tragodia kavafis palamas

Συγκριτική ανάγνωση και ανάλυση δύο ποιημάτων, του Καβάφη και του Παλαμά αντίστοιχα, με θέμα «την καταστροφή που επίκειται». 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για την καταστροφή που επίκειται, ποιήματα σημαντικά έχουμε δύο στη γλώσσα μας. Το πρώτο είναι, βέβαια, το «Σοφοί μεν προσιόντων» του Καβάφη. Ο Αλεξανδρινός παίρνει μια τρίβαθμη φράση του Φιλόστρατου και την αναπτύσσει. Τα μελλούμενα τα ξέρουν μόνο οι θεοί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τα παρόντα. Ωστόσο ανάμεσα θεών και ανθρώπων μια τρίτη κατηγορία, οι σοφοί, μπορεί να διαισθανθεί και να προπεί ένα κομμάτι του μέλλοντος: τα επερχόμενα, αυτά που είναι ήδη καθ' οδόν, ante portas.

Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα.
Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί,
πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων.
Εκ των μελλόντων οι σοφοί τα προσερχόμενα
αντιλαμβάνονται.

Σε αντίθεση με τα ανίδεα και γι' αυτό εφησυχάζοντα πλήθη, οι σοφοί καταλαβαίνουν. Μες στη μελέτη τους, τα αυτιά τους πιάνουν τα μηνύματα:

Η ακοή

αυτών κάποτε εν ώραις σοβαρών σπουδών
ταράττεται. Η μυστική βοή
τους έρχεται των πλησιαζόντων γεγονότων.
Και την προσέχουν ευλαβείς. Ενώ εις την οδόν
έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί.

Τα μελλούμενα τα ξέρουν μόνο οι θεοί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τα παρόντα. Ωστόσο ανάμεσα θεών και ανθρώπων μια τρίτη κατηγορία, οι σοφοί, μπορεί να διαισθανθεί και να προπεί ένα κομμάτι του μέλλοντος: τα επερχόμενα, αυτά που είναι ήδη καθ' οδόν, ante portas.

Το δεύτερο ποίημα είναι ένα οχτάστιχο του Παλαμά, το πρώτο της Πέμπτης Νύχτας από τον κύκλο των Εκατό Φωνών της Ασάλευτης Ζωής. Και εδώ οι άνθρωποι είναι εντελώς ανειδοποίητοι για το κακό που τους περιμένει.

Είν' όλα ανυποψίαστα μέσα σ' αυτό το σπίτι,

Κανένα σημάδι, κανένα προμήνυμα δεν προετοιμάζει έστω τους σοφούς ανάμεσά τους. Το αντίθετό μάλιστα, όλα γύρω τους βοούν, φωνάζουν για το αντίθετο, όλα γύρω είναι βυθισμένα στη χαρά και τον έρωτα. Η ανθρώπινη ευτυχία είναι τέτοια και τόση ώστε δεν ξεχωρίζει λες από την αρμονία της φύσης και τις ευλογίες της, από το φως, την ευεργετική βροχή, τα λουλούδια, τους καρπούς των δέντρων, τα πετεινά του ουρανού. Ο Παλαμάς περιγράφει ένα οικογενειακό ειδύλλιο που δεν το σκιάζει τίποτε, ούτε καν η ανέχεια:

εσύ, γυναίκα, σα ματιά του αποσπερίτη,
τα δάκρυα σαν καλόδεχτα κι εκείνα πρωτοβρόχια,
φέγγει ένας ήλιος χαρωπά στα πάντα, ώς και στη φτώχεια,
δυσκολοχώριστα, πουλιά, αγόρια, ανθοί, κοράσια,
τα λόγια σα φιλιά απαλά, τα στόματα κεράσια,
η Αγάπη χτίζει εδώ φωλιές, κι ο Απρίλης παραστέκει…

Μέχρι που έρχεται ο τελευταίος στίχος για να τα γκρεμίσει όλα, για να καταποντίσει το ειδύλλιο, για να πνίξει τη χαρά και την ευδαιμονία:

—Σ’ αυτό το σπίτι είν’ έτοιμο να πέσει αστροπελέκι!

Τον στίχο, από τους βαρύτερους που έχει γράψει Έλληνας ποιητής, αστροπελέκι όνομα και πράγμα, για να τον νιώσει κανείς καλύτερα πρέπει να έχει υπ' όψιν του ότι ο Παλαμάς δεν μιλάει γενικά και αόριστα. Το δικό του οικογενειακό δράμα περιγράφει, τον χαμό του τετράχρονου Άλκη τον Φλεβάρη του 1898. Όμως εδώ το προσωπικό ανυψώνεται σε οικουμενικό. Απέναντι στις τροπές της τύχης, της θείας Fortuna που γίνεται φουρτούνα και μας πνίγει, είμαστε όλοι ανυπεράσπιστοι. Και πιο πολύ απ’ όλους, οι ευτυχείς.

kavafis palamas
Κ.Π. Καβάφης – Κωστής Παλαμάς

Ο Καβάφης στο ποίημα του είναι ορθολογιστής. Μια μειονότητα έστω των ανθρώπων, οι σοφοί, μπορούν να ψυχανεμιστούν τον όλεθρο που καταφθάνει. Μπορούν να διαγνώσουν, να προβλέψουν, να ζυγίσουν τον κίνδυνο, μπορούν να προετοιμαστούν ψυχικά, να συμφιλιωθούν με την παρουσία του. Μπορούν ακόμη να μέμφονται τις μάζες εκεί έξω που συνεχίζουν τη ζωούλα τους ανήξερες εντελώς για το βάραθρο που ανοίγει εμπρός τους. Και να υπερηφανεύονται, μικρόχαρα ίσως, ότι οι ίδιοι δεν είναι το ίδιοι τυφλοί. Διότι ακόμη και η ανήμπορη γνώση, όσο νά ’ναι, παρηγορεί Είναι όπως λέει ο Γέητς, μια κάθοδος στον Άδη «με ανοιχτά τα μάτια».

Η αληθινή τραγωδία δεν εξηγείται, δεν εκλογικεύεται, δεν ξορκίζεται, δεν παρηγορείται. Παίρνει τον άνθρωπο ως έχει, τον τοποθετεί στις πραγματικές του διαστάσεις, του θυμίζει τη μόνη άξια γνώσεως πληροφορία που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του: ότι είναι έρμαιο δυνάμεων υπέρτερων. 

Ο Παλαμάς, αντίθετα, είναι τραγικός. Και η αληθινή τραγωδία είναι ακριβοδίκαιη. Δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα στους πάνω και τους κάτω, τους σοφούς και τους άσοφους, τους εκλεκτούς και τα πλήθη. Είναι ανυπαίτια. Δεν προϋποθέτει την ενοχή, ατομική ή συλλογική, του παθόντος για να επισυμβεί. Είναι αιφνίδια. Δεν προειδοποιεί, δεν μας στέλνει μηνύματα ή «μυστικά γραφόμενα» για να μας ανοίξει τα μάτια. Η αληθινή τραγωδία δεν εξηγείται, δεν εκλογικεύεται, δεν ξορκίζεται, δεν παρηγορείται. Παίρνει τον άνθρωπο ως έχει, τον τοποθετεί στις πραγματικές του διαστάσεις, του θυμίζει τη μόνη άξια γνώσεως πληροφορία που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του: ότι είναι έρμαιο δυνάμεων υπέρτερων. Η αληθινή τραγωδία είναι ανήλεη. Μας βρίσκει κατακέφαλα και μας σαρώνει.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο βιβλίο του, το δοκίμιο «Η τέχνη που αυτοκτονεί – Για το αδιέξοδο της ποίησης του καιρού μας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). 


→ Στην κεντρική εικόνα εικαστικό της © Jen Yoon.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η «Τζένη η Παλαβή» του  Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

Η «Τζένη η Παλαβή» του Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς

Οι μεταφράσεις που ακολουθούν, από τον κύκλο ποιημάτων «Λόγια για μουσική ίσως», προέρχονται από μια ευρύτερη εργασία εν προόδω πάνω στο ποιητικό έργο του W.B. Yeats, η οποία θα εκδοθεί προσεχώς από τις εκδόσεις Gutenberg.

Εισ.-μτφρ.-σχόλια: Κώστας Κουτσουρέλης

...
Η φροντίδα του σπιτιού που κρατάει το πένθος μακριά

Η φροντίδα του σπιτιού που κρατάει το πένθος μακριά

Ένα εξομολογητικό κείμενο για το πώς βρίσκουμε παρηγοριά στις οικιακές ιεροτελεστίες, με αφορμή τα «οικιακά μυθιστορήματα» της Marilynne Robinson. 

Της Κρίστεν Μάρτιν
Μτφρ. Βάσια Τζανακάρη

Το σπίτι στο επίκεντρο του μυθιστορήματος της Μέριλιν Ρόμπινσον...


Ο δαίμονας του Μέιν

Ο δαίμονας του Μέιν

«Θα χρειαζόταν ένα ολόκληρο δοκίμιο για να απαριθμήσω τις αρετές του. Και πάλι, όμως, δύσκολα θα μπορούσα να εξηγήσω την τερατώδη έλξη που ασκεί επάνω μου». Για τον Στίβεν Κινγκ.

Του Βαγγέλη Ραπτόπουλου

Υπάρχει ένας σύγχρονός μας συγγραφέας, και μάλιστ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ηλίας Γιαννακάκης: «Είμαι απολύτως καθορισμένος από τα βιβλία και τις ταινίες»

Ηλίας Γιαννακάκης: «Είμαι απολύτως καθορισμένος από τα βιβλία και τις ταινίες»

Ένα ντοκιμαντέρ για τη μεταφορά της Εθνικής Βιβλιοθήκης από το Βαλλιάνειο Μέγαρο της Πανεπιστημίου, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, όταν συνεχίζει να προβάλλεται για δεύτερο Σαββατοκύριακο στον κινηματογράφο Δαναό, με τα εισιτήρια να είναι σχεδόν εξαντλημένα, αυτό αποτελεί είδηση και μια καλή αφορμή να...

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Άντρες χωρίς άντρες, του Νίκου Δαββέτα

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Δαββέτα «Άντρες χωρίς άντρες» (εκδ. Πατάκη), μια πολυφωνική σύνθεση για τους άρρητους δεσμούς ανάμεσα σε πατέρες και γιους. 

Του Μάνου Κοντολέων 

Ο Νίκος Δαββέτας συνηθίζει να χρησιμοποιεί ένα ιστορικό γεγονός ή μ...

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Το βραβείο Not the Booker prize, βραβείο των αναγνωστών της εφημερίδας The Guardian, κερδίζει για το 2020 ο Richard Owain Roberts με το βιβλίο Hello friend we missed you. Το μυθιστόρημα υποστηρίχτηκε εξίσου θερμά από την τριμελή επιτροπή της εφημερίδας.

Της Σοφίας Μεσσήνη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πρώτο μυθιστόρημα για ενήλικες του Θοδωρή Παπαϊωάννου «Από την αρχή», που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Οι αταξίες συνοδεύονται από τιμωρίες». Έτσι μας έλεγαν πάντα ο...

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Οκτωβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ