis, 1919-1939. London: MacMillan & Co. Ltd. Διαθέσιμο εδώ (ανακτηθέν 22/1/25).
Θουκυδίδης. Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Διαθέσιμο εδώ (ανακτηθέν 17/1/25)
Grieco, J., 1990. Cooperation among nations: Europe, America, and non-tariff barriers to trade. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Held, D., 1995. Democracy and the Global Order: From the Modern State to Cosmopolitan Governance. Stanford: Stanford University Press.
Χομπς, Τ., 1989. Λεβιάθαν ή Ύλη, Μορφή και Εξουσία μιας Εκκλησιαστικής και Λαϊκής Πολιτικής Κοινότητας. Μτφ. Γρ. Πασχαλίδης & Αιμ. Μεταξόπουλος. Αθήνα: Γνώση.
Jervis, R., 2017. Perception and Misperception in International Politics. Princeton: Princeton University Press.
Καντ, Ι., 1992. Για την αιώνια ειρήνη. Μτφ. Α. Ποτάγα. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Μακιαβέλλι, Ν., 1991. Ο ηγεμόνας. Μτφ. Ζ. Ζωγραφίδου-Καραχάλιου. Θεσσαλονίκη: Βάνιας.
Mearsheimer, J., 2014. The Tragedy of Great Power Politics. New York: W. W. Norton & Company. 
Morgenthau. H., 1993. Politics among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: McGraw-Hill.
Niebuhr, R., 2013. Moral Man and Immoral Society. A Study in Ethics and Politics. New York: J. Knox Press.
Παπαγεωργίου, Κ., 2008. Πόλεμος και Δικαιοσύνη, Αθήνα: Πόλις.
Pogge, Th., 2008. World Poverty and Human Rights. Cambridge: Polity Press.
Posen, B., 1984. The sources of military doctrine: France, Britain, and Germany between the world wars. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Saint-Simon, Η., 2015. The Reorganization of European Society, στο: K. Taylor (ed.), Henri Saint-Simon (1760-1825). Selected Writings on Science, Industry and Social Organisation. London: Routledge.
Rawls, J., 1999. The Law of Peoples with “The Idea of Public Reason Revisited”. Cambridge: Harvard University Press.
Walt, S., 1990. The Origins of Alliances. Ithaca, NY: Cornell University Press.
Waltz, K., 1979. Theory of International Politics, NY: McGraw-Hill.
Walzer, M., 2008. Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι. Σκοποί, κανόνες, μέσα, εγκλήματα και θεωρία πολέμου 428 π.Χ.-2003 μ.Χ. Μτφ. Γ. Δημητροπούλου. Αθήνα: Ιωλκός.
Wilson, W., 1918. The Fourteen Points. Διαθέσιμο εδώ (ανακτηθέν 20/2/25).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Κώστας Κουκουζέλης είναι Επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κρήτης.