dokimio koutsourelis

Σκέψεις και σημειώσεις για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του ελληνικού δοκιμίου.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

1. Υπήρξε δοκιμιακός λόγος προ δοκιμίου; Πατέρας του όρου θεωρείται ο Μισέλ ντε Μονταίν τον 16ο αιώνα, αλλά αν δεν δεχόμαστε την ιδέα ότι οι λέξεις γεννούν τα πράγματα, υπάρχουν όντως κείμενα ικανά να διεκδικήσουν τον τίτλο και πριν την επίσημη καθιέρωσή του, δοκίμια avant la lettre. Έντεχνος λόγος, στοχαστική διάθεση, ύφος προσωπικό, μη μυθοπλαστικό περιεχόμενο, τάση προς διδαχή, και τα πέντε αυτά κύρια γνωρίσματα που γενικά αποδίδονται στο δοκίμιο συνδυασμένα είναι προφανές ότι απαντούν σε μεγάλα κείμενα της ευρωπαϊκής παράδοσης πολύ πριν από την Αναγέννηση. Οι διάλογοι του Πλάτωνα ή του Πλουτάρχου, οι λόγοι του Δημοσθένη ή του Κικέρωνα, οι επιστολές του Παύλου ή του Αβελάρδου είναι τέτοια, avant la lettre δοκίμια. Αρκεί να διαβάσει κανείς τον λόγο Προς τους νέους, για τα ελληνικά γράμματα, του Μεγάλου Βασιλείου για να διαπιστώσει σε ποια παράδοση πατάει ο πυργοδεσπότης της Δορδόνης. Ειδικά η τάση της δοκιμιογραφίας προς τη διδαχή τη φέρνει στη γειτονιά της διδακτικής λογοτεχνίας: τι άλλο είναι το Περί της φύσεως των πραγμάτων του Λουκρήτιου αν όχι φιλοσοφικό δοκίμιο;

2. Υπάρχει δοκιμιακός λόγος εκτός δοκιμίου; Ο αναγνώστης των μυθιστορημάτων του Μίλαν Κούντερα, ο αναγνώστης των ποιημάτων του Φίλιπ Λάρκιν γνωρίζει πως ναι. Ο Τολστόι ή ο Μπαλζάκ ποικίλλουν με δεκάδες σελίδες δοκιμιακού τύπου στοχασμών τα βιβλία τους και ο Αλεξάντερ Πόουπ τιτλοφορεί ένα από τα σημαντικότερα ποιήματά του «δοκίμιο»: Essay on man. Όπως ακριβώς ο Παπαδιαμάντης θεωρείται, και δικαίως, ποιητής παρότι δεν γράφει λυρική ποίηση, έτσι και μερικοί από τους σημαντικότερους δοκιμιογράφους μας θα πρέπει να αναζητηθούν εκτός του χώρου της συνήθους δοκιμιογραφίας. 

Όπως ακριβώς ο Παπαδιαμάντης θεωρείται, και δικαίως, ποιητής παρότι δεν γράφει λυρική ποίηση, έτσι και μερικοί από τους σημαντικότερους δοκιμιογράφους μας θα πρέπει να αναζητηθούν εκτός του χώρου της συνήθους δοκιμιογραφίας.

3. Ο προσδιορισμός «λογοτεχνικό» πριν απ’ τη λέξη δοκίμιο εξυπονοεί προφανώς ότι πέραν του λογοτεχνικού υπάρχει και ένα άλλο δοκίμιο, χωρίς ιδιάζουσα ή σημαντική λογοτεχνική ποιότητα: το επιστημονικό, ιστορικό, φιλοσοφικό ή άλλο δοκίμιο. Η διάκριση των δύο δεν είναι εύκολη. Πράγμα που εξηγεί ίσως γιατί οι περισσότεροι δοκιμιογράφοι πατούν σε δύο βάρκες, μεταξύ αναφορικού περιεχομένου και έντεχνου λόγου. Αν δεν αποδειχθούν καλοί ισορροπιστές, ανά πάσα στιγμή κινδυνεύουν να πέσουν στο νερό.

4. Η νεώτερη ελληνική δοκιμιογραφία έχει στις απαρχές τον άνθρωπο που θεμελιώνει και τη νεώτερη ελληνική ποίηση: τον Διονύσιο Σολωμό. Ωστόσο και ο προηγηθείς Νεοελληνικός Διαφωτισμός έχει να επιδείξει έργα σημαντικά: η Απολογία του Μοισιόδακος λ.χ. έχει δοκιμιακές αρετές, όπως και ένια κείμενα του Κοραή, του Βηλαρά, του Βούλγαρη, του Ανθρακίτη. Ο σολωμικός Διάλογος όμως είναι το πρώτο κλασικό δοκίμιο της λογοτεχνίας μας, για καιρό ίσως το μόνο. Γενικά η σχέση του δοκιμίου προς τον λυρισμό είναι ιδιαίτερα στενή, στενότερη από την ανάλογη σχέση του δοκιμίου προς την αφήγηση και το δράμα. Πολλοί σημαντικοί δοκιμιογράφοι μας ή είναι και οι ίδιοι ποιητές ή γράφουν για την ποίηση. Και εκτός Ελλάδος, οι μεγάλοι ποιητές που είναι και μεγάλοι δοκιμιογράφοι είναι λεγεώνα: Πωλ Βαλερύ, Τ. Σ. Έλιοτ, Οκτάβιο Πας, Όσιπ Μαντελστάμ, Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, για να μείνω σε μερικά μόνο ονόματα.

5. Δοκίμιο που δεν θέλγει και δεν πείθει την ίδια στιγμή, δεν μπορεί να υπάρξει, όμως η δοσολογία των δύο αυτών συστατικών του, της θέλξης και της πειθούς, ποικίλλει. Υπάρχει δοκιμιογραφία πρωτίστως αποδεικτική, βασιζόμενη στη δύναμη του επιχειρήματος και την αναλυτική οξυδέρκεια του συγγραφέα. Υπάρχει και δοκιμιογραφία εκφραστική, που γοητεύει χάρη στη δύναμη της γλώσσας και την υποβλητικότητα του ύφους κυρίως. Ο πρώτος Παπαγιώργης με αυτή την έννοια είναι δοκιμιογράφος κυρίως εκφραστικός, ο Κονδύλης αντίθετα, όπου δοκιμιογραφεί, αποδεικτικός. Ο Δημαράς ξεκινά ως δοκιμιογράφος εκφραστικός με το Δοκίμιο για την ποίηση, εξελίσσεται όμως σε δοκιμιογράφο αποδεικτικό στην συνέχεια. Ο Σεφέρης και ο Λορεντζάτος είναι συγγραφείς εκφραστικοί, το ύφος στα δοκίμιά τους πρωταγωνιστεί. Αλλά και μονόπλευροι, η altera pars σπανίως μετράει στις αναπτύξεις τους, αν δεν παραθεωρείται κιόλας εκ προοιμίου. Ο Παλαμάς, αντίθετα, στο καλύτερο κομμάτι του κριτικού του έργου είναι περιεκτικά αποδεικτικός, η γνώμη του είναι θεμελιωμένη πάνω σε μια εντυπωσιακή, και έκτοτε ανεπανάληπτη στα καθ’ ημάς, εποπτεία της αισθητικής γραμματείας των αιώνων. Πίσω του έχει την παράδοση ενός Πολυλά και ενός Καλοσγούρου. Ο Παπαϊωάννου και ο Τσάτσος νοιάζονται ιδιαίτερα για τη συνοχή των επιχειρημάτων τους, ο Καπετανάκης, ο Σαραντάρης, ο Κανελλόπουλος, ο Μαλεβίτσης λιγότερο, ο Ράμφος, ο Γιανναράς, ο Λεμπέσης συχνά ρίχνουν το βάρος τους στην λάμψη της μεμονωμένης φράσης. Ο Ροΐδης, ο Γαβριηλίδης, ο Ψυχάρης, ο Τερζάκης, ο Θεοτοκάς, ο Ελύτης, ποιος λίγο ποιος πολύ, είναι όλοι τους πάνω απ’ όλα στυλίστες: γητευτές. Ο Γιαννόπουλος και ο Δραγούμης επίσης, αλλά λιγότερο απ’ ό,τι εκ πρώτης όψεως φαίνεται. Με τον Αλεξίου, τον Μαρωνίτη, τον Βαγενά, τον Ζουμπουλάκη συμβαίνει το ανάποδο: ακόμη και τα πιο στεγνά γραψίματά τους είναι όλο ύφος. Ο Κοτζιάς και ο Μπουκάλας είναι εξαίρετα αποδεικτικοί όταν το επιθυμούν, ενίοτε και ο Καψάλης. Ο Ξενόπουλος είναι πειστικά γλαφυρός, ο Άγρας είναι γλαφυρά πειστικός. Ο Καραντώνης είναι και εκφραστικά δυνατός, ο Φώτος Πολίτης ακόμη περισσότερο. Ο Ζαμπέλιος παλινωδεί διαρκώς μεταξύ έκφρασης και ιδέας. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ίσως ο κορυφαίος δοκιμιογράφος της νεώτερης γλώσσας μας, ισορροπεί θαυμαστά ανάμεσα τους.

Ο Σεφέρης και ο Λορεντζάτος είναι συγγραφείς εκφραστικοί, το ύφος στα δοκίμιά τους πρωταγωνιστεί. Αλλά και μονόπλευροι, η altera pars σπανίως μετράει στις αναπτύξεις τους, αν δεν παραθεωρείται κιόλας εκ προοιμίου.

6. Γενικά, η ρίζα του νεώτερου ελληνικού δοκιμίου είναι διπλή: από τη μια έχουμε το ιστορικό, από την άλλη το λογοτεχνικό/κριτικό δοκίμιο. Το επιστημονικό δοκίμιο είναι είδος σε έλλειψη, το φιλοσοφικό δοκίμιο είδος εν ανεπαρκεία. Το πολιτικό δοκίμιο, η πολιτική ρητορική πρωτίστως, είναι ελάχιστα προσεγμένο, την (παλαιότερη) εκκλησιαστική ρητορική τη γνωρίζουμε κάπως καλύτερα. Ο απίστευτος πλούτος που κρύβει ο ελληνικός Τύπος των δύο αυτών αιώνων (επιφυλλίδες, χρονογραφήματα, πολεμικές, ταξιδιωτικά, ρεπορτάζ) θα χρειαζόταν συστηματική ανασκαφή ώστε να ξανάρθει στο φως. Αλλά όταν τα δύο τρίτα των άρθρων του Παλαμά παραμένουν ως τώρα αθησαύριστα (ευτυχώς, λόγω των νέων Απάντων, όχι για πολύ ακόμη) σε τι μπορεί να προσδοκά κανείς; Κι από όλα αυτά που εναποτίθενται καθ’ ημέραν στα ψηφιά του διαδικτύου, προώρισται άραγε κάτι αύριο να διασωθεί;

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του η συλλογή δοκιμίων «Τι είναι και τι δεν είναι η ποίηση» (εκδ. Μικρή Άρκτος).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η επίδραση του Τζον Ρολς στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία: σκέψεις, εντάσεις, ενστάσεις

Η επίδραση του Τζον Ρολς στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία: σκέψεις, εντάσεις, ενστάσεις

Μπορεί ένας φιλόσοφος όπως ο John Rowls, που με την «επάλληλη συναίνεση» και τα «εύλογα δόγματά» του, μπορεί να κατηγορηθεί για ελαχιστοποίηση του πολιτικού, να έχει επηρεάσει ένα πολιτικό οργανισμό όπως η σοσιαλδημοκρατία; Μήπως ο τίτλος αυτής της εισήγησης* είναι τραβηγμένος; Θεωρώ πως όχι.

...
«Το δέρμα», του Σέρχιο δελ Μολίνο − Μηχανισμοί κατανόησης της νόσου της ψωρίασης

«Το δέρμα», του Σέρχιο δελ Μολίνο − Μηχανισμοί κατανόησης της νόσου της ψωρίασης

Για το βιβλίο του Sergio del Molino «Το δέρμα» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία © Larm Rmah / Unsplash

Του Γιώργου Αθανασιάδη

 

...

Λουίς Γκαρθία Μοντέρο: ένα ποίημα για την Αλμουδένα, τρεις μεταφράσεις

Λουίς Γκαρθία Μοντέρο: ένα ποίημα για την Αλμουδένα, τρεις μεταφράσεις

Τρεις μεταφραστικές απόπειρες ενός ποιήματος του Luis García Montero αφιερωμένο στην Almudena Grandes, που απεβίωσε πρόσφατα.

Tου Κωνσταντίνου Παλαιολόγου

Στις 27 Νοεμβρίου 2021 απεβίωσε στα 61 της χρόνια εξαιτίας ενός καρκίνου, η πολύ σημαντ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Μανιφέστο»: Η Μπερναρντίν Εβαρίστο στο νέο της βιβλίο αυτοβιογραφείται

«Μανιφέστο»: Η Μπερναρντίν Εβαρίστο στο νέο της βιβλίο αυτοβιογραφείται

Το νέο βιβλίο της βραβευμένης με Μπούκερ Βρετανής συγγραφέα Μπερναρντίν Εβαρίστο δεν είναι μυθοπλαστικό. Ανήκει στο είδος της αυτοβ...

«Το λουλούδι της θάλασσας», της Νάγιας Δαλακούρα (κριτική)

«Το λουλούδι της θάλασσας», της Νάγιας Δαλακούρα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Νάγιας Δαλακούρα «Το λουλούδι της θάλασσας» (εκδ. Κλειδάριθμος). Κεντρική εικόνα από την τηλεοπτική σειρά «The Τerror» για την αποστολή του 1845.

Της Λεύκης Σαραντινού

Την αίσθηση μαγείας από τον παγωμένο και σιωπηλό Βορρά, με το...

«Δέκατος χρόνος», της Καρολίνας Μέρμηγκα (κριτική) – Από την αρχαιότητα έως σήμερα: γυναικεία μοίρα και τραύμα

«Δέκατος χρόνος», της Καρολίνας Μέρμηγκα (κριτική) – Από την αρχαιότητα έως σήμερα: γυναικεία μοίρα και τραύμα

Για το μυθιστόρημα της Καρολίνας Μέρμηγκα «Δέκατος χρόνος» (εκδ. Αλεξάνδρεια). Φωτογραφία: Άγαλμα στον υπαίθριο χώρο του Αρχαιολογικού Μουσείου της Αθήνας © Mika/Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη 

Οι αρχαίοι μύθοι ήταν και ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πρόωρη άνοιξη: 22 Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Πρόωρη άνοιξη: 22 Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν τα νέα τους βιβλία

Δόκιμοι και καταξιωμένοι καθώς και νεότεροι συγγραφείς γράφουν για τα νέα τους βιβλία, τα οποία μόλις κυκλοφόρησαν ή αναμένεται να κυκλοφορήσουν προσεχώς.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ζητήσαμε από είκοσι έναν συγγραφείς –καταξιωμένους αλλά και νεότερους...

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Τα πιο feelgood βιβλία με σκηνικό βιβλιοπωλεία και βιβλιοθήκες

Οι βιβλιοθήκες και τα βιβλιοπωλεία, συχνά μάλιστα και τα ίδια τα βιβλία, γίνονται το κεντρικό θέμα σε πολλά μυθιστορήματα, που αποκτούν έτσι αυτόχρημα τον χαρακτηρισμό του «βιβλιοφιλικού» και έχουν ένα δικα...

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Μυθιστορήματα για την αμνησία: πώς οι διαταραχές μνήμης δίνουν υπέροχες ιστορίες

Ο ανθρώπινος νους και τα αχαρτογράφητα μονοπάτια του, η μνήμη και η λειτουργία της, από τα σπουδαιότερα μυστήρια της ανθρώπινης ύπαρξης, διερευνώνται τόσο από την επιστήμη όσο και από τη λογοτεχνία. Μια επιλογή λογοτεχνικών βιβλίων με θέμα την αμνησία ή διάφορες διαταραχές της μνήμης, στην πλειονότητά τους μυθι...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ