dokimio koutsourelis

Σκέψεις και σημειώσεις για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του ελληνικού δοκιμίου.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

1. Υπήρξε δοκιμιακός λόγος προ δοκιμίου; Πατέρας του όρου θεωρείται ο Μισέλ ντε Μονταίν τον 16ο αιώνα, αλλά αν δεν δεχόμαστε την ιδέα ότι οι λέξεις γεννούν τα πράγματα, υπάρχουν όντως κείμενα ικανά να διεκδικήσουν τον τίτλο και πριν την επίσημη καθιέρωσή του, δοκίμια avant la lettre. Έντεχνος λόγος, στοχαστική διάθεση, ύφος προσωπικό, μη μυθοπλαστικό περιεχόμενο, τάση προς διδαχή, και τα πέντε αυτά κύρια γνωρίσματα που γενικά αποδίδονται στο δοκίμιο συνδυασμένα είναι προφανές ότι απαντούν σε μεγάλα κείμενα της ευρωπαϊκής παράδοσης πολύ πριν από την Αναγέννηση. Οι διάλογοι του Πλάτωνα ή του Πλουτάρχου, οι λόγοι του Δημοσθένη ή του Κικέρωνα, οι επιστολές του Παύλου ή του Αβελάρδου είναι τέτοια, avant la lettre δοκίμια. Αρκεί να διαβάσει κανείς τον λόγο Προς τους νέους, για τα ελληνικά γράμματα, του Μεγάλου Βασιλείου για να διαπιστώσει σε ποια παράδοση πατάει ο πυργοδεσπότης της Δορδόνης. Ειδικά η τάση της δοκιμιογραφίας προς τη διδαχή τη φέρνει στη γειτονιά της διδακτικής λογοτεχνίας: τι άλλο είναι το Περί της φύσεως των πραγμάτων του Λουκρήτιου αν όχι φιλοσοφικό δοκίμιο;

2. Υπάρχει δοκιμιακός λόγος εκτός δοκιμίου; Ο αναγνώστης των μυθιστορημάτων του Μίλαν Κούντερα, ο αναγνώστης των ποιημάτων του Φίλιπ Λάρκιν γνωρίζει πως ναι. Ο Τολστόι ή ο Μπαλζάκ ποικίλλουν με δεκάδες σελίδες δοκιμιακού τύπου στοχασμών τα βιβλία τους και ο Αλεξάντερ Πόουπ τιτλοφορεί ένα από τα σημαντικότερα ποιήματά του «δοκίμιο»: Essay on man. Όπως ακριβώς ο Παπαδιαμάντης θεωρείται, και δικαίως, ποιητής παρότι δεν γράφει λυρική ποίηση, έτσι και μερικοί από τους σημαντικότερους δοκιμιογράφους μας θα πρέπει να αναζητηθούν εκτός του χώρου της συνήθους δοκιμιογραφίας. 

Όπως ακριβώς ο Παπαδιαμάντης θεωρείται, και δικαίως, ποιητής παρότι δεν γράφει λυρική ποίηση, έτσι και μερικοί από τους σημαντικότερους δοκιμιογράφους μας θα πρέπει να αναζητηθούν εκτός του χώρου της συνήθους δοκιμιογραφίας.

3. Ο προσδιορισμός «λογοτεχνικό» πριν απ’ τη λέξη δοκίμιο εξυπονοεί προφανώς ότι πέραν του λογοτεχνικού υπάρχει και ένα άλλο δοκίμιο, χωρίς ιδιάζουσα ή σημαντική λογοτεχνική ποιότητα: το επιστημονικό, ιστορικό, φιλοσοφικό ή άλλο δοκίμιο. Η διάκριση των δύο δεν είναι εύκολη. Πράγμα που εξηγεί ίσως γιατί οι περισσότεροι δοκιμιογράφοι πατούν σε δύο βάρκες, μεταξύ αναφορικού περιεχομένου και έντεχνου λόγου. Αν δεν αποδειχθούν καλοί ισορροπιστές, ανά πάσα στιγμή κινδυνεύουν να πέσουν στο νερό.

4. Η νεώτερη ελληνική δοκιμιογραφία έχει στις απαρχές τον άνθρωπο που θεμελιώνει και τη νεώτερη ελληνική ποίηση: τον Διονύσιο Σολωμό. Ωστόσο και ο προηγηθείς Νεοελληνικός Διαφωτισμός έχει να επιδείξει έργα σημαντικά: η Απολογία του Μοισιόδακος λ.χ. έχει δοκιμιακές αρετές, όπως και ένια κείμενα του Κοραή, του Βηλαρά, του Βούλγαρη, του Ανθρακίτη. Ο σολωμικός Διάλογος όμως είναι το πρώτο κλασικό δοκίμιο της λογοτεχνίας μας, για καιρό ίσως το μόνο. Γενικά η σχέση του δοκιμίου προς τον λυρισμό είναι ιδιαίτερα στενή, στενότερη από την ανάλογη σχέση του δοκιμίου προς την αφήγηση και το δράμα. Πολλοί σημαντικοί δοκιμιογράφοι μας ή είναι και οι ίδιοι ποιητές ή γράφουν για την ποίηση. Και εκτός Ελλάδος, οι μεγάλοι ποιητές που είναι και μεγάλοι δοκιμιογράφοι είναι λεγεώνα: Πωλ Βαλερύ, Τ. Σ. Έλιοτ, Οκτάβιο Πας, Όσιπ Μαντελστάμ, Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, για να μείνω σε μερικά μόνο ονόματα.

5. Δοκίμιο που δεν θέλγει και δεν πείθει την ίδια στιγμή, δεν μπορεί να υπάρξει, όμως η δοσολογία των δύο αυτών συστατικών του, της θέλξης και της πειθούς, ποικίλλει. Υπάρχει δοκιμιογραφία πρωτίστως αποδεικτική, βασιζόμενη στη δύναμη του επιχειρήματος και την αναλυτική οξυδέρκεια του συγγραφέα. Υπάρχει και δοκιμιογραφία εκφραστική, που γοητεύει χάρη στη δύναμη της γλώσσας και την υποβλητικότητα του ύφους κυρίως. Ο πρώτος Παπαγιώργης με αυτή την έννοια είναι δοκιμιογράφος κυρίως εκφραστικός, ο Κονδύλης αντίθετα, όπου δοκιμιογραφεί, αποδεικτικός. Ο Δημαράς ξεκινά ως δοκιμιογράφος εκφραστικός με το Δοκίμιο για την ποίηση, εξελίσσεται όμως σε δοκιμιογράφο αποδεικτικό στην συνέχεια. Ο Σεφέρης και ο Λορεντζάτος είναι συγγραφείς εκφραστικοί, το ύφος στα δοκίμιά τους πρωταγωνιστεί. Αλλά και μονόπλευροι, η altera pars σπανίως μετράει στις αναπτύξεις τους, αν δεν παραθεωρείται κιόλας εκ προοιμίου. Ο Παλαμάς, αντίθετα, στο καλύτερο κομμάτι του κριτικού του έργου είναι περιεκτικά αποδεικτικός, η γνώμη του είναι θεμελιωμένη πάνω σε μια εντυπωσιακή, και έκτοτε ανεπανάληπτη στα καθ’ ημάς, εποπτεία της αισθητικής γραμματείας των αιώνων. Πίσω του έχει την παράδοση ενός Πολυλά και ενός Καλοσγούρου. Ο Παπαϊωάννου και ο Τσάτσος νοιάζονται ιδιαίτερα για τη συνοχή των επιχειρημάτων τους, ο Καπετανάκης, ο Σαραντάρης, ο Κανελλόπουλος, ο Μαλεβίτσης λιγότερο, ο Ράμφος, ο Γιανναράς, ο Λεμπέσης συχνά ρίχνουν το βάρος τους στην λάμψη της μεμονωμένης φράσης. Ο Ροΐδης, ο Γαβριηλίδης, ο Ψυχάρης, ο Τερζάκης, ο Θεοτοκάς, ο Ελύτης, ποιος λίγο ποιος πολύ, είναι όλοι τους πάνω απ’ όλα στυλίστες: γητευτές. Ο Γιαννόπουλος και ο Δραγούμης επίσης, αλλά λιγότερο απ’ ό,τι εκ πρώτης όψεως φαίνεται. Με τον Αλεξίου, τον Μαρωνίτη, τον Βαγενά, τον Ζουμπουλάκη συμβαίνει το ανάποδο: ακόμη και τα πιο στεγνά γραψίματά τους είναι όλο ύφος. Ο Κοτζιάς και ο Μπουκάλας είναι εξαίρετα αποδεικτικοί όταν το επιθυμούν, ενίοτε και ο Καψάλης. Ο Ξενόπουλος είναι πειστικά γλαφυρός, ο Άγρας είναι γλαφυρά πειστικός. Ο Καραντώνης είναι και εκφραστικά δυνατός, ο Φώτος Πολίτης ακόμη περισσότερο. Ο Ζαμπέλιος παλινωδεί διαρκώς μεταξύ έκφρασης και ιδέας. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ίσως ο κορυφαίος δοκιμιογράφος της νεώτερης γλώσσας μας, ισορροπεί θαυμαστά ανάμεσα τους.

Ο Σεφέρης και ο Λορεντζάτος είναι συγγραφείς εκφραστικοί, το ύφος στα δοκίμιά τους πρωταγωνιστεί. Αλλά και μονόπλευροι, η altera pars σπανίως μετράει στις αναπτύξεις τους, αν δεν παραθεωρείται κιόλας εκ προοιμίου.

6. Γενικά, η ρίζα του νεώτερου ελληνικού δοκιμίου είναι διπλή: από τη μια έχουμε το ιστορικό, από την άλλη το λογοτεχνικό/κριτικό δοκίμιο. Το επιστημονικό δοκίμιο είναι είδος σε έλλειψη, το φιλοσοφικό δοκίμιο είδος εν ανεπαρκεία. Το πολιτικό δοκίμιο, η πολιτική ρητορική πρωτίστως, είναι ελάχιστα προσεγμένο, την (παλαιότερη) εκκλησιαστική ρητορική τη γνωρίζουμε κάπως καλύτερα. Ο απίστευτος πλούτος που κρύβει ο ελληνικός Τύπος των δύο αυτών αιώνων (επιφυλλίδες, χρονογραφήματα, πολεμικές, ταξιδιωτικά, ρεπορτάζ) θα χρειαζόταν συστηματική ανασκαφή ώστε να ξανάρθει στο φως. Αλλά όταν τα δύο τρίτα των άρθρων του Παλαμά παραμένουν ως τώρα αθησαύριστα (ευτυχώς, λόγω των νέων Απάντων, όχι για πολύ ακόμη) σε τι μπορεί να προσδοκά κανείς; Κι από όλα αυτά που εναποτίθενται καθ’ ημέραν στα ψηφιά του διαδικτύου, προώρισται άραγε κάτι αύριο να διασωθεί;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» (εκδ. Μικρή Άρκτος).

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το μυθιστόρημα του Μετίν Αρντιτί [Metin Arditi] «Φονικό καρναβάλι» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Ρίτα Κολαΐτη

Το Φονικό καρναβάλι είναι το πέμπτο βιβλίο του Μετίν Αρντιτί που μεταφράζω στα ελληνικά. Είναι μεγάλη ευτυχία για έ...

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

Για τον ποιητή με τα απειράριθμα προσωπεία. Με αφορμή το βιβλίο «Αρχίλοχος, ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής» (εκδ. Νίκας).

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Με το όνομά του να φτάνει, σαν ηχώ, από τα βάθη των αιώνων, ο Αρχίλοχος...

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

«Το λογοτεχνικό αρχέτυπο που δημιούργησε ο Παπαδιαμάντης, η ιστορία, δηλαδή, μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει μόνο θηλυκά βρέφη και παιδιά για να τα απαλλάξει από τα μελλοντικά τους βάσανα, εάν είχε γραφτεί σήμερα θα γινόταν σημαία του φεμινιστικού κινήματος».

Γράφει η ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

«Ο θάνατος του συγγραφέα, δημοσιογράφου και μέλους της Εταιρείας μας, Δημήτρη Φύσσα, ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία και γέμισε θλίψη όλους όσους τον γνώριζαν, προσωπικά ή μέσω των κειμένων του.« 

Επιμέλεια: Book Press

Ο Δημήτρης Φύσσας, «Μήτσος» για τ...

Η «Σκέψη» του Αντρέγιεφ και το mal du siècle, στο θέατρο «Σφενδόνη»

Η «Σκέψη» του Αντρέγιεφ και το mal du siècle, στο θέατρο «Σφενδόνη»

Για τη μεταφορά της νουβέλας «Η Σκέψη» (1902) του Λεονίντ Αντρέγιεφ, στο θέατρο Σφενδόνη και σκηνοθεσία Χάρη Φραγκούλη, με τον Κωνσταντίνο Αβαρικιώτη στον πρωταγωνιστικό ρόλο. 

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Στις 11 Φεβρουαρίου του 1900, ο γιατρό...

«Η καντιανή ηθική στον σύγχρονο κινηματογράφο» της Δήμητρας Δήμου (κριτική)

«Η καντιανή ηθική στον σύγχρονο κινηματογράφο» της Δήμητρας Δήμου (κριτική)

Για τη μελέτη της Δήμητρας Δήμου «Η καντιανή ηθική στον σύγχρονο κινηματογράφο – Ανάδειξη παραδειγμάτων κατηγορικής προσταγής σε σύγχρονες κινηματογραφικές αναπαραστάσεις» (εκδ. Βακχικόν).

Γράφει ο Θόδωρος Σούμας

Το βιβλίο της Δήμητρας Δήμου επικε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

Mάθε τέχνη και μην την αφήνεις: 7 βιβλία που μας βοηθούν να δούμε τον κόσμο και τη ζωή αλλιώς

Mάθε τέχνη και μην την αφήνεις: 7 βιβλία που μας βοηθούν να δούμε τον κόσμο και τη ζωή αλλιώς

Η ζωή απαιτεί μια σειρά από δεξιότητες για να μπορεί κανείς να ανταποκριθεί καλύτερα στις απαιτήσεις της. Επιλέγουμε κάποια από τα βιβλία που μας μαθαίνουν διάφορες «εναλλακτικές» τέχνες του ζην. Ορισμένες, εξόχως πρωτότυπες. 

Γράφει ο Λεωνίδας Καλούσης

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ