Προς πρωτοεκδιδόμενους δυο λόγια, ίσως χρήσιμα

«Σας έστειλα το βιβλίο μου, αλλά δεν μου απαντήσατε και το απαξιώσατε». Αυτή την κριτική δέχτηκα τις προάλλες από φίλη διαδικτυακή – και φαντάζομαι ότι δεν είμαι ο μόνος που έχει ακούσει ανάλογα. Της απάντησα όσο ειλικρινέστερα μπορούσα. Στα περισσότερα βιβλία που μου στέλνουν δεν απαντώ. Οι λόγοι είναι ποικίλοι και προσπαθώ να τους φωτίσω, ως έναν βαθμό, παρακάτω. Προκαταβάλλω εδώ τον πλέον λυπηρό: καθώς τυχαίνει να διευθύνω και ένα λογοτεχνικό περιοδικό, εκείνα είναι πολλά κι εγώ ένας. Ο χρόνος ο διαθέσιμος δεν το επιτρέπει.

Το να μην απαντάς στα βιβλία που σου στέλνουν, δεν είναι βέβαια προς έπαινο. Συγγραφείς παλαιότερων γενεών ήταν σε κάτι τέτοια τυπικότατοι. Πάντοτε έπαιρνες την κάρτα τους ή επιστολή απαντητική. Μόνο που κι εκείνη ήταν συνήθως τυπική. «Έλαβα. Ευχαριστώ. Θα διαβάσω», απαντούσε λ.χ. ο Ρένος Αποστολίδης. Όλη η σχετική αλληλογραφία ήταν τελετουργικά ρυθμισμένη. Ακόμη και η προσφώνηση η αφιερωματική ήταν ορισμένη, τυχόν παράλειψη του τίτλου του αποδέκτη (…στον Ποιητή, Πεζογράφο, Στοχαστή κ.ο.κ.) μπορούσε να οδηγήσει σε παρεξήγηση δεινή ή αμηχανία. Άλλωστε (κι ας γκρίνιαζαν στον καιρό τους ένας Άγρας ή ένας Τερζάκης) τα βιβλία που τυπώνονταν τότε ήταν (ασυγκρίτως!) λιγότερα. Ο Ουμπέρτο Έκο, όπως ο ίδιος έχει γράψει, αφιέρωνε τρία ολόκληρα πρωινά της εβδομάδας από τις 9:00 ως τη 1:00 στην αλληλογραφία του. Αν ήταν να διαβάσει και να απαντήσει προσωπικά σ’ όλα τα βιβλία που του έστελναν, λογαριάστε πόσες μέρες θα ’πρεπε να ’χει η εβδομάδα για να του φτάνουν…

Ο Ουμπέρτο Έκο, όπως ο ίδιος έχει γράψει, αφιέρωνε τρία ολόκληρα πρωινά της εβδομάδας από τις 9:00 ως τη 1:00 στην αλληλογραφία του. Αν ήταν να διαβάσει και να απαντήσει προσωπικά σ’ όλα τα βιβλία που του έστελναν, λογαριάστε πόσες μέρες θα ’πρεπε να ’χει η εβδομάδα για να του φτάνουν…

Τώρα, οι τυπικές απαντήσεις προφανώς δεν είναι πράξεις κριτικής, πολλώ δε μάλλον τεκμήριο αναγνωρίσεως ή εφαλτήριο φήμης. Τα θερμά λόγια που συνήθιζε να γράφει ένας Ρίτσος μόνο ως χειρονομία ενθαρρυντική προς τους νεώτερους μπορούν να εκληφθούν. Ο Βύρων Λεοντάρης, πιστός στο πνεύμα της ποίησής του, σου ευχόταν ειλικρινέστατα να αντέχεις τα γραπτά σου. Και περιπτώσεις όπως της Κικής Δημουλά, που τύχαινε να σου γράψει σελίδες ολόκληρες καμιά φορά με τα πιο γοητευτικά λόγια, αν το βιβλίο σου κάπου την άγγιξε, ήταν έτσι κι αλλιώς ανέκαθεν η εξαίρεση.

Κακά τα ψέματα. Οι περισσότερες λογοτεχνικές εκδόσεις στις μέρες μας είναι υπόθεση στην ουσία ιδιωτική. Όταν βγαίνουν χιλιάδες βιβλία κάθε χρόνο από τα οποία τα περισσότερα δεν φτάνουν καν στα βιβλιοπωλεία, ας το παραδεχτούμε, είναι δήλωση πίστεως (εις εαυτόν ή στην τέχνη, αδιάφορο), όχι πράξη δημοσιότητας. Όποιος λοιπόν στέλνει ένα βιβλίο του σε κάποιον καλά θα κάνει προηγουμένως να αναλογιστεί καλά τι επιδιώκει με τη χειρονομία του αυτή, σε ποιον απευθύνεται, ποια του ακριβώς ιδιότητα επικαλείται, και ποια απόκριση προσδοκά.

Για τους πρωτοεκδιδόμενους, οι πιο κάτω σκέψεις ίσως φανούν χρήσιμες.

1. Βιβλία οι συγγραφείς στέλνουμε για τρεις λόγους: προς ενημέρωση κριτικών και εντύπων, εις ένδειξιν φιλίας, ως έκφραση αναγνώρισης και θαυμασμού. Το δεύτερο και το τρίτο μπορεί να συμπίπτουν, αν και στην πράξη είναι σπανιότερο απ’ όσο θα νόμιζε κανείς. Το μεγαλύτερο σοκ που θα υποστεί ένας νέος στα πρώτα του βήματα είναι ανακαλύπτοντας ότι συγγραφείς των οποίων το έργο θαυμάζει, ως άνθρωποι του είναι αφόρητοι. Αντίθετα, μπορεί να τα πηγαίνει μέλι-γάλα με άλλους των οποίων το έργο δεν το πολυπαίρνει στα σοβαρά. Στον ιδανικό κόσμο κανείς ποτέ δεν θα έπεφτε πάνω σε άλλο ομότεχνο – και η λογοτεχνία και η φιλία έτσι θα κέρδιζαν. Δεν ζούμε όμως στον ιδανικό κόσμο. 

2. Τα βιβλία που στέλνονται προς ενημέρωση σε συντάκτες και έντυπα δεν χρήζουν αφιερώσεως ή άλλης σημείωσης προσωπικής του συγγραφέα. Καλό είναι να στέλνονται απευθείας από τον εκδότη στην επαγγελματική διεύθυνση του παραλήπτη άνευ άλλου τινός. Προς τι η αφιέρωση, όταν είναι άδηλο σε τίνος χέρια θα περιέλθουν;

Τα βιβλία που στέλνονται προς ενημέρωση σε συντάκτες και έντυπα δεν χρήζουν αφιερώσεως ή άλλης σημείωσης προσωπικής του συγγραφέα. Καλό είναι να στέλνονται απευθείας από τον εκδότη στην επαγγελματική διεύθυνση του παραλήπτη άνευ άλλου τινός.

3. Τα φιλικά δωρήματα τα στέλνει ή τα παραδίδει ο ίδιος ο συγγραφέας και τα υπογράφει αναλόγως της σχέσης που καλλιεργεί με τους παραλήπτες τους. Τα τιμής ένεκεν, εφόσον πρόκειται για άτομα με τα οποία δεν έχει ο ίδιος προσωπική γνωριμία είναι δυνατό να σταλούν και μέσω του εκδότη του, όμως με ιδιόγραφη αφιέρωση ή συνοδευτική επιστολή του συγγραφέα τους.

4. Σημαντικό: οι προσφορές των δύο αυτών κατηγοριών δεν γίνεται να είναι αναρίθμητες. Οι άνθρωποι που θεωρούμε φίλους ή θαυμάζουμε ειλικρινώς για το έργο τους είναι μετρημένοι. Αν ένας πρωτόβγαλτος με το καλημέρα πάρει αναμάσκαλα το μισό τιράζ του βιβλίου του και αρχίσει και το μοιράζει εδώ κι εκεί, γρήγορα θα θεωρηθεί (και θα ’ναι κιόλας) δημοσιοσχεσίτης. Τώρα, στη σόου-μπίζνες και στην πολιτική αυτό μπορεί να ’ναι και καλό. Αν ο συγγραφέας μας βλέπει έτσι τη λογοτεχνία, άριστα πράττει. Όλο και κάποια βιβλιοπαρουσίαση και εύφημο μνεία θα τσιμπήσει. Αν όμως όχι, αργά ή γρήγορα θα διαπιστώσει ότι η μέθοδός του είναι προβληματική. Όσο περισσότερα αντίτυπα των βιβλίων του θα μοιράζει, τόσο λιγότερο αυτά θα εκτιμώνται. Και οι θερμές αφιερώσεις που θα γράφει αδιακρίτως προς όλους, συγκρινόμενες από τους παραλήπτες (ο κόσμος είναι μικρός…) θα δίνουν τροφή σε σκωπτικά σχόλια (ο κόσμος είναι κακός…).

5. Ειδικά για την τρίτη κατηγορία, των ομοτέχνων που εκτιμούμε βαθιά ή θαυμάζουμε, το ζήτημα είναι πώς τους προσεγγίζουμε. Τι λέμε, τι γράφουμε σ’ αυτούς τους πέντε-δέκα ανθρώπους όταν είμαστε νέοι και άγνωστοι; Πώς τους αποσπούμε την προσοχή; Και τι προσδοκούμε τέλος πάντων από αυτούς; Προφανώς, οι τυπικές αφιερώσεις εδώ είναι εκτός τόπου. Πρέπει να είσαι ήδη κάποιος για να γράψεις «με ιδιαίτερη εκτίμηση» – ώστε η εκτίμησή σου να σημαίνει και κάτι. Η εκτενής αφιέρωση ή, ακόμη καλύτερα, η συνοδευτική επιστολή είναι εδώ η πρέπουσα λύση. Γράψτε λοιπόν δυο λόγια, αλλά προσωπικά. Δείξτε στον παραλήπτη της γιατί το έργο του έχει για σας σημασία, ακόμη καλύτερα ποια βιβλία του υπήρξαν για σας σημαντικά. Πάρτε το ως άσκηση, ως δοκιμασία γραφής. Αν δεν είστε πολύ γλυκεροί ή πολύ γλοιώδεις η πιθανότητα να διαβάσει τελικά το βιβλίο σας θα αυξηθεί.

Επί ποινή ροπάλου: μη συνοδεύετε ποτέ και επ’ ουδενί την προσφορά με το αίτημα ο παραλήπτης της να σας πει τη γνώμη του ή, πολύ χειρότερα, να γράψει κάτι για το έργο σας!

6. Επί ποινή ροπάλου: μη συνοδεύετε ποτέ και επ’ ουδενί την προσφορά με το αίτημα ο παραλήπτης της να σας πει τη γνώμη του ή, πολύ χειρότερα, να γράψει κάτι για το έργο σας! Αν είναι κριτικός ή δημοσιογράφος, είναι ηλίου φαεινότερον ότι γι’ αυτό τον περιλάβατε στη λίστα των αποστολών σας – δεν θέλει να του το υποδεικνύετε κι από πάνω. Αν είναι φίλος μπορεί να τον χάσετε. Αν είναι επιφανής ομότεχνος έχει κάθε δικαίωμα να σας διαολοστείλει.

7. Αν ο παραλήπτης δεν είναι ακριβώς κολλητός σας, αν δεν έχετε τακτική αλληλογραφία μαζί του, αν δεν έχετε μαζί του στενή επαφή στα κοινωνικά μέσα, σημειώνετε πάντα, μα πάντα, πάνω στην αποστολή την ηλεκτρονική σας διεύθυνση. Μερικοί εκδότες την τυπώνουν στο ίδιο το βιβλίο, καλό είναι το κάνουν περισσότεροι. Είναι εντυπωσιακό αλλά ακόμη και σήμερα τα περισσότερα βιβλία στέλνονται χωρίς διεύθυνση ηλεκτρονικής επικοινωνίας! Κι όμως, για τους κάτω των εξήντα (και για πολλούς άνω), το ενδεχόμενο να πάνε στο ταχυδρομείο για να στείλουν επιστολή ευχαριστήρια ή ένα δικό τους βιβλίο ως αντιδώρημα στον αποστολέα δεν είναι στις μέρες μας πολύ ρεαλιστικό. Ούτε το τηλέφωνο βοηθάει εδώ. Δεν αγαπούν όλοι την κουβεντούλα με αγνώστους. Ένα e-mail διευκολύνει όλων τη ζωή.

8. Αν δεν υπάρχει λόγος ειδικός, μη ζητάτε επιβεβαίωση της παραλαβής. Στα ταχυδρομεία χάνονται όντως βιβλία, αλλά αυτό είναι ένα ρίσκο του επαγγέλματος. Αν δεν σας ξέρουν, κάποιοι ίσως νομίσουν ότι προσπαθείτε να εκμαιεύσετε ντε και καλά μια απάντηση – ποιος ο λόγος;

Μην στέλνετε κείμενα σε όλα τα περιοδικά αδιακρίτως, και μάλιστα ταυτοχρόνως. Γίνεστε θέ(α)μα. Μην ευχαριστείτε τη διεύθυνσή τους στα κοινωνικά μέσα για τη δημοσίευση.

9. Μη γράφετε στα περιοδικά ρωτώντας αν δέχονται κείμενα προς δημοσίευση. Γι’ αυτό υπάρχουν τα περιοδικά. Μη ζητάτε διευκρινίσεις για τεχνικές λεπτομέρειες (έκταση, θεματολογία κ.τ.σ.). Δικαιολογείτε έτσι την υπόνοια ότι δεν τα έχετε καν ξεφυλλίσει. Μην στέλνετε κείμενα σε όλα τα περιοδικά αδιακρίτως, και μάλιστα ταυτοχρόνως. Γίνεστε θέ(α)μα. Μην ευχαριστείτε τη διεύθυνσή τους στα κοινωνικά μέσα για τη δημοσίευση. Θυμηθείτε: όσο υποχρεωμένοι τους είστε εσείς, άλλο τόσο σας είναι κι εκείνα. Τέλος, μην ευχαριστείτε δημοσίως τους κριτικούς για την κριτική τους εύνοια, εκτός βέβαια και θέλετε να επιβεβαιώσετε τη γενική καχυποψία ότι για να σου γράψει δυο καλά λόγια κάποιος στην Ελλάδα, πρέπει να είναι φίλος σου. Εδώ οι παλιοί είχαν δίκιο: αν αισθάνεστε την ανάγκη να το κάνετε, τότε ιδιωτικά και μόνον.

10. Πάνω απ’ όλα: μην τρέφετε την προσδοκία ότι θα πάρετε οπωσδήποτε απάντηση. Μπορεί ο παραλήπτης το βιβλίο σας να μη το ανοίξει ποτέ – δικαίωμά του. Η Στροφή του Σεφέρη και τα Ελεγεία του Καρυωτάκη λ.χ. στη βιβλιοθήκη του Καβάφη βρέθηκαν με τις σελίδες τους άκοπες. Μπορεί όμως και να έχει πράγματι ξεφυλλίσει ή διατρέξει ή και μελετήσει ακόμη το πόνημά σας. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι υποχρεωμένος ή διατεθειμένος ή καν σε θέση τη δεδομένη στιγμή να σας γράψει κάτι επ’ αυτού. Μπορεί το βιβλίο σας να του άρεσε, μπορεί να μην του άρεσε, μπορεί να μην έχει αποφασίσει αν του άρεσε. Το τι λέει κανείς σ’ έναν άγνωστό του, ιδίως αν είναι νεαρός, είναι από πολλές πλευρές ντελικάτη υπόθεση. Μια τυπική ενθάρρυνση μπορεί να εκληφθεί από έναν ανώριμο αποδέκτη της ως επευφημία, να τον επηρεάσει επί τα χείρω αντί να τον καλυτερέψει. Και το αντίστροφο, μια αυστηρή παρατήρηση μπορεί να αποθαρρύνει έναν καθ’ όλα φέρελπι αλλά δειλό πρωτόβγαλτο συγγραφέα. Είναι πολύ δύσκολο για κάποιον έχοντας εμπρός του ένα τόσο μικρό δείγμα έργου να αποφανθεί χωρίς να φανεί ξερόλας ή κόλακας. Γενικά, πολλοί δυσκολεύονται να βρουν τα σωστά λόγια. Για τον σπουδαίο Βόλγκανγκ Καίππεν, άγνωστο εδώ σε μας, ο Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι λέει κάπου ότι του πήρε μια ολόκληρη μέρα για να του γράψει μια απλή αφιέρωση. Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι προσβολή αν δεν σας απαντήσουν. Και αν αντί απαντήσεως λάβετε ως αντιδώρημα ένα βιβλίο, λογαριάστε το για κομπλιμέντο.

Αν πράγματι ένας άνθρωπος απ’ αυτούς που εκτιμάτε μπήκε στον κόπο να σας υποδείξει τις αδυναμίες της γραφής σας, σας κάνει ένα δώρο. Σημαίνει ότι όχι μόνο σας πήρε στα σοβαρά, αλλά και ότι διέκρινε σε σας κάτι, μια δυνατότητα, μια ελπίδα.

11. Αν πάντως λάβετε όντως απάντηση, έχετε κάθε δικαίωμα να χαρείτε. Όμως μην το παρακάνετε. Διαβάστε πρώτα τι σας γράφουν προσεκτικά. Ασκηθείτε ώστε να αντιμετωπίζετε με επιφύλαξη προκαταβολική τον έπαινο. Αναρωτηθείτε αν πράγματι είναι ειλικρινής. Μήπως σας επαινούν για τον λάθος λόγο; Μήπως ο εγκωμιαστής σας παρατρέχει την ουσία του βιβλίου σας και εστιάζεται στα δευτερεύοντα; Το διάβασε καν; Αντιθέτως, μάθετε να δέχεστε ως ευεργεσία τον ψόγο. Αν πράγματι ένας άνθρωπος απ’ αυτούς που εκτιμάτε μπήκε στον κόπο να σας υποδείξει τις αδυναμίες της γραφής σας, σας κάνει ένα δώρο. Σημαίνει ότι όχι μόνο σας πήρε στα σοβαρά, αλλά και ότι διέκρινε σε σας κάτι, μια δυνατότητα, μια ελπίδα. Θυμηθείτε την απάντηση του κόμητος Σολωμού στον νεαρό ποιητή που του διαμαρτυρήθηκε κάποτε ότι, ενώ του ίδιου τού ασκεί αυστηρή κριτική, για κάτι τυχάρπαστους έχει μόνο φιλοφρονήσεις: «Είναι γιατί σ’ εσένα κάτι βρήκα. Σ’ εκείνους δεν βρίσκω τίποτε». Πολύ σπανίως, φευ, θα έχετε αυτή την τύχη. Σε μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα όπου η κριτική αποθαρρύνεται, το πιθανότερο είναι ότι για το βιβλίο σας θα ακούσετε μόνο εγκώμια. Αν όμως, ανάμεσα στις τυπικότητες και τις κολακείες (ή τα βραβεία, ενίοτε…) που αναπόφευκτα θα σας κατακλύσουν, πέσετε πάνω σ’ έναν τέτοιο λόγο, όσο δυσκατάποτος κι αν είναι, σταθείτε μια στιγμή να τον αφουγκραστείτε. Ακόμη κι αν καταλήξετε ότι είναι άστοχος, ή και άδικος, ακούγοντάς τον μόνο να κερδίσετε έχετε. 

12. Συμβουλή ύστερη: μην απογοητεύεστε. Πήρατε-δεν πήρατε απάντηση, συνεχίστε να στέλνετε στους συγγραφείς που εκτιμάτε και τα επόμενα βιβλία σας (αν υπάρξουν.) Επιμείνετε. Ακόμη και το πρωτόλειο που το θεωρήσατε παραπεταμένο μπορεί να αποδεχτεί τελικά ότι την έκανε τη δουλειά του, αν μπει πλάι πλάι σε ένα πράγματι επιτυχημένο δεύτερο και τρίτο βιβλίο. Για τον Νίκο Καρούζο και τον Οδυσσέα Ελύτη, ο Ζήσιμος Λορεντζάτος δεν έγραψε παρά μετά τον θάνατό τους. Τα πράγματα δεν είναι συνήθως τόσο δραματικά, όμως ισχύει: εικόνα συνολική αποκτά κανείς με τον καιρό. Δώστε λοιπόν στους παραλήπτες των βιβλίων σας αυτή την ευκαιρία.

Εκτός πια και ο θαυμασμός που τους τρέφατε τελούσε εξ αρχής υπό αίρεση: να σας θαυμάσουν μονομιάς κι εκείνοι.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τις επόμενες μέρες κυκλοφορεί το βιβλίο του «1821-2021: Η Ελλάς των Ελλήνων. Δύο αιώνες εθνικά δεινά στον καθρέφτη της ποίησης» (εκδ. Gutenberg).