Από τη Μαντάμ Σουσού στον Βαρδιάνο στα σπόρκα – Όλα τα βιβλία που έγιναν σειρές

Από τις αρχές της δεκαετίας του '70 και τις πρώτες τηλεοπτικές σειρές της ελληνικής τηλεόρασης μέχρι και σήμερα, η πεζογραφία αποτελούσε μια μεγάλη δεξαμενή ιστοριών. Ορισμένες σκέψεις για το τρίγωνο «πεζογραφίας-τηλεοπτικής σειράς-αναγνώστη/τηλεθεατή» καθώς και ένας εξαντλητικός κατάλογος με όλες τις τηλεοπτικές σειρές από το 1972 μέχρι και το 2021, οι οποίες βασίστηκαν σε λογοτεχνικό έργο.

Το «Βαρδιάνος στα Σπόρκα» της ΕΡΤ1, σε σκηνοθεσία Μανούσου Μανουσάκη, κέρδισε τις εντυπώσεις με τηλεθέαση του πρώτου επεισοδίου (3 Οκτωβρίου 2021) 11,2% στο σύνολο και 8,4% στις ηλικίες 18-54. Το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (1893), που συνδιαλέγεται με την επικαιρότητα, επειδή αναφέρεται σε μια επιδημία του 19ου αιώνα, αλλά και το «Ποίος ήτον ο φονεύς του αδελφού μου» του Γεώργιου Βιζυηνού, που προβάλλεται τώρα, ξαναφέρνουν τη λογοτεχνία στη μικρή οθόνη. Ωστόσο, μάλλον αυτή ποτέ δεν απουσίαζε, αφού αν δούμε συνολικά την παραγωγή τηλεοπτικών σειρών μέσα στη Μεταπολίτευση, θα αντιληφθούμε ότι πολλά σήριαλ στηρίζονταν και στηρίζονται στα ομώνυμα λογοτεχνικά έργα.

(...) έχουν καταγραφεί 167 λογοτεχνικά έργα που έγιναν τηλεοπτικές σειρές.

Από το 1972, όταν προβλήθηκε η «Μαντάμ Σουσού» του Δημήτρη Ψαθά σε σκηνοθεσία Μήτσου Λυγίζου και τηλεσκηνοθεσία του Βασίλη Βλαχοδημητρόπουλου, και το 1973, όταν διασκευάστηκε για την ΕΡΤ πάλι έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, το μυθιστόρημα «Οι έμποροι των εθνών» σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ποντίκα και Κώστα Φέρρη, μέχρι σήμερα, έχουν καταγραφεί 167 λογοτεχνικά έργα που έγιναν τηλεοπτικές σειρές (δεν συνυπολογίζω όσα σήριαλ απλώς στήριξαν την υπόθεσή τους στην ιδέα ενός βιβλίου).

Είναι αναμενόμενο κάτι τέτοιο γιατί η «γηραιά» λογοτεχνία και ο πιο «νεαρός και κομψευόμενος» κινηματογράφος έχουν κοινή γλώσσα: αφήγηση, πρωταγωνιστές, σκηνικό σε χρόνο και τόπο, εικονοποιία, μονταζιακές τεχνικές, επιτάχυνση και επιβράδυνση, σιωπές, οπτικές γωνίες κ.λπ., που κάνουν τα δύο είδη να συγγενεύουν έστω κι αν φαίνονται πολύ μακρινοί ξάδελφοι. Έτσι, έτοιμες μυθοπλασίες αποτέλεσαν τη βάση για επιδέξιους σεναριογράφους να διασκευάσουν το κείμενο, που προώρισται για ανάγνωση, σε σενάριο το οποίο είναι η βάση για την τηλεοπτικοποίηση του αρχικού κειμένου.

Ο πίνακας που ακολουθεί δείχνει συγκεντρωτικά ποια έργα και ποιοι συγγραφείς επιλέχθηκαν, πότε έγινε η τηλεοπτική τους προβολή, ποιος τα σκηνοθέτησε και ποιοι ηθοποιοί ενσάρκωσαν τους βασικούς ρόλους.

Πίνακας των σήριαλ που διασκευάζουν λογοτεχνικά έργα
(χρονολογική σειρά προβολής μέχρι το 1989)

Tο πέρασμα από το μονοπώλιο της κρατικής τηλεόρασης στα ιδιωτικά κανάλια

Μπορούμε να χωρίσουμε την πενηντάχρονη μεταπολιτευτική περίοδο σε δύο μεγάλες φάσεις: η πρώτη καλύπτει τα έτη 1973 έως 1989, όπου μονοπωλούσαν το τηλεοπτικό τοπίο τα κανάλια της κρατικής τηλεόρασης (ΕΡΤ, ΕΙΡΤ, ΥΕΝΕΔ…), ενώ η δεύτερη αφορά τα έτη 1990 έως σήμερα (2021), όταν πολλαπλασιάστηκαν οι τηλεοπτικοί σταθμοί με την είσοδο των ιδιωτικών καναλιών (Ο πρώτος ιδιωτικός τηλεοπτικός σταθμός ήταν το MEGA που εξέπεμψε στις 20 Νοεμβρίου 1989 και ακολούθησε λίγες μέρες μετά ο ANT1).

Στην πρώτη φάση, οι για δεκαετίες επιλογές στρέφονταν στον νεοελληνικό Κανόνα, όπως είχε ήδη διαμορφωθεί στη συνείδηση των ειδικών και των αναγνωστών. Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης, ο Ιωάννης Κονδυλάκης, ο Αντρέας Καρκαβίτσας, φυσικά η Γενιά του ’30, με τους Άγγελο Τερζάκη, Ηλία Βενέζη, Μ. Καραγάτση, Κοσμά Πολίτη, Τάσο Αθανασιάδη, Στράτη Μυριβήλη, Γιώργο Θεοτοκά κ.λπ. Θα μπορούσε να ξενίσει η περίπτωση του Γρηγορίου Ξενόπουλου, που δεν θεωρούνταν πάντα υψηλού διαμετρήματος συγγραφέας, αλλά τόσο η συμβολή του στη μετάβαση από την ηθογραφία στο αστικό και κοινωνικό μυθιστόρημα, όσο και η θεατρική δομή των έργων του τον έκαναν προσφιλή στους τηλεοπτικούς παραγωγούς, με έργα, όπως η «Τερέζα Βάρμα-Δακόστα», «Η Σουζάνα του παπά», «Αφροδίτη, Αναδυομένη», «Τυχεροί και άτυχοι», «Μυστικοί αρραβώνες», «Λάουρα», «Η απερίγραπτη», «Ο κόσμος κι ο Κοσμάς», «Ανάμεσα σε τρεις γυναίκες», «Μαργαρίτα Στέφα», να τον αναδεικνύουν πρώτο σε ποσότητα έργων τα οποία διασκευάστηκαν και κέρδισαν την προτίμηση του τηλεοπτικού κοινού.

Το μυθιστόρημα του ακαδημαϊκού Τάσου Αθανασιάδη «Οι φρουροί της Αχαΐας» θα μπορούσε να έχει γνωρίσει δύο τηλεοπτικές μεταφορές. Το 1981 σε σκηνοθεσία του Κώστα Κουτσομύτη παραδόθηκαν στην ΕΡΤ 15 επεισόδια της σειράς. Ο νέος Διευθυντής προγράμματος, Βασίλης Βασιλικός, που μόλις είχε αναλάβει τα καθήκοντά του, αποφάσισε η σειρά να μην προβληθεί ποτέ, κάνοντας νέες αναθέσεις για σειρές. Μέχρι σήμερα τα 15 επεισόδια σώζονται στο αρχείο της ΕΡΤ χωρίς να έχουν προβληθεί ποτέ. Εκείνη η πρώτη διανομή είχε ως εξής: Νίκη Τριανταφυλλίδη, Νίκος Γαλανός, Θάλεια Καλλιγά, Όλγα Πολίτου, Ηλίας Λογοθέτης, Κοραλία Καράντη, Ντίνα Κώνστα. Το 1992 σε σκηνοθεσία Γιάννη Διαμαντόπουλου προβλήθηκε η δεύτερη εκδοχή των Φρουρών της Αχαΐας. Στη σειρά έπαιζαν: Μιμή Ντενίση, Στράτος Τζώρτζογλου, Άννα Συνοδινού, Χρήστος Καλαβρούζος, Νίκος Γαροφάλλου, Θωμάς Κινδύνης, Βλαδίμηρος Κυριακίδης, Αθηνά Μιχαλακοπούλου, Τατιάνα Παπαμόσχου, Κατερίνα Χέλμη, Τάνια Τρύπη, Δάφνη Λαμπρόγιαννη.

Από εκεί και πέρα, ποια άλλα κριτήρια χρησιμοποιήθηκαν στην επιλογή των λογοτεχνικών έργων που θα διασκευάζονταν σε τηλεοπτικό σενάριο; Η «τηλεοπτικότητα» χρειάζεται ρεαλιστικά κείμενα με θέαμα, με την εικόνα να κυριαρχεί, με στοιχεία που επιτρέπουν από τη μία να ενυπάρχει δράση κι από την άλλη να περιγράφονται ή να εννοούνται εντυπωσιακά σκηνικά και κοστούμια. Αυτά τα κριτήρια πληρούσαν τα ιστορικά μυθιστορήματα ή τα μυθιστορήματα εποχής και τα αστυνομικά ή μυστηρίου. Στην πρώτη περίπτωση εντάσσονται λ.χ. οι «Έμποροι των εθνών» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, η «Πορφύρα και αίμα» του Κώστα Κυριαζή, ο «Γιούγκερμαν» του Μ. Καραγάτση (δύο φορές μάλιστα), ενώ στη δεύτερη ο «Συμβολαιογράφος» του Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή, τα βιβλία του Γιάννη Μαρή, όπως «Η εξαφάνιση του Τζων Αυλακιώτη» ή «Ο θάνατος του Τιμόθεου Κώνστα», και του Πέτρου Μάρκαρη κ.λπ. Παράλληλα, ο διασκεδαστικός χαρακτήρας της μικρής οθόνης ώθησε σε επιλογές που διακρίνονται για το χιούμορ και τη σάτιρα, όπως έργα του Νίκου Τσιφόρου («Τα παλιόπαιδα τ' ατίθασα», «Παραμύθια πίσω από τα κάγκελα»). Ο διδακτικός τόνος και η προσέγγιση νεαρότερων ηλικιών έβαλαν σ’ αυτήν την τηλεοπτική λίστα έργα της παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας, από τη Ζωρζ Σαρή και την Άλκη Ζέη ως τον Ευγένιο Τριβιζά και τη Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου.

Ο Φίλιππος Παππάς (2016) διαιρεί αυτήν την περίοδο σε δύο υποπεριόδους, την επταετία 1974-1981, όταν η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας επιλέγει ελληνοκεντρικά έργα, τα οποία διασκευασμένα επιχειρούν να ανυψώσουν το επίπεδο της τηλεόρασης, και την εννιαετία του ΠΑΣΟΚ (1981-1990), όταν ιδεολογικοποιούνται οι επιλογές προς το αριστερότερο, ενώ αποσιωπούνται συγγραφείς και έργα μιας πιο συντηρητικής κοσμοθεωρίας.

Τον χειμώνα του 1992-93 η σειρά που είχε καθηλώσει του Έλληνες τηλεθεατές ήταν τα Βαμμένα Κόκκινα Μαλλιά, βασισμένη στο βιβλίο του Κώστα Μουρσελά, σε σκηνοθεσία Κώστα Κουτσομύτη, σενάριο του Βαγγέλη Γκούφα και μουσική του Βασίλη Δημητρίου. Έπαιζαν: Κώστας Αρζόγλου, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Γιώργος Νινιός, Ηλίας Λογοθέτης, Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Βέρα Κρούσκα, Γιώργος Κυρίτσης, Μιράντα Κουνελάκη, Νόνη Ιωαννίδου, Πέρης Μιχαηλίδης.

Μπεστ σέλερ, έρωτες και life style

Η δεύτερη φάση, αυτή των ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών, συμπίπτει με την άνοδο του μπεστ-σέλερ στη λογοτεχνία, της εύπεπτης γραφής που συνδυάζει έρωτα, μυστήριο και life style. Η τηλεόραση έχει πολλά κοινά με αυτήν την ευπώλητη λογοτεχνία (απήχηση στο ευρύ κοινό, γυναικεία ματιά, εικονοπλασία και πλούσιος διάκοσμος, λαϊκίστικη νοοτροπία κ.λπ) κι έτσι δεν αργεί να δανειστεί τέτοια έργα, για να (μετα)πλάσει τις δικές της μυθοπλασίες: από τη Μάιρα Παπαθανασοπούλου ως την Κάλη Καρατζά κι από τη Λένα Μαντά ως την Αναστασία Καλλιοντζή. Και γύρω απ’ αυτόν τον σκληρό πυρήνα της ευπώλητης μυθιστοριογραφίας, βρίσκεται μια άλλη, πιο σοβαρή, αλλά εξίσου light, που έχει τα συστατικά της εύπεπτης ιστορίας (κωμικής ή τραγικής) τα οποία δελεάζουν τον μέσο αναγνώστη και τηλεθεατή: από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, που προανέφερα, και τον Γιάννη Ξανθούλη έως την Ντόρα Γιαννακοπούλου και τον Χρήστο Χωμενίδη.

Στα κριτήρια, που με απασχολούν εδώ, θα προσθέσω όσα καταθέτει εύστοχα ο Ζ. Σιαφλέκης (1988: 185). Η επιτυχία του μυθιστορήματος είναι βασικός παράγοντας, καθώς η δημοφιλία του θα δώσει ώθηση και στην τηλεοπτική του πορεία. Η διαχρονική αξία του μηνύματός του, που το κάνει επίκαιρο σε κάθε εποχή, έρχεται να δώσει και στο σήριαλ μια υποστηρικτική βάση, που θα ερεθίσει τους τηλεθεατές σε μια επαναπρόσληψη με νέους όρους αυτής της σταθερής προβληματικής του. Αλλά και ο επίκαιρος χαρακτήρας του (π.χ. η πανδημία της COVID-19 επανέφερε στο προσκήνιο τον Βαρδιάνο στα σπόρκα στην ΕΡΤ1) οδηγεί στην ταύτιση του κοινού με τη δεδομένη χρονική στιγμή και τη βίωση ανάλογων συναισθημάτων ή κραδασμών.

Το παράδειγμα του «Νησιού» της Βικτόρια Χίσλοπ, που προβλήθηκε από το MEGA το 2010-2011 κι εκτόξευσε τις πωλήσεις του βιβλίου, είναι εύγλωττο για το πώς η μικρή οθόνη μπορεί να ενισχύσει τη φιλαναγνωσία.

Τελικά προσφέρει και τι η τηλεοπτική διασκευή τέτοιων έργων; Βοηθά τον απλό άνθρωπο να συλλάβει την αισθητική και πολιτισμική αύρα ή τον αφήνει, στο τηλεοπτικό-εικονικό τοπίο, παθητικό κι αδιάφορο; Ευνοεί –ακόμα περισσότερο- τη διάδοση της λογοτεχνίας και δίνει ώθηση στη φιλαναγνωσία;

Φαίνεται πως η διασκευή και παρουσία ελληνικών λογοτεχνημάτων στην τηλεόραση «συμβάλλει […] σε μια διαφορετική κανονικοποίηση της νεοελληνικής πεζογραφίας και στην πρωτότυπη, διαμεσεακή εξοικείωση (από το κείμενο στην τηλεοπτική σειρά) του μεγάλου κοινού με τη νεοελληνική πεζογραφική παράδοση», επισημαίνει ο Φίλιππος Παππάς (2017: 109). Αφενός δηλαδή το ευρύ κοινό, που δεν είναι εξοικειωμένο με την ανάγνωση της λογοτεχνίας, έρχεται μέσω της τηλεθέασης σε επαφή με αυτήν, και πολλές φορές η τηλεοπτική σειρά δημιουργεί δυνάμει αναγνώστες και τους στέλνει στο έντυπο βιβλίο. Το παράδειγμα του «Νησιού» της Βικτόρια Χίσλοπ, που προβλήθηκε από το MEGA το 2010-2011 κι εκτόξευσε τις πωλήσεις του βιβλίου, είναι εύγλωττο για το πώς η μικρή οθόνη μπορεί να ενισχύσει τη φιλαναγνωσία. Αφετέρου, ανάμεσα στους άτυπους και επίσημους θεσμούς που διαμορφώνουν τον Κανόνα της ελληνικής πεζογραφίας εντάσσεται πλέον και η τηλεόραση, καθώς αναδεικνύει έργα, τα εντυπώνει στη συνείδηση του κοινού, τους δίνει μια άλλη διάσταση και δη μια άλλη ζωή. Η τηλεόραση, λοιπόν, στο πνεύμα των καιρών δανείζεται από τη λογοτεχνία υλικό και της το αντιγυρίζει με τη μορφή ευρύτερης προβολής, η οποία συμβάλλει στην εδραίωση μερικών έργων στη συνείδηση του κοινού.

* Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους «φίλους» στο facebook που εμπλούτισαν την αρχική λίστα των έργων με ιδέες και κατευθύνσεις, οι οποίες κατόπιν πήραν πιο επιστημονικό και εποπτικό χαρακτήρα.

* Ο;ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη).

Μικρή βιβλιογραφία

Glycofrydi-Leontsini, Athanasia (2018): «Κείμενο και Εικόνα: Ο Τηλεοπτικός Μ. Καραγάτσης», σελ. 124-146.
Ιστότοπος: Open journals [επισκ. 20.10.2021]
Αγάθος, Θανάσης (2020): «Τηλεοπτικές διασκευές λογοτεχνικών έργων με την υπογραφή του Κώστα Κουτσομύτη», περ. Σύγκριση, τομ. 29, σελ. 97-118.
Ιστότοπος:Ejournals [επισκ. 20.10.2021]
Ντέμου, Ιωάννα (2020): Η διασκευή λογοτεχνικού κειμένου σε οπτικοακουστικό έργο: τα λογοτεχνικά κείμενα του Κωνσταντίνου Θεοτόκη Η τιμή και το χρήμα και ο Κατάδικος στον κινηματογράφο και την τηλεόραση (διπλωματική εργασία), ΕΑΠ.
Ιστότοπος: apothesis [επίσκ. 23.10.2021]
Παππάς, Φίλιππος (2016): «H νεοελληνική λογοτεχνία στην τηλεόραση της Μεταπολίτευσης: κανονικοποίηση και ιδεολογία», στο Συνέδριο για τα 50 χρόνια ελληνική τηλεόραση.
Ιστότοπος: Η νεοελληνική λογοτεχνία στην τηλεόραση [επίσκ. 21.10.2021]
Παππάς, Φίλιππος (2017): «Πρώτη μεταπολιτευτική περίοδος (1974-1981): Επέλαση της τηλεόρασης, παγίωση της αμερικανικής τηλεοπτικής ψυχαγωγίας και προσπάθεια εγχώριου-ποιοτικού αντισταθμίσματος», στο Βασίλης Βαμβακάς –Αγγελική Γαζή (επιμ.), Αμερικανικές σειρές στην ελληνική τηλεόραση. Δημοφιλής κουλτούρα και ψυχοκοινωνική δυναμική, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, σελ. 103-140.
Ροροπούλου, Σωτηρία (2021): «Η μεταφορά λογοτεχνικών έργων στη μικρή οθόνη (adaptation): η περίπτωση του Βασίλη Βασιλικού» (μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία)
apothesis.eap.gr [επίσκ. 21.10.2021]
Σιαφλέκης, Ζαχαρίας (1988): «Ερμηνευτικές προτάσεις για την τηλεοπτική πρόσληψη της ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας», στο Συγκριτισμός και ιστορία της λογοτεχνίας, εκδ. Επικαιρότητα, Αθήνα, σελ. 178-196.

el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Τηλεοπτικές_σειρές_Alpha
el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Τηλεοπτικές_σειρές_Mega
el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Τηλεοπτικές_σειρές_Star
el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Τηλεοπτικές_σειρές_ΑΝΤ1
el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Τηλεοπτικές_σειρές_ΕΡΤ
el.wikipedia.org/wiki/Κατηγορία:Τηλεοπτικές_σειρές_ΣΚΑΪ
retrodb.gr