to karfi kai to petalo

Νότες περί γραφής.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Τι θα γινόταν αν ξυπνούσαμε ένα πρωί και διαπιστώναμε ότι τα βιβλία όλου του κόσμου είναι πλέον ανώνυμα, δίχως ταυτότητα ή σήμανση συγγραφέα, ορφανά; Σε τι ποσοστό τους οι πάγιες αξίες μας θ’ άντεχαν στη νέα τάξη πραγμάτων, πόσα περιώνυμα έργα θα βούλιαζαν στην ανυποληψία και τη λήθη, πόσα σήμερα ασήμαντα θα αναδύονταν θριαμβικά; Άραγε θα θύμιζε ο καινούργιος κανόνας, που αργά ή γρήγορα θα σχηματίζαμε, σε τίποτα τον παλιό;

※ ※ ※

Ξεφυλλίζοντας μιαν όποια γραμματολογία το διαπιστώνεις εύκολα: η συντριπτική πλειονότητα των συγγραφέων του παρελθόντος που ακόμη θαυμάζουμε, ήταν διάσημοι ήδη εν ζωή. Κι όμως το bon mot ότι «οι μεγάλοι αναγνωρίζονται μετά θάνατον» δεν χάνει ποτέ τη δημοτικότητά του. Για τις στρατιές των «παραγνωρισμένων», των «υποτιμημένων», των «αγνοημένων» του σήμερα, οι αναξιοπαθούντες του χθες είναι συνάδελφοι. Σαν την ελπίδα, η αλληλεγγύη τους πεθαίνει τελευταία.

※ ※ ※

Στην τέχνη της γλώσσας, η ιθαγένεια και να μην την επιζητείς, προκύπτει. Φυσάει μέσα από τις λέξεις όπως το μελτέμι τον Αύγουστο.

※ ※ ※

Φιλοδοξία, οργή, λαγνεία, δύναμη, κακία, μικρότητα, φόβος στο έπακρο... Τα μεγάλα έργα τρομάζουν. Τα αποκαλούμε «κλασικά» για να μπορούμε δίχως τύψεις να τα εγκαταλείπουμε στο ράφι. Κι έχουμε φτιάξει μια στρατιά από ειδικούς για να τα κρατάει εκεί γερά, μην και καμιά βραδιά μάς έρθουν κατακούτελα.

※ ※ ※

Ο Όμηρος ήταν τυφλός, o Καίσαρ επιληπτικός κι ο Λούθηρος δυσκοίλιος. Όπως το ρόδο απ’ την κοπριά, το μεγαλείο ξεμυτίζει απ’ το κουσούρι.

※ ※ ※

Υπάρχουν δυο λογιώ συγγραφείς: αυτοί που καίγονται κι αυτοί που αδιαφορούν για την τύχη των γραπτών τους. Κορυφαίοι και ασήμαντοι βρίσκονται και στη μια και στην άλλη ομάδα. Θα ήταν αδύνατο στον Μπαλζάκ ή στον Μπρεχτ να γράψουν στο κενό, μακριά από τη λάμψη των φώτων, όσο στην Ντίκινσον ή τον Κάφκα να διαβάζουν στα πλήθη ή να δίνουν διαρκώς συνεντεύξεις.

※ ※ ※

Αιωνόβιες δέλτοι με τετιμημένα ονόματα, Κανόνες, κατάλογοι λαμπρών ονομάτων, έπαθλα εν παρατάξει στις αστραφτερές προθήκες, επετηρίδες δαφνοστεφών ποιητών. Οι λίστες (όλες οι λίστες, άρα και οι αντιλίστες που φτιάχνουμε τώρα) αποδεικνύουν απλώς πόσο πρόσκαιρα και παροδικά είναι τα γούστα μας. Σ’ έναν αιώνα από τώρα, οι ειδήμονες θα γελούν μαζί μας για κάμποσους από τους συγγραφείς που θεωρούμε μεγάλους, όπως κι εμείς γελάμε με τους ειδήμονες του 1920.

※ ※ ※

Δυσκολοπρόφερτη αλήθεια: η μυθιστοριογραφία του 20ού αιώνα είναι δευτέρας διαλογής. Σχεδόν κανένα απ’ τα μεγάλα της ονόματα δεν μπορεί στ’ αλήθεια να σταθεί πλάι στα θαύματα που μας κληροδότησε ο 19ος αιώνας. Ο θρίαμβος του μυθιστορήματος, όλη αυτή η τρομερή εκδοτική μηχανή της εποχής μας είναι φαινόμενο άλλης κατηγορίας – κοινωνικό, όχι στενά λογοτεχνικό. Ο θεσμικός πολιτισμός διέπεται από βραδέα ανακλαστικά. Τα λαμπρά και ολομάρμαρα θέατρα της αρχαίας εποχής είναι έργα ελληνιστικά και ρωμαϊκά, όταν το δράμα δημιουργικά είχε πλέον εκλείψει. Τον Σοφοκλή και τον Αισχύλο οι συγκαιρινοί τους τους έβλεπαν από χωμάτινα και ξύλινα στασίδια.

※ ※ ※

Η έμπνευση είναι σαν το τρεχούμενο νερό, όμως η τεχνική είναι οι χούφτες που έσμιξαν και το συγκρατούν για να φτάσει στο στόμα. Νερό πάντα βρίσκεται, δεν στερεύει η ανθρώπινη φύση. Όμως αυτά τα στεγανά, σφιχτοπλεγμένα δάχτυλα είναι σπάνια, πολύ σπάνια υπόθεση. Μοίρα των περισσότερων είναι εκείνη του Ταντάλου: μισοβυθισμένοι στα νερά να διψούν.

※ ※ ※

Στις ανθολογίες μετρούν προ πάντων αυτά που ξεχνάς. To ποίημα που κλείνοντας το βιβλίο σού μένει, είναι το μόνο που αξίζει να επιλέξεις. Όπως εκείνος ο ιδεώδης παραθεματιστής του Χάρολντ Μπλουμ, πρέπει κανείς να ανθολογεί από μνήμης.

※ ※ ※

Οι ποιητές όταν μιλούν για την τέχνη τους νομίζουν πως οι άλλοι τους ακούν εκστασιασμένοι, σαν τους νεαρούς ερωτευμένους που εξομολογούνται το πάθος τους. Περισσότερο όμως μοιάζουν με γερόντια που φλυαρούν ακατάπαυστα για τις χρόνιές τους ασθένειες.

※ ※ ※

Ο Αντόρνο είχε βέβαια δίκιο. Όταν αποφαινόμαστε για ένα έργο «ότι διανοίγει νέους δρόμους» στην ουσία το υποβαθμίζουμε με τον πιο χυδαίο τρόπο, το παρουσιάζουμε ως προσωρινό, μεταβατικό σταθμό στη ροή της ιστορίας προς κάποιο ποθεινό και πάντως προτιμότερο μέλλον. Όμως τα μεγάλα έργα είναι κατά κυριολεξίαν «αξεπέραστα». Δεν ανοίγουν δρόμους, αλλά τους κλείνουν, τους εξαντλούν. Στο τέρμα τους γνωρίζεις ότι δεν έχεις πια να πας πουθενά, γιατί έχεις φτάσει.

※ ※ ※

Ας λένε οι λάτρεις της σταγόνας: οι πρώτης τάξεως συγγραφείς είναι όλοι πολυγράφοι. Το καθημερινό σφυροκόπημα πάνω στο διαρκώς καινούργιο μέταλλο φτιάχνει το έργο, η δοκιμή και η αποτυχία και η νέα προσπάθεια, πάλι και πάλι. Το βάθος δεν αρκεί. Για να χωρέσει ο κόσμος, θέλει επίσης: πλάτος.

※ ※ ※

Πόσα και πόσα έχουν γραφτεί, πόσο μελάνι έχει χυθεί για να εξηγηθεί μια διατύπωση αναπάντεχη, μια σκέψη στριφνή, μια ανεξιχνίαστη φράση, ενώ το μόνο που είχε κατά νου ο συγγραφέας της ήταν να αποφύγει μια επανάληψη, να επιτύχει μια παρήχηση ή να γλιτώσει από μια χασμωδία.

※ ※ ※

Οι ιδιοφυείς δεν είναι οι καταλληλότεροι αναγνώστες. Καθώς έχουν αναπτύξει στο έπακρο τα εξαιρετικά γνωρίσματα προς τα οποία τους ωθούν οι αρετές τους, τους λείπει η δεκτικότητα, εκείνη η εξαρχής ευπροαιρεσία απέναντι στο νέο ανάγνωσμα. Αδήριτα αναζητούν κι εκεί λαβή ή επιβεβαίωση για τις δικές τους ζητήσεις. Επίσης τους λείπει η υπομονή. Έχοντας μάθει να προχωρούν με άλματα, το αργό ξεδίπλωμα του άγνωστου δεν τους ελκύει. Γυρεύουν πάραυτα τροφή στον διηνεκή διάλογο που νοερά διεξάγουν. Παρ’ όλα αυτά, παρότι «ακατάλληλοι», παραμένουν ιδιοφυείς αναγνώστες. Η δική τους απόρριψη αξίζει εκατό φορές περισσότερο από την κατάφαση των άλλων. Κι αυτό γιατί δείχνει, δηλώνει, αποκαλύπτει πιο πολλά απ’ όσα όλες μαζί οι καλόβολες βιβλιοκρισίες του κόσμου θα ήταν ποτέ σε θέση να φωτίσουν.

※ ※ ※

Στο γράψιμο το νά ’μαστε ο εαυτός μας είναι το εύκολο. Γιατί και όταν μιμούμαστε ακόμη, ο εαυτός μας είμαστε, πράγματα που μας αρέσουν, που αγαπάμε κοπιάρουμε, πράγματα εντέλει δικά μας, που μας μοιάζουν. Το ζόρι είναι να γίνεις αυτό που δεν είσαι, το ξένο, το όλως άλλο. Προσπερνώντας το στενό εγώ σου, να γίνεις το εσύ ή το αυτός, το απόμακρο, το αντίθετο, αυτό που αποστρέφεσαι, εκείνο που απωθείς. Αυτό είναι και το νόημα του «je est un autre» του Ρεμπώ εντέλει ή εκείνου του «Madame Bovary c’est moi» που κάποτε ξεστόμισε ο Φλωμπέρ.

※ ※ ※

Κάθε φορά που λέμε για έναν συγγραφέα ή καλλιτέχνη ότι είναι απ’ τους «αγαπημένους» μας, τον κατατάσσουμε ουσιαστικά στους ελάσσονες. Μπορεί να πει κανείς στα σοβαρά «αγαπημένο του» τον Αισχύλο ή τον Δάντη, τον Θεοτοκόπουλο ή τον Μπετόβεν, την Κάλλας, τον Πλάτωνα, τον Ντοστογιέφσκι; Εμπρός στο ύψιστο, το αισθάνεσαι, η αγάπη η δική μας δεν μετράει, ο θαυμασμός μας περισσεύει τόσο ώστε εξατμίζεται. Κριτήριο της μεγαλοσύνης είναι το δέος.

※ ※ ※

Οι μεγάλες ιδέες είναι πολύ απλές στη δομή τους. Και δεν έχουν γεννήτορες. Πολύ προτού τις καταγράψει κανείς, τις έχουν σκεφτεί χίλιοι μύριοι, λόγιοι προφορικοί, θυμόσοφοι απ’ την πιάτσα, παρατηρητές με οξυδέρκεια που τους έλειψε μόνο η εγγραμματοσύνη, η εργατικότητα ή η ματαιοδοξία. Οι μεγάλοι στοχαστές είναι κι αυτοί γραφιάδες, απλώς με σύστημα και δίπλωμα ευρεσιτεχνίας.

※ ※ ※

Δήλωση γλωσσική άνευ νοήματος δεν γίνεται να υπάρξει. Λες κι ένας κλόουν μέσα μας θέλει να περιπαίξει όλο αυτό το spleen των ποιητών και τους λαμπρούς μηδενομάχους στοχαστές μας.

※ ※ ※

Όταν λένε για έναν συγγραφέα ότι έχει «ωραία γλώσσα», εννοούν: Ο καημένος, του λείπουν τα δόντια.

※ ※ ※

Μεγάλο μέρος της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας δικαιολογεί την εικασία ότι οι επινοητές της ήταν παραδομένοι στον οίστρο μιας έμπνευσης τόσο φορτικής, ώστε δεν τους έμενε καιρός να κοιτάξουν τι γράφουν.

※ ※ ※

Υπάρχουν εποχές για ποιήματα, εποχές για ποιητές κι εποχές για ποιητικές. Εποχές για θαύματα, εποχές για ήρωες κι εποχές για υπομνηματιστές.

※ ※ ※

Ακραίο γλωσσικό στραμπούληγμα, φούσκα καλλιεπής, το καλαμπούρι του αιώνος: το Finnegans Wake του Τζόυς. Ποτέ δεν χαραμίστηκε τόσο ταλέντο πιο ανελέητα.

※ ※ ※

Όλοι μ’ ένα βιβλίο στο χέρι, μισοί αναλφάβητοι κι άλλοι μισοί τυφλοί.

 

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής. Τελευταίο βιβλίο του, ο τόμος που περιλαμβάνει την ποιητική του σύνθεση «Η κόρη μου» και τη μετάφρασή του στο ποίημα του William B. Yeats «Προσευχή για την κόρη μου» (εκδ. Κίχλη).


→ Κεντρική εικόνα: Κατασκευή αντικειμένου Münster Studio.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η δημοτική γλώσσα και η χούντα των συνταγματαρχών

Η δημοτική γλώσσα και η χούντα των συνταγματαρχών

Τη στενή σχέση της ιδεολογίας της δικτατορίας της 21ης Απριλίου με μια αρχαΐζουσα εκδοχή της γλώσσας, που προσπάθησε το καθεστώς να επιβάλλει, εξετάζει η διδάκτωρ φιλολογίας Μαρία Μποντίλα. Για την επιχειρηματολογία της χρησιμοποιεί τις τρεις εκδόσεις του τόμου «Εθνική Γλώσσα», τα οκτώ τεύχη του περιοδικού ...

Μια θετή πατρίδα

Μια θετή πατρίδα

Σκέψεις και ερωτήματα με αφορμή το βιβλίο του Theo Dorgan «Ελληνικά – Ορφέας» (μτφρ. Σωκράτης Καμπουρόπουλος, εκδ. Το Ροδακιό).

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

«Εκείνον το χειμώνα κατάλαβα ότι είμαστε φτωχοί, ...

Στρογγυλή κριτική και μάρκετινγκ βιβλίου

Στρογγυλή κριτική και μάρκετινγκ βιβλίου

Σκέψεις, ερωτήματα και απαντήσεις γύρω από την κριτική βιβλίου και τις σχέσεις μεταξύ εκδοτών, κριτικών και αναγνωστών. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

«Εν μέρει για να εξακριβώσω μια εποχή,
εν μέρει και την ώρα να περάσω,
την νύχτα χθες πήρα μια [σειρά]
[βιβλιοκρι...


ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Αυτά είναι τα έξι βιβλία που διεκδικούν το International Booker Prize 2021

Ανακοινώθηκαν σήμερα τα έξι βιβλία μεταφρασμένης πεζογραφίας στα αγγλικά, τα οποία διεκδικούν το International Booker Prize 2021.

Επιμέλεια: Book Press

ΜΙΚΡΗ ΛΙΣΤΑ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ (2021) ...

Ντροπολιτσά  (διήγημα «1821»)

Ντροπολιτσά (διήγημα «1821»)

Διήγημα που διακρίθηκε στον διαγωνισμό «200 χρόνια τώρα...», με θέμα «200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση», που συνδιοργάνωσαν η Book Press με τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Τα διηγήματα που ξεχώρισαν θα κυκλοφορήσουν σε e-book στο τέλος Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Κεντρική εικόνα: Η μάχη του Βαλτετσίου.

...
Μικρές και βραβευμένες στο ψηφιακό κανάλι του Ιδρύματος Ωνάση

Μικρές και βραβευμένες στο ψηφιακό κανάλι του Ιδρύματος Ωνάση

Μια συνεργασία του Ιδρύματος Ωνάση με το Διεθνές Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους Δράμας & το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αθήνας Νύχτες Πρεμιέρας για την προβολή όλων των βραβευμένων στα δύο φεστιβάλ ελληνικών ταινιών μικρού μήκους του 2020.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Καλό σημάδι, της Ελευθερίας Κυρίμη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ελευθερίας Κυρίμη «Καλό σημάδι», το οποίο κυκλοφορεί στις 22 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σήμερα δεν θα συναντιόταν με τον Πότη. Είχε κανονίσει ο δάσκαλος να βρεθεί μ...

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Φτερά στο τσιμέντο, της Ευσταθίας Ματζαρίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ευσταθίας Ματζαρίδου «Φτερά στο τσιμέντο», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Περισπωμένη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[…] Τις ώρες που αυτοί κοιμούνται, αν εξαιρέσω, το ροχαλητό το...

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση, Συλλογικός τόμος (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τον συλλογικό τόμο «Συγχώρεση – Μια ψυχαναλυτική προσέγγιση», σε επιμέλεια του Ιωάννη Βαρτζόπουλου, που κυκλοφορεί στις 16 Απριλίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Είναι στη φύση του ανθρώπου η δυνατότ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ