ryoji-ikeda-transfinite250

Του Νίκου Σκιαδόπουλου *

Τις τελευταίες δεκαετίες ιστορικοί και φιλόσοφοι των επιστημών κατάφεραν να κλονίσουν μια διαδεδομένη πεποίθηση: ότι οι επιστήμες αναπτύσσονται ανεξάρτητα από πολιτικές και κοινωνικές συνισταμένες.

Η ανάδειξη των αξιακών στοιχείων που επιδρούν στην ανάπτυξη των επιστημών (από τον αυθαίρετο χαρακτήρα των θεωρητικών επιλογών μέχρι τη χρηματοδότηση επιστημονικών προγραμμάτων), άνοιξε έτσι το δρόμο για τη μελέτη της σχέσης ανάμεσα σε επιστήμη, τεχνολογία και κοινωνία. Σήμερα, είμαστε πλέον διατεθειμένοι να παραδεχτούμε πως οι τομείς αυτοί δεν διαχωρίζονται με ορατά ή αόρατα πέπλα, αλλά μετασχηματίζονται μέσα από μια σχέση αμοιβαίας διαμόρφωσης που συχνά γίνεται αντικείμενο δημόσιου διαλόγου. Και ενώ ζητήματα που αφορούν τη σχέση των θετικών επιστημών με την κοινωνία έχουν απασχολήσει ευρέως τη δημόσια σφαίρα, για την κοινωνική επιστήμη των οικονομικών τηρείται σιγή ιχθύος. Εν μέσω παγκόσμιας οικονομικής κρίσης η πλειοψηφία των πολιτών ανά την υφήλιο αγνοεί τα θεμελιώδη διακυβεύματα μιας επιστήμης από την οποία θα περιμέναμε να είχε προβλέψει το κραχ του 2008 – αν βέβαια η πρόβλεψη εξακολουθεί να αποτελεί κριτήριο επιστημονικότητας…

Τι γνωρίζουμε για τα οικονομικά; Το εν λόγω ερώτημα δεν θα μπορούσε να αξιώνει τη γνώση των μη-ειδημόνων πάνω σε τεχνικά ζητήματα. Εντούτοις, δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για να γνωρίζει τις θέσεις μιας επιστήμης εν πολλοίς υπεύθυνης για καίριες αποφάσεις και πρακτικές «κοινωνικής μηχανικής» (social engineering). Είναι άραγε οι «βεβαιότητες» των οικονομικών τόσο αναντίρρητες που δεν χρειάζεται τις συζητάμε;[i] Και πόσο γόνιμος είναι ένας διαχωρισμός ανάμεσα σε ειδήμονες-τεχνοκράτες και σε αδαείς πολίτες; Δεν θα έπρεπε ένας «ενεργός πολίτης», ανεξαρτήτου πολιτικής απόχρωσης, να γνωρίζει επί τη βάσει ποιάς γνώσης κυβερνάται και κατά πόσον αυτή είναι επιδεκτική αντιρρήσεων ή ακόμη και διαψεύσεων;

Η φιλοσοφία αλλά και η ίδια η επαγγελματική ηθική της επιστήμης διδάσκουν πως και οι «θετικότερες» των επιστημών είναι επιδεκτικές διάψευσης – ειδάλλως θα είχαμε να κάνουμε με δόγματα. Εντούτοις, τα οικονομικά είναι ίσως η μοναδική κοινωνική επιστήμη που διατελεί σε ένα καθεστώς θεωρητικού μονοπωλίου, το οποίο την καθιστά σχεδόν de facto αδιάψευστη. Διότι, ενώ οι υπόλοιπες κοινωνικές επιστήμες διδάσκονται σε ένα ακαδημαϊκό πλαίσιο που σέβεται στοιχειωδώς τον πλουραλισμό των διαφορετικών προσεγγίσεων, στα οικονομικά στα πανεπιστήμια κυριαρχεί σχεδόν απόλυτα μια και μοναδική σχολή σκέψης: εκείνη των λεγόμενων «νεοκλασικών» οικονομικών. Κάθε άλλη σχολή  (μαρξιστές, αυστριακοί, ιστορική σχολή, θεσμικά οικονομικά, μετά-κεϋνσιανοί, εξελικτικοί οικονομολόγοι, νευροοικονομικά, οικονομικά της πολυπλοκότητας) έχει εξοβελιστεί (με ελάχιστες εξαιρέσεις) ως αντιεπιστημονική, μη «ακριβής» ή μη επαρκώς «τυποποιημένη». Παρατηρείται, λοιπόν, ένα σοβαρό έλλειμμα αντιπροσώπευσης των προσεγγίσεων μιας επιστήμης που βρίσκεται στην καρδιά πολιτικών αποφάσεων. Πως δικαιολογείται;

Η θεσμική κυριαρχία των νεοκλασικών οικονομικών οφείλει πολλά τόσο στις θεωρητικές της αξιώσεις όσο και στα μεθοδολογικά της εργαλεία. Όσον αφορά τις πρώτες, η εν λόγω σχολή αποσχίστηκε από τις σύγχρονές της ως μια «θετική» κοινωνική επιστήμη που αναλύει απτά οικονομικά γεγονότα, διαχωρίζοντάς τα από τις ηθικές-πολιτικές αξίες και τους θεσμούς που τα περιβάλλουν. Το 1932, σε ένα από τα ιδρυτικά της κείμενα, ο Lionel Robbins δηλώνει πως τα θεμελιώδη αξιώματα της οικονομικής επιστήμης ουδόλως έχουν να κάνουν με τις αξίες που ενίοτε καθοδηγούν την οικονομική πράξη. Αντιθέτως, αναφέρονται σε απτά οικονομικά γεγονότα που υπερβαίνουν πολιτικά χρωματισμένες έννοιες όπως η «κοινωνική τάξη» και το «συμφέρον».  Η θετικιστική αυτή προσέγγιση είναι χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίον τα νεοκλασικά οικονομικά διαχωρίζουν ολόκληρα πεδία γνώσης (όπως οι αγορές) από τις ιστορικές και κοινωνικές τους καταβολές, αναλύοντάς τα επί τη βάσει «ενδογενών» και πλήρως αφαιρετικών παραγόντων (π.χ. εταιρίες και καταναλωτές που λειτουργούν εξ ορισμού κατά πανομοιότυπο τρόπο).

ryoji-ikeda-transfiniteΟ θεωρητικός αυτός διαχωρισμός αξιών και «απτών» γεγονότων αντανακλάται στη χρήση τεχνικών εργαλείων. Η εισαγωγή των μαθηματικών στις κοινωνικές επιστήμες έγινε (εσφαλμένα) συνώνυμο των νεοκλασικών οικονομικών, ως εάν να ήταν αδύνατον μαθηματικές σχέσεις να περιγράψουν την πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει ιστορικές και κοινωνικές διαδικασίες (θέση την οποία αμφισβητούν τα σύγχρονα «οικονομικά της πολυπλοκότητας»). Ως εκ τούτου, ο μαθηματικός φορμαλισμός συνδέθηκε με μοντέλα στατικά και μονάδες ανάλυσης που πόρρω απέχουν από την πραγματικότητα. Συχνά τα μαθηματικά αξιώματα των οικονομικών[ii] έγιναν αντικείμενο υπεράσπισης ως «εργαλειακές υποθέσεις», που αντλούν την ισχύ τους περισσότερο από την προβλεπτική τους ικανότητα παρά από τη σχέση τους με πραγματικές συμπεριφορές καταναλωτών, εταιριών, τιμών και αγορών. Το εν λόγω επιχείρημα (που βρήκε την πανηγυρική του διατύπωση από τον Milton Friedman το 1953) απετέλεσε για δεκαετίες σοβαρό ανάχωμα για μια αποφασιστική διάψευση των νεοκλασικών οικονομικών. Τουλάχιστον μέχρι προσφάτως…

Μετά την χρηματοοικονομική κρίση του 2008 κοινωνικοί επιστήμονες αλλά και «ετερόδοξοι» οικονομολόγοι αμφισβήτησαν την πρωτοκαθεδρία των νεοκλασικών οικονομικών. Το γεγονός ότι η κρίση δεν προβλέφθηκε και ότι τα ίδια τα νεοκλασικά οικονομικά δεν εμπεριέχουν μια θεωρία ενδοσυστημικής κρίσης, απετέλεσαν αφορμές για ένα ευρύ κύμα κριτικής. Στο στόχαστρο βρέθηκαν μεθοδολογικά χαρακτηριστικά (π.χ. η ακραία αξιωματική μέθοδος), γενικές θεωρητικές υποθέσεις (π.χ. η ορθολογικότητα καταναλωτών και εταιριών), μεθοδολογικά εργαλεία (η διαδεδομένη χρήση της συγκριτικής στατιστικής) αλλά και εξωγενείς παράγοντες (χρηματοδότηση, δημοσιότητα). Κάποιοι «μη-ορθόδοξοι» οικονομολόγοι (όπως ο Αυστραλός κεϋνσιανός Steve Keen και μέσω αυτού ο μέντοράς του Hyman Minsky, μαθητής του Schumpeter) διεκδίκησαν την πρόβλεψη της οικονομικής κρίσης, ενώ δημοφιλείς οικονομολόγοι όπως ο Paul Krugman δήλωσαν ευθέως την ανάγκη επιστροφής στον Keynes. Εντούτοις, παρά τον εξωθεσμικό θόρυβο, ο κλάδος των ακαδημαϊκών οικονομικών ούτε θορυβήθηκε, ούτε έσπευσε να αναθεωρήσει τις θέσεις του. Ποια σημασία θα είχε μια παρόμοια παραδοχή;

Σε αντίθεση με την εδραιωμένη πεποίθηση των νεοκλασικών πως οι αξίες δεν υπεισέρχονται στην επιστημονική ανάλυση, μέρος της όψιμης κριτικής στέκεται ακριβώς στη σχέση αξιών και οικονομικής επιστήμης. Έτσι, η αποτυχία πρόβλεψης της οικονομικής κρίσης αποδίδεται σε ένα σύστημα γνώσης που εν τέλει επιλέγει να αγνοήσει τη συστημική δυνατότητα παρόμοιων χρηματοπιστωτικών συμβάντων (τα οποία αποδίδονται συνήθως και ως εκ δια μαγείας σε «εξωγενή» σοκ). Αλλά και σε επίπεδο οικονομικών πολιτικών εξακολουθούμε να επενδύουμε τις ελπίδες μας σε θεσμούς όπως το ΔΝΤ που εν πολλοίς επιλέγουν να βασίσουν τις παρεμβάσεις τους σε νεοκλασικές θεωρίες ανάπτυξης. Τι αξία έχει, λοιπόν, μια πολιτική απόφαση όταν το περιεχόμενό της θεμελιώνεται σε υποθέσεις τις οποίες δεν μπορούμε επαρκώς να ελέγξουμε; Πόσο εξαρτημένοι είμαστε από την ρητορική πολιτικών και ΜΜΕ πάνω σε ζητήματα που απαιτούν όχι απλά το άνοιγμα των ειδημόνων προς την κοινωνία, αλλά και την δίκαια εκπροσώπησή τους σε επίπεδο θέσεων και σχολών σκέψης (περιπτώσεις οικονομολόγων-αναλυτών όπως ο Γιάννης Βαρουφάκης και ο Δημήτρης Καζάκης αποτελούν φωτεινές εξαιρέσεις, τόσο σε επίπεδο ακαδημαϊκού λόγου όσο και σε επίπεδο προβολής); Εν τέλει πόσο δημοκρατικός είναι ένας καίριος ακαδημαϊκός θεσμός (τα πανεπιστήμια, όσον αφορά τα Οικονομικά) όταν λειτουργεί επί τη βάσει θεωρητικών μονοπωλίων;

Η λειτουργία της δημοκρατίας δεν περιορίζεται απλά και μόνον σε ένα σύστημα πολιτικής αντιπροσώπευσης. Στον βαθμό που επιστήμες και τεχνικές διαμορφώνουν το περιεχόμενο αποφάσεων που καλούμαστε να εγκρίνουμε δια της ψήφου μας, οφείλουμε τουλάχιστον να γνωρίζουμε τις βασικές τους αρχές. Η ακαδημαϊκή κοινότητα πρέπει να λάβει στα σοβαρά το διαμεσολαβητικό ρόλο και την ιδιάζουσα θέση της: ανάμεσα στις μορφές εξουσίας που επενδύει και στο κοινωνικό σώμα όπου οι μορφές αυτές ασκούνται, τις περισσότερες φορές δίχως ουσιώδη συναίνεση. Σε μια δημοκρατική κοινωνία όπου η οικονομία εξακολουθεί να είναι πολιτική, η γνώση επί των αρχών της οφείλει να διανέμεται ως δημόσιο αγαθό.

* Ο Ν. Σκιαδόπουλος σπούδασε φιλολογία και φιλοσοφία των επιστημών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και φιλοσοφία και μεθοδολογία των οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Erasmus του Rotterdam.



[i] Για να αναφερθώ σε ένα γνωστό μας παράδειγμα, μια πολιτική «περικοπών» με στόχο την «ανάπτυξη» προβάλλει το επιχείρημα πως η μείωση μισθών αποτελεί μέθοδο ανάκαμψης μιας οικονομίας σε ύφεση. Το εν λόγω επιχείρημα να βασίζεται στη (νεοκλασική) «βεβαιότητα» πως η απασχόληση ούτως ή άλλως μειώνεται όταν οι μισθοί υπερβαίνουν την τιμή εκκαθάρισης της αγοράς. Η βεβαιότητα αυτή, ωστόσο, αφήνει εκτός πολλούς παράγοντες οι οποίοι θα μπορούσαν να ανασχέσουν την πολυπόθητη «ανάπτυξη» -ένας εκ των οποίων είναι, σύμφωνα με τον Keynes, η αδυναμία των οικονομικών φορέων να προσαρμοστούν επιτυχώς στις νέες αυτές, κατά τα άλλα «ευνοϊκές», συνθήκες. Έτσι, μια κάθετη πτώση των μισθών θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα «αρνητικό» ισοζύγιο υποαπασχόλησης.

[ii] Π.χ. τα αξιώματα της θεωρίας του καταναλωτή, που περιγράφουν έναν καταναλωτή υπέρ-λογικό ο οποίος κατορθώνει να κάνει πάντα την καλύτερη επιλογή που του επιτρέπει το πορτοφόλι του.

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Παράδοση και αυθεντία – Σκέψεις για την αξιολόγηση της τέχνης

Παράδοση και αυθεντία – Σκέψεις για την αξιολόγηση της τέχνης

Επισημάνσεις για τη σχέση παράδοσης, πρωτοποριακών κινημάτων και των καλλιτεχνών σήμερα. Κεντρική εικόνα: [από αριστερά:] Ford Madox Ford, James Joyce, Ezra Pound, και ο δικηγόρος του Joyce John Quinn, φωτογραφημένοι το 1922, έξω από το ατελιέ του Pound στο νούμερο 70 της Notre Dame-des-Champs στο Mon...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Διονύσης Μαρίνος θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Διονύσης Μαρίνος θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Διονύσης Μαρίνος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλω...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Θάνος Κάππας θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Θάνος Κάππας θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο πεζογράφος Θάνος Κάππας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλων μας με την ανάγνωση ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Αγία οικογένεια» του Αντώνη Ε. Χαριστού (κριτική)

«Αγία οικογένεια» του Αντώνη Ε. Χαριστού (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Αντώνη Ε. Χαριστού «Αγία οικογένεια» (εκδ. Γράφημα).

Της Λεύκης Σαραντινού

Ο πάντοτε ειρωνικός και καυστικός λογοτέχνης Αντώνης Χαριστός καταθέτει ένα ακόμη ερεθιστικό μυθιστόρημα. Πρόκειται για ένα βιβλίο το οποίο φέρνει στο φως...

Τέσπα (διήγημα)

Τέσπα (διήγημα)

Δεν θα πάρουμε το οικογενειακό σήμερα. Ασ’ το μωρέ. Να χαρούμε λίγο το καινούργιο. Πότε θα το χαρούμε αν όχι τώρα το καλοκαίρι που πάμε και κάπου μαζί. Έστω θάλασσα. Εντάξει, σκόνη, άμμος, αλμύρα, θα μου πεις, τα τρώει τα καθίσματα η αλμύρα. Το χρώμα να δεις τι του κάνει. Αλλά, τέσπα.

Της Κατερίνας Γ...

30 από τα καλύτερα αντιπολεμικά βιβλία όλων των εποχών

30 από τα καλύτερα αντιπολεμικά βιβλία όλων των εποχών

Η ιστοσελίδα Short List δημοσίευσε πρόσφατα μια περιεκτική λίστα με τριάντα από τα σπουδαιότερα αντιπολεμικά βιβλία όλων των εποχών. Είκοσι οκτώ μυθιστορήματα, μία μαρτυρία-χρονικό από τον Τζορτζ Όργουελ, καθώς και ένα θεατρικό έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, που μας φανερώνουν τον παραλογισμό του πολέμου. Στην κεντρική ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 από τα καλύτερα αντιπολεμικά βιβλία όλων των εποχών

30 από τα καλύτερα αντιπολεμικά βιβλία όλων των εποχών

Η ιστοσελίδα Short List δημοσίευσε πρόσφατα μια περιεκτική λίστα με τριάντα από τα σπουδαιότερα αντιπολεμικά βιβλία όλων των εποχών. Είκοσι οκτώ μυθιστορήματα, μία μαρτυρία-χρονικό από τον Τζορτζ Όργουελ, καθώς και ένα θεατρικό έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, που μας φανερώνουν τον παραλογισμό του πολέμου. Στην κεντρική ε...

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

Μια λίστα με 10 σημαντικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς στα αγγλικά δημοσιεύτηκε στην επίσημη ιστοσελίδα του Women’s Prize for Fiction. Τα δέκα βιβλία αναδείχθηκαν μέσω ψηφοφορίας στην οποία συμμετείχαν 20.000 αναγνώστες. Και τα 10 έχουν μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Στη φωτογραφία, η Μέρι Σέλεϊ.

...
40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

Σαράντα λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, επιλέξαμε για τους αναγνώστες της bookpress.gr από τα πολλά καλά βιβλία που έφτασαν στα χέρια μας τους προηγούμενους μήνες. Δείτε τα και διαλέξτε το δικό σας αγαπημένο βιβλίο του καλοκαιριού.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός, Κ.Β. Κατσουλάρης...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Ιουλίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

Σαράντα λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, επιλέξαμε για τους αναγνώστες της bookpress.gr από τα πολλά καλά βιβλία που έφτασαν στα χέρια μας τους προηγούμεν

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ