Με την αφορμή των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Γιάννη Ξενάκη (1922-2001), ανατρέχουμε στη μια και μοναδική συνάντησή του με τον Γιώργο Χειμωνά –μεταξύ άλλων σημαντικών ανθρώπων της τέχνης και επιστημόνων– στο πλαίσιο μιας «κλειστής» διημερίδας τον Μάιο του 1993 στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών.
Της Άλκηστης Σουλογιάννη
Τον Μάιο του 1993, η λαμπερή παρουσία του Γιάννη Ξενάκη κυριαρχούσε σε μια κλειστή και εξαιρετικά υψηλού επιπέδου διήμερη επιστημονική συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στους Δελφούς, στο κτήριο του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών (έργο των αρχιτεκτόνων Αντώνη Κιτσίκη και Αντώνη Λαμπάκη), με θέμα τον διάλογο αφενός ανάμεσα στις επιστήμες και αφετέρου ανάμεσα στην Επιστήμη και στην Τέχνη. Η συνάντηση οργανώθηκε κατά συνεργασία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών με το Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας, το οποίο είχε ιδρύσει ο Ξενάκης το 1979 στην Αθήνα (με ευρύτερη πάντως δραστηριότητα στην Ελλάδα και διεθνώς).
Στη συνάντηση αυτή τον Ξενάκη, ύστερα από πρότασή του, πλαισίωσαν σημαντικές προσωπικότητες του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού: ο τότε πρύτανις του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, καθηγητής Νίκος Μαρκάτος, οι καθηγητές του ΕΜΠ Μανόλης Πρωτονοτάριος (καθηγητής Υπολογιστών) και Αλέξης Μπακόπουλος (καθηγητής Μαθηματικών), ο συγγραφέας και καθηγητής Νευροψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γιώργος Χειμωνάς, ο αρχιτέκτων και μουσικολόγος Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, ο συνθέτης και μουσικοπαιδαγωγός Στέφανος Βασιλειάδης. Είχαν επίσης προσκληθεί ο τότε πρόεδρος του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, καθηγητής Γλωσσολογίας Γεώργιος Μπαμπινιώτης και ο καθηγητής Μαθηματικών, επίσης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Νικίας Σταυρουλάκης, οι οποίοι όμως δεν κατόρθωσαν τελικά να έλθουν στους Δελφούς.
Η συνάντηση αυτή ήταν μια εξαιρετική ευκαιρία να παρακολουθήσουμε ένα σχεδόν ιδιωτικό σεμινάριο με την εξάρχουσα συμμετοχή του Ξενάκη και να τον ακούσουμε να εξομολογείται εκ βαθέων, συχνά να απευθύνεται εις εαυτόν, εκθέτοντας απόψεις, αμφισβητήσεις, επιφυλάξεις, σκεπτικισμό επάνω σε ζητήματα που συντάσσουν ό,τι ονομάζεται διεπιστημονικός ή (κατά Ξενάκη) διαγνωσιακός λόγος.
Η συνάντηση αυτή ήταν μια εξαιρετική ευκαιρία να παρακολουθήσουμε ένα σχεδόν ιδιωτικό σεμινάριο με την εξάρχουσα συμμετοχή του Ξενάκη και να τον ακούσουμε να εξομολογείται εκ βαθέων, συχνά να απευθύνεται εις εαυτόν, εκθέτοντας απόψεις, αμφισβητήσεις, επιφυλάξεις...
Υποδεχθήκαμε τον Ξενάκη και τους λοιπούς προσκεκλημένους μέσα στο επιβλητικό τοπίο των Δελφών το απόγευμα της Πέμπτης, 6 Μαΐου 1993, και εγκατασταθήκαμε όλοι στον ξενώνα του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου. Την επομένη το πρωί, στη βιβλιοθήκη του Κέντρου, άρχισαν με εντατικό ρυθμό οι εργασίες της συνάντησης, που διήρκεσαν όλη την ημέρα και συνεχίστηκαν με τον ίδιο ρυθμό και το Σάββατο, 8 Μαΐου.
Διατυπώθηκαν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες, συγκλίνουσες και αποκλίνουσες απόψεις για τη διαλεκτική σχέση αφενός ανάμεσα στις επιστήμες, και αφετέρου ανάμεσα στις ποικίλες εκφάνσεις της Επιστήμης και της Τέχνης, σε επίπεδο γνωστικού πεδίου και σε επίπεδο ορολογίας. Ο πολυσήμαντος με κριτικό και συγκριτικό χαρακτήρα λόγος του αρχιτέκτονα, μαθηματικού, συνθέτη Γιάννη Ξενάκη διασταυρώθηκε με τις εξειδικευμένες τοποθετήσεις των συνομιλητών του μέσα σε κλίμα κυρίως διαφωνιών, οι οποίες εντέλει κατέληξαν σε μια συμπερασματική συμφωνία για μια δυνάμει όσο και αναγκαία επικοινωνία των επιστημών και των τεχνών.
Δεν έπαψε πάντως να υφέρπει ένας σκεπτικισμός σχετικά με την «ειλικρίνεια» της επικοινωνίας αυτής ή με τη «βούληση» περί επικοινωνίας, όχι τόσο από την πλευρά των επιστημών και των τεχνών επί της ουσίας ως πεδίων γνώσεων και αισθητικής, όσο από την πλευρά των επιστημόνων και των δημιουργών ως φορέων σημαινόντων και σημαινομένων.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στο ζήτημα της μοναξιάς του επιστήμονα και του δημιουργού, στη διάσταση της μόνωσης και στη διάσταση της μοναδικότητας, όπως και στο συναφές ζήτημα της λεγόμενης «λευκής σελίδας» με την έννοια του χρόνου (αλλά και του «τρόμου») ως προς την έναρξη της παραγωγής έργου, καθώς και με την έννοια της έρευνας και της προεργασίας. Με αφορμή δε την τελευταία αυτή περίπτωση, η συζήτηση προχώρησε μέσα από μια σειρά (ακόμα και τολμηρών) συνειρμών μέχρι τις αναζητήσεις και τους προβληματισμούς σχετικά με τη Μεγάλη Έκρηξη (Big Bang) και τις Μαύρες Οπές στο πλαίσιο της δημιουργίας του Σύμπαντος.
Σε συνάρτηση με τη «λευκή σελίδα» αναπτύχθηκε επίσης η έννοια της μηδενικής μορφής και της συνακόλουθης δυναμικής, όπως ισχύει στα μαθηματικά με τον απαραίτητο αριθμό Μηδέν (0), στη μουσική με τις ενσωματωμένες στο έργο παύσεις, ή στη λογοτεχνική γλώσσα (στον δημιουργικό λόγο) με την πλήρη σημασιών σιωπή ως οργανικό στοιχείο παράπλευρο της γραφής.
Εξάλλου, ιδιαίτερη και άκρως εξειδικευμένη συζήτηση έγινε επάνω σε δύο ενδιαφέροντα ζητήματα ορολογίας.
Το ένα ζήτημα αφορούσε την έννοια του διεπιστημονικού ή διαγνωσιακού λόγου σε σχέση και με το σημασιολογικό ισοδύναμο των διεθνών όρων «interdisciplinary», «transdisciplinary» και «multidisciplinary». Με αφορμή τον τελευταίο όρο («multidisciplinary») συζητήθηκε και το θέμα των generalists με την έννοια των «συντονιστών» μεταξύ επιστημών ή/και τεχνών (μια σύγχρονη εκδοχή για τον αναγεννησιακό άνθρωπο), σε αντιβολή προς την εξειδίκευση της επιστημονικής ή της εν γένει πολιτισμικής γνώσης.
Το άλλο ζήτημα αφορούσε την αντίστιξη ανάμεσα στους όρους «μεταμουσική» (σε μια επιγραμματική διατύπωση: αξιοποίηση παντός είδους ήχων ως υλικού σύνθεσης σε οργανωμένα μουσικά έργα) και «μεταγλωσσικότητα» (σε μια επίσης επιγραμματική διατύπωση: αξιοποίηση γλωσσικών στοιχείων και φαινομένων ως υλικού σύνθεσης σε οργανωμένα λογοτεχνικά έργα, ανεξάρτητα από την κοινή χρήση της γλώσσας ως εργαλείου ή οχήματος για τη μετάδοση πληροφοριών).
Ο Ξενάκης και ο Χειμωνάς συμφώνησαν ότι και στις δύο περιπτώσεις αναγνωρίζεται και μια μορφή αυτοαναφορικότητας του έργου τέχνης, είτε για τη μουσική πρόκειται είτε για τη λογοτεχνία, καθώς με τον τρόπο αυτόν δηλώνεται η άποψη του δημιουργού ως προς τις προϋποθέσεις για την αναζήτηση και την αξιοποίηση υλικού...
Το τελευταίο αυτό ζήτημα αναπτύχθηκε σε έναν διάλογο αποκαλυπτικό περί προθέσεων και διαδικασιών ανάμεσα στον Γιάννη Ξενάκη και στον Γιώργο Χειμωνά, καθώς τα έργα τους ανταποκρίνονται απολύτως και αντιστοίχως στους δύο αυτούς όρους. Ο Ξενάκης χρησιμοποιεί εν προκειμένω τον όρο «métamusique» σχετικά με τη σύνθεση έργων του, όπου ήχοι οργάνων συμφωνικής ορχήστρας συνδυάζονται με ήχους από τη φύση και από τον βιομηχανικό κόσμο, με ήχους τεχνητούς από αναλογικά όργανα (π.χ. γεννήτριες συχνοτήτων), με ήχους από ηλεκτρονικούς υπολογιστές σε συνάρτηση με ήχους από την ανθρώπινη φωνή. Ενώ στα λογοτεχνικά κείμενα του Χειμωνά η «μεταγλωσσικότητα» αποτελεί ιδιαίτερο μηχανισμό ύφους, καθώς για την υποστήριξη σημασιολογικών επιλογών αξιοποιούνται γράμματα του αλφαβήτου, φθόγγοι, συλλαβές, λέξεις σε πλήρη μορφή και σε αποδόμηση ως ανάπτυγμα ήχων, επίσης η πλήρης σημασιών σιωπή, καθώς και η μιμόγλωσσα ως απόδοση κινήσεων για την αναπαράσταση σημαινομένων, σε συνδυασμό με τον εκφερόμενο κατά την κοινή αντίληψη γραπτό λόγο.
Ο Ξενάκης και ο Χειμωνάς συμφώνησαν ότι και στις δύο περιπτώσεις αναγνωρίζεται και μια μορφή αυτοαναφορικότητας του έργου τέχνης, είτε για τη μουσική πρόκειται είτε για τη λογοτεχνία, καθώς με τον τρόπο αυτόν δηλώνεται η άποψη του δημιουργού ως προς τις προϋποθέσεις για την αναζήτηση και την αξιοποίηση υλικού από έναν ευρύτερον του αναμενόμενου ορίζοντα ιδεών και ευρημάτων, πράγμα που σημαίνει στην ουσία ότι το ίδιο το έργο αποκαλύπτει τον χαρακτήρα του και τις συνθήκες της δημιουργίας του.
Στο πλαίσιο των εργασιών της συνάντησης είχαμε την ευκαιρία να ακούσουμε αποσπάσματα από παλαιότερη και περισσότερο πρόσφατη (ως προς εκείνη τη χρονική περίοδο) μουσική του Γιάννη Ξενάκη, όπως ήταν τα έργα: Πιθοπρακτά, Μόρσιμα-Αμόρσιμα, Εόντα, Περσέφασσα, Πλειάδες, Θάλλειν, Ροαί.
Ακούσαμε επίσης το έργο του σπουδαίου σύγχρονου συνθέτη Δημήτρη Καμαρωτού Ομήρου Ιλιάς Χ [Έκτορος αναίρεσις] / Δώδεκα Μουσικές Πράξεις, επίσης έργα από τα εργαστήρια του Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας, όπως: Διακυμάνσεις του Δημήτρη Καραγεώργου, Πιθοιγία του Τάκη Βελιανίτη, Νυχτερινό II του Κώστα Μαντζώρου, Aurora Australis της Κατερίνας Τζεδάκη, Sea Shell του Γιώργου Φιλιππή, KER της Τίτης Αδάμ.
Εντέλει, η συμμετοχή του Ξενάκη στη συνάντηση αυτή απεδείχθη καταλυτική (για την εποχή εκείνη, αλλά όχι μόνον) σε ό,τι αφορά νεωτερικούς, θεματικούς και υφολογικούς προσανατολισμούς με ζητούμενο την αντιμετώπιση του μείζονος θέματος που αποτελεί η επικοινωνία ανάμεσα στις επιστήμες και στις τέχνες...
Εντέλει, η συμμετοχή του Ξενάκη στη συνάντηση αυτή απεδείχθη καταλυτική (για την εποχή εκείνη, αλλά όχι μόνον) σε ό,τι αφορά νεωτερικούς, θεματικούς και υφολογικούς προσανατολισμούς με ζητούμενο την αντιμετώπιση του μείζονος θέματος που αποτελεί η επικοινωνία ανάμεσα στις επιστήμες και στις τέχνες, δηλαδή στην ουσία η επικοινωνία ανάμεσα σε παράγοντες γνώσης και αισθητικής προς μια προοπτική διαχρονίας, καθώς και σε ό,τι αφορά τον υποκειμενικό στοχασμό επάνω στο καίριο θέμα των δημιουργικών δυνατοτήτων και ορίων της διανοίας.
Νωρίς το πρωί την Κυριακή, 9 Μαΐου, ο Γιάννης Ξενάκης αναχώρησε για την Αθήνα, για να πάρει το αεροπλάνο της επιστροφής στη Γαλλία. Στην πύλη του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών τον κατευοδώσαμε με Μπαχ από το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας.
* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου. Τελευταίο της βιβλίο, η μελέτη «Ο δημιουργικός λόγος του Γιώργου Χειμωνά» (εκδ. Παρατηρητής).
