Γιατί ο Γιώργος Σεφέρης χάρισε τον Ζορμπά του Νίκου Καζαντζάκη σε επιφανείς ξένους, αφού πρώτα τον είχε απορρίψει στο ημερολόγιό του; Μυστήρια, στο περιθώριο της λογοτεχνικής ιστορίας.
Του Κώστα Κουτσουρέλη
«Χτες είδαμε το Ζορμπά, το φιλμ του Κακογιάννη - Καζαντζάκη. Με δηλητηρίασε όλη νύχτα και σήμερα πρωί. Όχι από συναίσθημα εθνικής προσβολής […]. Αλλά για την ανυπόφορη αναισθησία αυτού του ανθρώπου, του Καζ., που νομίζει πως είναι ευαίσθητος, που νομίζει πως είναι ερευνητής της αλήθειας για να μην πω φιλόσοφος. […] Ψεύτικη γλώσσα, ψεύτικες πόζες, απομιμήσεις αισθημάτων μου φαίνεται είναι ο Καζαντζάκης. Και δε βρέθηκε άνθρωπος να τον κρίνει, τόσα χρόνια που αλωνίζει ανάμεσό μας. Έχω την εντύπωση πως είμαστε συνηθισμένοι στην ψευτιά χρόνια και αιώνες. Μας αρέσει. Δεν έχουμε δύναμη ν’ αντιδράσουμε».
Γιώργος Σεφέρης, Μέρες Θ΄, Φιλολογική επιμέλεια Κατερίνα Κρίκου-Davis, Ίκαρος, 2019, σ. 94-95.
Είχα μόλις παρουσιάσει στο 4ο Συμπόσιο Σεφέρη της Αγίας Νάπας (1-3.11.2019) τη μελέτη μου για τον ματαιωμένο διάλογο του ποιητή με τον Νίκο Καζαντζάκη του 1940, όταν λίγες ημέρες αργότερα έπεσα πάνω σε μια αγγελία του γνωστού παλαιοβιβλιοπωλικού πόρταλ Antiqbooks (www.antiqbooks.com). Το πωλούμενο ήταν ένα αντίτυπο της πρώτης αγγλικής έκδοσης του Ζορμπά υπογεγραμμένο –πράγμα εντελώς σπάνιο– όχι από μία αλλά από τρεις διασημότητες. Τον ίδιο τον Καζαντζάκη, τον ηθοποιό Άντονυ Κουίν, πρωταγωνιστή του κινηματογραφικού Ζορμπά, και τον… Γιώργο Σεφέρη. Κατά την περιγραφή του πωλητή, το αντίτυπο φέρει «περίτεχνη ολοσέλιδη αφιέρωση» του ποιητή προς τον Ρεξ Ουώρνερ, παλαιό φίλο και μεταφραστή του, η οποία «μοιάζει να είναι οι αρχικοί στίχοι του περίφημου ποιήματος» που ο Σεφέρης συνέθεσε για τα 60ά γενέθλια του Βρετανού συγγραφέα. Παραθέτω το, ασυνόδευτο δυστυχώς από φωτογραφίες, περιγραφικό τμήμα της αγγελίας:
Το πωλούμενο ήταν ένα αντίτυπο της πρώτης αγγλικής έκδοσης του Ζορμπά υπογεγραμμένο –πράγμα εντελώς σπάνιο– όχι από μία αλλά από τρεις διασημότητες. Τον ίδιο τον Καζαντζάκη, τον ηθοποιό Άντονυ Κουίν, πρωταγωνιστή του κινηματογραφικού Ζορμπά, και τον… Γιώργο Σεφέρη.
Kazantzaki [Kazantzakis] Nikos, [Anthony Quinn, George Seferis & Rex Warner], ZORBA THE GREEK, Life and Adventures of Alexis Zorbas. Inscribed, Signed Three Times. London: John Lehmann Ltd. 1952. Superb example of this major title. 8vo. 310pp. Silver stamped rose cloth. A near fine example in a very good or better dustwrapper showing modest use. First Edition & First Edition in English with Kazantzakis' name spelled "Kazantzaki" both on the dust jacket & on the title page. Neatly Signed in black ink by Nikos Kazantzakis on the title page; with an elaborate full page Presentation, Inscribed & Signed by George Seferis to Rex Warner in black ink on the half-title & also Signed by Anthony Quinn on the front free endpaper as follows: "Best to you / Anthony Quinn". [Seferis' inscription appears to be the opening lines of his famed poem "Letter to Rex Warner", written by Seferis as a tribute to Warner & to their friendship.]
Εντελώς πρόσφατα, και πάλι σε ιστοσελίδα πωλήσεων του διαδικτύου (www.worthpoint.com), εντόπισα και ένα δεύτερο «καζαντζακικό» δώρο του Σεφέρη προς τον Ουώρνερ. Πρόκειται για την πρώτη έκδοση μέρους της κινηματογραφικής μουσικής, του περίφημου «Χορού του Ζορμπά», που έγραψε ο Μίκης Θεοδωράκης για την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη του 1964, την οποία είχε παρακολουθήσει –και σχολιάσει με τον τρόπο που είδαμε– ο Σεφέρης τον Μάρτιο του 1965. Το αντίτυπο εκτός από την υπογραφή του Σεφέρη, φέρει άλλες τρεις: του συνθέτη, του Άντονυ Κουίν και του συμπρωταγωνιστή της ταινίας Άλαν Μπέητς. Παραθέτω και πάλι το περιγραφικό τμήμα της αγγελίας, με πλουτισμένη και εξομαλυμένη κάπως τη στίξη. Σε αντίθεση με εκείνο του βιβλίου, το πωλητήριο της παρτιτούρας συνοδεύεται από φωτογραφίες του προς διάθεση αντικειμένου και των υπογραφών πάνω του.
ZORBA'S DANCE MUSIC SCORE SIGNED BY GEORGE SEFERIS (TO REX WARNER) AND SIGNED BY ANTHONY QUINN AND SIGNED BY ALAN BATES AND SIGNED BY MIKIS THEODORAKIS. GEORGE SEFERIS WON THE 1963 NOBEL PRIZE IN LITERATURE, THE FIRST GREEK AUTHOR TO WIN THE PRIZE, RARE INDEED. Theodorakis, Mikis; Seferis, George; (Warner, Rex); Quinn, Anthony; Bates, Alan; Zorba's Dance [Association Copy Signed by Mikis Theodorakis, George Seferis, Anthony Quinn, and Alan Bates]. London: Robbins Music Corporation, Ltd, 1965. First edition. A Fine copy of the first edition, first printing of musical score for the song "Zorba's Dance" (a touch of age toning, a bit of edge wrinkling primarily at the corners) by Mikis Theodorakis, SIGNED BY MIKIS THEODORAKIS, GEORGE SEFERIS (TO REX WARNER), ANTHONY QUINN, and ALAN BATES, comprised of the covers and 4 pages of music composed by Theodorakis for the movie "Zorba the Greek", starring Anthony Quinn, Alan Bates, and Irene Papas, and featuring the song. The front cover reproduces a photograph (or still) showing Anthony Quinn (who played Zorba in the movie) and Alan Bates (who played Basil) doing the dance that Zorba taught to Basil. George Seferis signed at the top of the front cover to his fellow author, dear friend, and frequent translator, Rex Warner, and Alan Bates signed the front cover above his arm in the cover photograph. Anthony Quinn signed on the first page of the musical score, above the song's title, and Mikis Theodorakis, the composer, signed at the head of the score's 4th, and final, page.
Μας είναι γνωστό ότι τον Ιούνιο του 1965 ο Γιώργος Σεφέρης βρίσκεται στη Νέα Υόρκη. Εκεί ξανασυναντά τον Ρεξ Ουώρνερ που τον Μάρτιο εκείνης της χρονιάς είχε συμπληρώσει τα εξήντα του χρόνια. Κατά σημείωση του ίδιου του Σεφέρη, στη Νέα Υόρκη ξεκινά και το «Γράμμα στον Rex Warner», ποίημα που έμελε να ολοκληρωθεί τον χειμώνα 1968 και πάλι σε ένα αμερικανικό ταξίδι του ποιητή, κατά τη διαμονή του στο Πρίνστον της Νέας Υερσέης. Με βάση τα όσα γνωρίζουμε, εικάζω ότι τα δύο δώρα προς τον εορτάζοντα επιδόθηκαν ή απεστάλησαν τότε, αν και δεν μπορεί να αποκλεισθεί μεταγενέστερη ημερομηνία.
Πρόκειται άραγε για δώρα που επαναδωρήθηκαν; Ήταν μήπως ο Ουώρνερ θαυμαστής του λογοτεχνικού ή του κινηματογραφικού Ζορμπά και ο ποιητής τα παρήγγειλε ειδικά για να τον ευχαριστήσει; Άγνωστο.
Στο ερώτημα πού βρήκε ο Σεφέρης τα αντίτυπα με τις υπογραφές των Καζαντζάκη, Θεοδωράκη, Κουίν και Μπέητς, μια πιθανοφανής απάντηση είναι ότι του τα προμήθευσε ο ίδιος ο Θεοδωράκης. Πρόκειται άραγε για δώρα που επαναδωρήθηκαν; Ήταν μήπως ο Ουώρνερ θαυμαστής του λογοτεχνικού ή του κινηματογραφικού Ζορμπά και ο ποιητής τα παρήγγειλε ειδικά για να τον ευχαριστήσει; Άγνωστο. Παραμένει όμως το παράδοξο: λίγους (το πιθανότερο) μήνες μετά την εντελώς απορριπτική, κατ’ ουσίαν εχθρική εγγραφή του Σεφέρη τον Μάρτιο του 1965 στο ημερολόγιό του κατά του Καζαντζάκη και της ταινίας του Κακογιάννη, ο ποιητής επιλέγει αυτό ακριβώς το έργο που επικρίνει για να τιμήσει έναν από τους καλύτερους φίλους του.
Σήμερα, 19.12.21, η πρώτη αγγελία έχει πλέον αποσυρθεί από το διαδίκτυο. (Αποθηκευμένο αντίγραφό της υπάρχει στο αρχείο μου). Προφανώς το αντίτυπο πωλήθηκε και σε τίμημα όχι ασήμαντο: η αρχικώς αναγραφόμενη τιμή ήταν 33.500 δολλάρια. Το αντίτυπο της παρτιτούρας διατίθεται ακόμη. Ο ενδιαφερόμενος μπορεί να το αναζητήσει εδώ.
* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» (εκδ. Μικρή Άρκτος).
ΥΓ. Πανεπιστημιακός, μελετητής του Σεφέρη και γνώστης του γραφικού του χαρακτήρα, διάβασε το σημείωμά μου και μου γράφει: «η υπογραφή που εμφανίζεται στον δίσκο είναι, κατά τη γνώμη μου, πλαστή». Πιθανόν έχει δίκιο, δεν είμαι σε θέση να το κρίνω. Ομολογουμένως, δεν είχα σκεφτεί ότι για τα σεφερικά memorabilia έχει αναπτυχθεί και τέτοιου είδους "αγορά"... Αν όντως έχουν έτσι τα πράγματα, τον ευχαριστώ ιδιαιτέρως για την εξήγηση. Προσωπικά, με ανακουφίζει.
