texniti noimosyni syggrafeis

Η Τεχνητή Νοημοσύνη παράγει τέχνη; Οι αναγνώστες μπορούν να κάνουν τον διαχωρισμό μεταξύ ενός λογοτεχνικού έργου υπογεγραμμένου από συγγραφέα, ενός προερχόμενου από την Τεχνητή Νοημοσύνη, κι ενός αξιόλογου λογοτεχνικού κειμένου;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το αν μπορεί να γράψει λογοτεχνία η Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) είναι ένα ερώτημα που έχει απαντηθεί: Ναι. Μπορεί να γράψει είτε ποιήματα και πεζά δικής της έμπνευσης, με βάση το τι θα ζητήσει ο χρήστης της, είτε λογοτεχνικά κείμενα στο στυλ ενός γνωστού συγγραφέα. (Θα) Υπάρχει τρόπος να αναγνωριστεί ένα λογοτεχνικό έργο ως προϊόν της Τ.Ν.; Απ’ ό,τι φαίνεται, όχι. Τα προγράμματά της εξελίσσονται –στα ελληνικά ακόμα δεν είναι τόσο αξιόπιστα–, αλλά οι μηχανές που είναι σε θέση να ανιχνεύσουν την εμπλοκή της δεν προλαβαίνουν να βρίσκονται μπροστά από τη γραφή της και να την αποκαλύπτουν.

Δύο βασικές ανησυχίες-ερωτήματα

Με βάση αυτά τα δεδομένα –και με επιφύλαξη ότι καθετί που ξέρουμε ή που συμπεραίνουμε αλλάζει από μέρα σε μέρα–, τι προκαλεί αναστάτωση στους παροικούντες τη λογοτεχνική Ιερουσαλήμ; Μπορώ να φανταστώ δύο βασικές ανησυχίες-ερωτήματα: Από τη μία, άραγε ένα πρόγραμμα Τ.Ν. παράγει τέχνη, αν το μόνο που κάνει είναι να δημιουργεί συμπιλήματα; Από την άλλη, πώς ο αναγνώστης θα δεχτεί ένα έργο που κατασκευάστηκε –στην κυριολεξία– από ένα μηχάνημα κι όχι από ένα έλλογο ον, όπως είναι ο άνθρωπος, που, εκτός της λογικής και της γλώσσας, έχει και συναισθήματα να διαχειριστεί και να ενσωματώσει στο έργο του;

Θέλω να είμαι ρεαλιστής κι όχι μεταφυσικά σκεπτόμενος. Καταλαβαίνω την ανατροπή πολλών δεδομένων και κυρίως των πεποιθήσεων περί ανθρώπινης δημιουργικότητας. Αλλά οφείλουμε, για να προσαρμοστούμε στις νέες εξελίξεις, να εκτιμήσουμε τα στοιχεία και τις προοπτικές και να ορίσουμε την τέχνη, πριν καν έλθει η Τ.Ν.

Ο άνθρωπος, ήδη πριν το μηχάνημα αναλάβει δράση, παράγει τέχνη συνδυάζοντας στοιχεία άλλων κειμένων (η γνωστή διακειμενικότητα), παραθέτοντας και μοντάροντας τεμάχια λόγου, και συμπιλώντας προϋπάρχοντα λεκτικά στοιχεία.

Στο πρώτο ερώτημα, η απάντηση είναι ότι και ο άνθρωπος, ήδη πριν το μηχάνημα αναλάβει δράση, παράγει τέχνη συνδυάζοντας στοιχεία άλλων κειμένων (η γνωστή διακειμενικότητα), παραθέτοντας και μοντάροντας τεμάχια λόγου, και συμπιλώντας προϋπάρχοντα λεκτικά στοιχεία. Επειδή παρθενογένεση δεν υπάρχει, κάθε έργο τέχνης είναι κατασκευή λεκτικών συνόλων (σημαινόντων που κουβαλούν και δημιουργούν σημαινόμενα), πολλά από τα οποία έχουν αποτελέσει δάνειο, συνειδητό ή ασύνειδο, από στερεοτυπικές εκφράσεις (παροιμίες, παγιωμένες μεταφορές, ρητά κ.λπ.) ή μοτίβα, δομές ή φρασεολογία προηγούμενων λογοτεχνών.

Ακόμα περισσότερο, μια μερίδα λογοτεχνικών έργων αποτελούν ρητή και συνειδητή ανακύκλωση παλιότερων κειμένων. Ένα τέτοιο είδος είναι ο κέντρωνας, δημοφιλής ήδη από το Βυζάντιο, στον οποίο ο συντάκτης του συρράπτει αυτούσια λόγια άλλων. Κι ερχόμαστε στο 2005, όταν ο Σταύρος Κρητιώτης γράφει το Μηνολόγιο ενός απόντος (εκδ. Πόλις), μυθιστόρημα το οποίο δημιουργεί πλοκή, συνθέτοντας εμπρόθετα ρήσεις και φράσεις άλλων έργων. Πρόκειται για μια έντεχνη και θεμιτή λογοκλοπή από τον συγγραφέα, για να πραγματευθεί το πρόβλημα της λογοκλοπής (!) σαν μια εκ των ων ουκ άνευ συνθήκη στη λογοτεχνική διαδικασία. Το ίδιο κάνει και θα κάνει και η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Στο δεύτερο ερώτημα (πώς, δηλαδή, ο αναγνώστης θα δεχτεί ένα έργο που κατασκευάστηκε από ένα μηχάνημα) χρειάζεται μια πιο γενναία απάντηση. Μπορούμε να δεχτούμε να διαβάζουμε ένα ποίημα, να ακούμε ένα τραγούδι, να βλέπουμε ένα κινηματογραφικό έργο που θα έχει δημιουργεί από προγράμματα Τ.Ν.; Ξεκινώ τον συλλογισμό μου με τον θάνατο του συγγραφέα, όπως τον συνέλαβε και τον διατύπωσε ο Ρολάν Μπαρτ [Roland Barthes]. Σύμφωνα με τον Γάλλο μεταδομιστή, ο συγγραφέας έχει πεθάνει, ή μάλλον μάς είναι αδιάφορος, γιατί στην ουσία τη λογοτεχνία τη γράφει η ίδια η γλώσσα, με τις δομές και τις δυνατότητές της, ενώ αυτός που υπογράφει κάθε έργο είναι μια απλή μηχανή, η οποία καθοδηγείται από τη περιρέουσα πολιτισμική κοινότητα. Ο δημιουργός, σύμφωνα με αυτή τη μεταστρουκτουραλιστική άποψη, είναι ένα όργανο της γλώσσας, που περιορίζεται από αυτήν και καθοδηγείται από τις ορίζουσές της. Έτσι, ο Ρ. Μπαρτ επιχείρησε να αποκαθηλώσει την αυθεντία του συγγραφέα και να τον εκλάβει ως γράφουσα συνείδηση, που αποτυπώνει το πνεύμα της εποχής του και της γλωσσικής του κοινότητας, χωρίς να καθορίζει ποια ερμηνεία του έργου του υπερτερεί και χωρίς να προδιαγράφει το νόημα του κειμένου βάσει της δικής του προθετικότητας.

Το βάρος του λογοτεχνικού στίγματος πέφτει στους αναγνώστες, που καλούνται να νοηματοδοτήσουν το κείμενο βάσει της γλώσσας και της αφηγηματικής του εκδίπλωσης, χωρίς να δεσμεύονται από την όποια συγγραφική χειραγώγηση.

Επομένως, το βάρος του λογοτεχνικού στίγματος πέφτει στους αναγνώστες, που καλούνται να νοηματοδοτήσουν το κείμενο βάσει της γλώσσας και της αφηγηματικής του εκδίπλωσης, χωρίς να δεσμεύονται από την όποια συγγραφική χειραγώγηση. Είναι σαν να ξεχνάνε τον δημιουργό και να επικεντρώνονται στο ίδιο το έργο. Αυτό ακριβώς (θα) κάνουν, αν έχουν μπροστά τους λ.χ. ένα ποίημα της «Λυδίας Αγγελούδη». Πίσω από αυτό το όνομα μπορεί να κρύβεται 1/ ένα πραγματικό πρόσωπο που υπογράφει τα ποιήματά του, ή 2/ ένα ψευδώνυμο πρόσωπο που κρύβεται πίσω από μια πλαστή υπογραφή, ή 3/ μια πλατφόρμα Τ.Ν. που έγραψε εξ ολοκλήρου το ποίημα, χωρίς κανείς από τους αποδέκτες του να μπορεί να το μάθει, ή 4/ ένα πραγματικό πρόσωπο, το οποίο ωστόσο χρησιμοποίησε σε μικρό ή μεγάλο ποσοστό την Τ.Ν., «πειράζοντας» ό,τι έλαβε από αυτήν.

Με λίγα λόγια, ο αναγνώστης δεν μπορεί πλέον να ξέρει ποιος είναι πίσω από το κείμενο που διαβάζει. Ακόμα περισσότερο εν τέλει, δεν θα νοιάζεται για το ποιος το έγραψε, συγκατατιθέμενος σε μια σύμβαση: το ίδιο το έργο συγκινεί, προβληματίζει, ερεθίζει, ευαισθητοποιεί, εξάπτει, ξεσηκώνει ή τίποτα απ’ όλα αυτά, ανεξάρτητα από το βιογραφικό του δημιουργού του ή το όνομα της Τ.Ν. που το κατασκεύασε. Το ζητούμενο, δηλαδή, δεν είναι ποιος αλλά τι: κι εκεί πιθανόν η μηχανή να μην μπορεί (ακόμα;) να παραγάγει υψηλής στάθμης και συναισθηματικής φόρτισης κείμενα, με αποτέλεσμα αυτά να μην προσλαμβάνονται ως αξίες, όχι επειδή είναι «τεχνητά», αλλά επειδή δεν μπορούν να ικανοποιήσουν τις υψηλών απαιτήσεων προσδοκίες του ανθρώπου.

 Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ποιος φοβάται το φύλο»; Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά στη βία και τις προκαταλήψεις με νέο βιβλίο

«Ποιος φοβάται το φύλο»; Το Τζούντιθ Μπάτλερ απαντά στη βία και τις προκαταλήψεις με νέο βιβλίο

Μήνας pride o Ιούνιος, αλλά αυτά τα ζητήματα που μας απασχολούν όλους πρέπει να τα συζητάμε και να τα προβάλλουμε όλον τον χρόνο. Το Τζούντιθ Μπάτλερ είναι από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στο χώρο των σπουδών φύλου στις μέρες μας. Στο τελευταίο του βιβλίο «Who's Afraid of Gender» γράφει ότι οι άνθρωποι έχ...

Ο δημιουργός ως καταγραφέας της επικαιρότητας – Σκέψεις για τη σχέση λογοτεχνίας και Ιστορίας

Ο δημιουργός ως καταγραφέας της επικαιρότητας – Σκέψεις για τη σχέση λογοτεχνίας και Ιστορίας

Γίνεται ο δημιουργός να κρατήσει έξω από το φράγμα του ατομικού του δημιουργικού χώρου την ιστορική πλημμυρίδα; Έχει τη δυνατότητα να μην γίνει ένας απλός καταγραφέας παροδικών συμβάντων, αλλά να μετρήσει τις οικείες δυνάμεις μόνος του, μακριά από τις απαιτήσεις των αναγνωστών; 

...
«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

«Σερ Τόμας Μορ»: Το άγνωστο έργο του Σαίξπηρ μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά

Ο ουμανιστής συγγραφέας και φιλόσοφος της Αναγέννησης, Τόμας Μορ, λόγω του αντιφατικού χαρακτήρα του απασχόλησε πολλούς θεατρικούς συγγραφείς, μεταξύ άλλων και τον Σαίξπηρ. Το συγκεκριμένο έργο μεταφράζεται για πρώτη φορά στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νίκας. Kεντρική εικόνα: © thomasmorestud...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση βιβλίου-εκδήλωση: «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050;» του Γιώργου Σιακαντάρη

Παρουσίαση βιβλίου-εκδήλωση: «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050;» του Γιώργου Σιακαντάρη

Την Τετάρτη 19 Ιουνίου παρουσιάζεται το νεο βιβλίο του Γιώργου Σιακαντάρη «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» (εκδ. Αλεξάνδρεια) στην Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων.

Επιμέλεια: Book Press

Οι εκδόσεις Αλεξάνδρεια σας προσκαλούν στην παρο...

«Lacrima: το υφαντό των δακρύων» της Καρολίν Γκιγελά Ενγκιγέν (κριτική) – Ένα νυφικό ως κοινωνικό σχόλιο σε μια έξοχη παράσταση

«Lacrima: το υφαντό των δακρύων» της Καρολίν Γκιγελά Ενγκιγέν (κριτική) – Ένα νυφικό ως κοινωνικό σχόλιο σε μια έξοχη παράσταση

Για την παράσταση της Καρολίν Γκιγελά Ενγκιγέν [Caroline Guiela Nguyen] «Lacrima: το υφαντό των δακρύων» που παρουσιάστηκε στο φετινό Φεστιβάλ Αθηνών/Επιδαύρου. Κεντρική εικόνα: © Jean-Louis-Fernandez.

Γράφει ο Νίκος Ξένιος 

...
Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ