to karfi kai to petalo

Νότες περί γραφής.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Τι θα γινόταν αν ξυπνούσαμε ένα πρωί και διαπιστώναμε ότι τα βιβλία όλου του κόσμου είναι πλέον ανώνυμα, δίχως ταυτότητα ή σήμανση συγγραφέα, ορφανά; Σε τι ποσοστό τους οι πάγιες αξίες μας θ’ άντεχαν στη νέα τάξη πραγμάτων, πόσα περιώνυμα έργα θα βούλιαζαν στην ανυποληψία και τη λήθη, πόσα σήμερα ασήμαντα θα αναδύονταν θριαμβικά; Άραγε θα θύμιζε ο καινούργιος κανόνας, που αργά ή γρήγορα θα σχηματίζαμε, σε τίποτα τον παλιό;

※ ※ ※

Ξεφυλλίζοντας μιαν όποια γραμματολογία το διαπιστώνεις εύκολα: η συντριπτική πλειονότητα των συγγραφέων του παρελθόντος που ακόμη θαυμάζουμε, ήταν διάσημοι ήδη εν ζωή. Κι όμως το bon mot ότι «οι μεγάλοι αναγνωρίζονται μετά θάνατον» δεν χάνει ποτέ τη δημοτικότητά του. Για τις στρατιές των «παραγνωρισμένων», των «υποτιμημένων», των «αγνοημένων» του σήμερα, οι αναξιοπαθούντες του χθες είναι συνάδελφοι. Σαν την ελπίδα, η αλληλεγγύη τους πεθαίνει τελευταία.

※ ※ ※

Στην τέχνη της γλώσσας, η ιθαγένεια και να μην την επιζητείς, προκύπτει. Φυσάει μέσα από τις λέξεις όπως το μελτέμι τον Αύγουστο.

※ ※ ※

Φιλοδοξία, οργή, λαγνεία, δύναμη, κακία, μικρότητα, φόβος στο έπακρο... Τα μεγάλα έργα τρομάζουν. Τα αποκαλούμε «κλασικά» για να μπορούμε δίχως τύψεις να τα εγκαταλείπουμε στο ράφι. Κι έχουμε φτιάξει μια στρατιά από ειδικούς για να τα κρατάει εκεί γερά, μην και καμιά βραδιά μάς έρθουν κατακούτελα.

※ ※ ※

Ο Όμηρος ήταν τυφλός, o Καίσαρ επιληπτικός κι ο Λούθηρος δυσκοίλιος. Όπως το ρόδο απ’ την κοπριά, το μεγαλείο ξεμυτίζει απ’ το κουσούρι.

※ ※ ※

Υπάρχουν δυο λογιώ συγγραφείς: αυτοί που καίγονται κι αυτοί που αδιαφορούν για την τύχη των γραπτών τους. Κορυφαίοι και ασήμαντοι βρίσκονται και στη μια και στην άλλη ομάδα. Θα ήταν αδύνατο στον Μπαλζάκ ή στον Μπρεχτ να γράψουν στο κενό, μακριά από τη λάμψη των φώτων, όσο στην Ντίκινσον ή τον Κάφκα να διαβάζουν στα πλήθη ή να δίνουν διαρκώς συνεντεύξεις.

※ ※ ※

Αιωνόβιες δέλτοι με τετιμημένα ονόματα, Κανόνες, κατάλογοι λαμπρών ονομάτων, έπαθλα εν παρατάξει στις αστραφτερές προθήκες, επετηρίδες δαφνοστεφών ποιητών. Οι λίστες (όλες οι λίστες, άρα και οι αντιλίστες που φτιάχνουμε τώρα) αποδεικνύουν απλώς πόσο πρόσκαιρα και παροδικά είναι τα γούστα μας. Σ’ έναν αιώνα από τώρα, οι ειδήμονες θα γελούν μαζί μας για κάμποσους από τους συγγραφείς που θεωρούμε μεγάλους, όπως κι εμείς γελάμε με τους ειδήμονες του 1920.

※ ※ ※

Δυσκολοπρόφερτη αλήθεια: η μυθιστοριογραφία του 20ού αιώνα είναι δευτέρας διαλογής. Σχεδόν κανένα απ’ τα μεγάλα της ονόματα δεν μπορεί στ’ αλήθεια να σταθεί πλάι στα θαύματα που μας κληροδότησε ο 19ος αιώνας. Ο θρίαμβος του μυθιστορήματος, όλη αυτή η τρομερή εκδοτική μηχανή της εποχής μας είναι φαινόμενο άλλης κατηγορίας – κοινωνικό, όχι στενά λογοτεχνικό. Ο θεσμικός πολιτισμός διέπεται από βραδέα ανακλαστικά. Τα λαμπρά και ολομάρμαρα θέατρα της αρχαίας εποχής είναι έργα ελληνιστικά και ρωμαϊκά, όταν το δράμα δημιουργικά είχε πλέον εκλείψει. Τον Σοφοκλή και τον Αισχύλο οι συγκαιρινοί τους τους έβλεπαν από χωμάτινα και ξύλινα στασίδια.

※ ※ ※

Η έμπνευση είναι σαν το τρεχούμενο νερό, όμως η τεχνική είναι οι χούφτες που έσμιξαν και το συγκρατούν για να φτάσει στο στόμα. Νερό πάντα βρίσκεται, δεν στερεύει η ανθρώπινη φύση. Όμως αυτά τα στεγανά, σφιχτοπλεγμένα δάχτυλα είναι σπάνια, πολύ σπάνια υπόθεση. Μοίρα των περισσότερων είναι εκείνη του Ταντάλου: μισοβυθισμένοι στα νερά να διψούν.

※ ※ ※

Στις ανθολογίες μετρούν προ πάντων αυτά που ξεχνάς. To ποίημα που κλείνοντας το βιβλίο σού μένει, είναι το μόνο που αξίζει να επιλέξεις. Όπως εκείνος ο ιδεώδης παραθεματιστής του Χάρολντ Μπλουμ, πρέπει κανείς να ανθολογεί από μνήμης.

※ ※ ※

Οι ποιητές όταν μιλούν για την τέχνη τους νομίζουν πως οι άλλοι τους ακούν εκστασιασμένοι, σαν τους νεαρούς ερωτευμένους που εξομολογούνται το πάθος τους. Περισσότερο όμως μοιάζουν με γερόντια που φλυαρούν ακατάπαυστα για τις χρόνιές τους ασθένειες.

※ ※ ※

Ο Αντόρνο είχε βέβαια δίκιο. Όταν αποφαινόμαστε για ένα έργο «ότι διανοίγει νέους δρόμους» στην ουσία το υποβαθμίζουμε με τον πιο χυδαίο τρόπο, το παρουσιάζουμε ως προσωρινό, μεταβατικό σταθμό στη ροή της ιστορίας προς κάποιο ποθεινό και πάντως προτιμότερο μέλλον. Όμως τα μεγάλα έργα είναι κατά κυριολεξίαν «αξεπέραστα». Δεν ανοίγουν δρόμους, αλλά τους κλείνουν, τους εξαντλούν. Στο τέρμα τους γνωρίζεις ότι δεν έχεις πια να πας πουθενά, γιατί έχεις φτάσει.

※ ※ ※

Ας λένε οι λάτρεις της σταγόνας: οι πρώτης τάξεως συγγραφείς είναι όλοι πολυγράφοι. Το καθημερινό σφυροκόπημα πάνω στο διαρκώς καινούργιο μέταλλο φτιάχνει το έργο, η δοκιμή και η αποτυχία και η νέα προσπάθεια, πάλι και πάλι. Το βάθος δεν αρκεί. Για να χωρέσει ο κόσμος, θέλει επίσης: πλάτος.

※ ※ ※

Πόσα και πόσα έχουν γραφτεί, πόσο μελάνι έχει χυθεί για να εξηγηθεί μια διατύπωση αναπάντεχη, μια σκέψη στριφνή, μια ανεξιχνίαστη φράση, ενώ το μόνο που είχε κατά νου ο συγγραφέας της ήταν να αποφύγει μια επανάληψη, να επιτύχει μια παρήχηση ή να γλιτώσει από μια χασμωδία.

※ ※ ※

Οι ιδιοφυείς δεν είναι οι καταλληλότεροι αναγνώστες. Καθώς έχουν αναπτύξει στο έπακρο τα εξαιρετικά γνωρίσματα προς τα οποία τους ωθούν οι αρετές τους, τους λείπει η δεκτικότητα, εκείνη η εξαρχής ευπροαιρεσία απέναντι στο νέο ανάγνωσμα. Αδήριτα αναζητούν κι εκεί λαβή ή επιβεβαίωση για τις δικές τους ζητήσεις. Επίσης τους λείπει η υπομονή. Έχοντας μάθει να προχωρούν με άλματα, το αργό ξεδίπλωμα του άγνωστου δεν τους ελκύει. Γυρεύουν πάραυτα τροφή στον διηνεκή διάλογο που νοερά διεξάγουν. Παρ’ όλα αυτά, παρότι «ακατάλληλοι», παραμένουν ιδιοφυείς αναγνώστες. Η δική τους απόρριψη αξίζει εκατό φορές περισσότερο από την κατάφαση των άλλων. Κι αυτό γιατί δείχνει, δηλώνει, αποκαλύπτει πιο πολλά απ’ όσα όλες μαζί οι καλόβολες βιβλιοκρισίες του κόσμου θα ήταν ποτέ σε θέση να φωτίσουν.

※ ※ ※

Στο γράψιμο το νά ’μαστε ο εαυτός μας είναι το εύκολο. Γιατί και όταν μιμούμαστε ακόμη, ο εαυτός μας είμαστε, πράγματα που μας αρέσουν, που αγαπάμε κοπιάρουμε, πράγματα εντέλει δικά μας, που μας μοιάζουν. Το ζόρι είναι να γίνεις αυτό που δεν είσαι, το ξένο, το όλως άλλο. Προσπερνώντας το στενό εγώ σου, να γίνεις το εσύ ή το αυτός, το απόμακρο, το αντίθετο, αυτό που αποστρέφεσαι, εκείνο που απωθείς. Αυτό είναι και το νόημα του «je est un autre» του Ρεμπώ εντέλει ή εκείνου του «Madame Bovary c’est moi» που κάποτε ξεστόμισε ο Φλωμπέρ.

※ ※ ※

Κάθε φορά που λέμε για έναν συγγραφέα ή καλλιτέχνη ότι είναι απ’ τους «αγαπημένους» μας, τον κατατάσσουμε ουσιαστικά στους ελάσσονες. Μπορεί να πει κανείς στα σοβαρά «αγαπημένο του» τον Αισχύλο ή τον Δάντη, τον Θεοτοκόπουλο ή τον Μπετόβεν, την Κάλλας, τον Πλάτωνα, τον Ντοστογιέφσκι; Εμπρός στο ύψιστο, το αισθάνεσαι, η αγάπη η δική μας δεν μετράει, ο θαυμασμός μας περισσεύει τόσο ώστε εξατμίζεται. Κριτήριο της μεγαλοσύνης είναι το δέος.

※ ※ ※

Οι μεγάλες ιδέες είναι πολύ απλές στη δομή τους. Και δεν έχουν γεννήτορες. Πολύ προτού τις καταγράψει κανείς, τις έχουν σκεφτεί χίλιοι μύριοι, λόγιοι προφορικοί, θυμόσοφοι απ’ την πιάτσα, παρατηρητές με οξυδέρκεια που τους έλειψε μόνο η εγγραμματοσύνη, η εργατικότητα ή η ματαιοδοξία. Οι μεγάλοι στοχαστές είναι κι αυτοί γραφιάδες, απλώς με σύστημα και δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

※ ※ ※

Δήλωση γλωσσική άνευ νοήματος δεν γίνεται να υπάρξει. Λες κι ένας κλόουν μέσα μας θέλει να περιπαίξει όλο αυτό το spleen των ποιητών και τους λαμπρούς μηδενομάχους στοχαστές μας.

※ ※ ※

Όταν λένε για έναν συγγραφέα ότι έχει «ωραία γλώσσα», εννοούν: Ο καημένος, του λείπουν τα δόντια.

※ ※ ※

Μεγάλο μέρος της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας δικαιολογεί την εικασία ότι οι επινοητές της ήταν παραδομένοι στον οίστρο μιας έμπνευσης τόσο φορτικής, ώστε δεν τους έμενε καιρός να κοιτάξουν τι γράφουν.

※ ※ ※

Υπάρχουν εποχές για ποιήματα, εποχές για ποιητές κι εποχές για ποιητικές. Εποχές για θαύματα, εποχές για ήρωες κι εποχές για υπομνηματιστές.

※ ※ ※

Ακραίο γλωσσικό στραμπούληγμα, φούσκα καλλιεπής, το καλαμπούρι του αιώνος: το Finnegans Wake του Τζόυς. Ποτέ δεν χαραμίστηκε τόσο ταλέντο πιο ανελέητα.

※ ※ ※

Όλοι μ’ ένα βιβλίο στο χέρι, μισοί αναλφάβητοι κι άλλοι μισοί τυφλοί.

 

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του, ο τόμος που περιλαμβάνει την ποιητική του σύνθεση «Η κόρη μου» και τη μετάφρασή του στο ποίημα του William B. Yeats «Προσευχή για την κόρη μου» (εκδ. Κίχλη).


→ Κεντρική εικόνα: Κατασκευή αντικειμένου Münster Studio.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

«Τα εξαιρετικά βιβλία, αυτά που διαβάζουμε και θαυμάζουμε, γράφονται από εξαιρετικούς ανθρώπους, που ως πνευματικοί άνθρωποι, πεφωτισμένοι και ηθικοί, δια-φωτίζουν και τους αναγνώστες». Ή μήπως όχι;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η περίπτωση του συγγ...

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Μια περιήγηση σε πρόσφατα πεζογραφικά έργα με ηρωίδες βγαλμένες από την Ιλιάδα. «Τρεις σύγχρονοι έλληνες συγγραφείς «επανάφεραν» στο λογοτεχνικό προσκήνιο κάποιες από τις μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου». Στην κεντρική εικόνα, μέρος από τον πίνακα Captive Andromache (1888) του Frederic Leighton.&nb...

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Άρθρο του γνωστού συγγραφέα, για τη λογοτεχνία για εφήβους και νέους στην Ελλάδα. «Φαίνεται πως για την ελληνική κοινωνία η λογοτεχνία σε σχέση με τις άλλες μορφές αφήγησης οφείλει να είναι μια τέχνη συντηρητική όσον αφορά τα νεότερα μέλη-αναγνώστες της».

Γράφει ο Μάνος Κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, παρουσιάζει την Πέμπτη 15 Δεκεμβρίου 2022 και ώρα 19.00, την τελευταία του έκδοση «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη». Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στον χώρο του Μεγάρου της Παλιάς Βουλής, Σταδίου 13. Στην κεντρική εικόνα, το Θωρηκτό Αβέρωφ, ζωγ...

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Θετική εξέλιξη για τον κλάδο του βιβλίου και για τα πνευματικά δικαιώματα στη χώρα μας. 

Επιμέλεια: Book Press

Στις 22 Νοεμβρίου ψηφίσθηκε από τη Βουλή ο νόμος 4996/2022 για τα πνευματικά δικαιώματα, ο οποίος ενσωματώνει τις Οδηγίες (ΕΕ) 789/...

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων διοργανώνει την Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2022, στον Πολυχώρο του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής (Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) την τελετή απονομής των Βραβείων 2022 της Εταιρείας Συγγραφέων. Στην ίδια εκδήλωση η Εταιρεία θα καλωσορίσει τα νέα μέλη της και θα παρουσιάσει το Ημερολόγιό της για το 2023 με ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ