tragodia kavafis palamas

Συγκριτική ανάγνωση και ανάλυση δύο ποιημάτων, του Καβάφη και του Παλαμά αντίστοιχα, με θέμα «την καταστροφή που επίκειται». 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για την καταστροφή που επίκειται, ποιήματα σημαντικά έχουμε δύο στη γλώσσα μας. Το πρώτο είναι, βέβαια, το «Σοφοί μεν προσιόντων» του Καβάφη. Ο Αλεξανδρινός παίρνει μια τρίβαθμη φράση του Φιλόστρατου και την αναπτύσσει. Τα μελλούμενα τα ξέρουν μόνο οι θεοί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τα παρόντα. Ωστόσο ανάμεσα θεών και ανθρώπων μια τρίτη κατηγορία, οι σοφοί, μπορεί να διαισθανθεί και να προπεί ένα κομμάτι του μέλλοντος: τα επερχόμενα, αυτά που είναι ήδη καθ' οδόν, ante portas.

Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα.
Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί,
πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων.
Εκ των μελλόντων οι σοφοί τα προσερχόμενα
αντιλαμβάνονται.

Σε αντίθεση με τα ανίδεα και γι' αυτό εφησυχάζοντα πλήθη, οι σοφοί καταλαβαίνουν. Μες στη μελέτη τους, τα αυτιά τους πιάνουν τα μηνύματα:

Η ακοή

αυτών κάποτε εν ώραις σοβαρών σπουδών
ταράττεται. Η μυστική βοή
τους έρχεται των πλησιαζόντων γεγονότων.
Και την προσέχουν ευλαβείς. Ενώ εις την οδόν
έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί.

Τα μελλούμενα τα ξέρουν μόνο οι θεοί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τα παρόντα. Ωστόσο ανάμεσα θεών και ανθρώπων μια τρίτη κατηγορία, οι σοφοί, μπορεί να διαισθανθεί και να προπεί ένα κομμάτι του μέλλοντος: τα επερχόμενα, αυτά που είναι ήδη καθ' οδόν, ante portas.

Το δεύτερο ποίημα είναι ένα οχτάστιχο του Παλαμά, το πρώτο της Πέμπτης Νύχτας από τον κύκλο των Εκατό Φωνών της Ασάλευτης Ζωής. Και εδώ οι άνθρωποι είναι εντελώς ανειδοποίητοι για το κακό που τους περιμένει.

Είν' όλα ανυποψίαστα μέσα σ' αυτό το σπίτι,

Κανένα σημάδι, κανένα προμήνυμα δεν προετοιμάζει έστω τους σοφούς ανάμεσά τους. Το αντίθετό μάλιστα, όλα γύρω τους βοούν, φωνάζουν για το αντίθετο, όλα γύρω είναι βυθισμένα στη χαρά και τον έρωτα. Η ανθρώπινη ευτυχία είναι τέτοια και τόση ώστε δεν ξεχωρίζει λες από την αρμονία της φύσης και τις ευλογίες της, από το φως, την ευεργετική βροχή, τα λουλούδια, τους καρπούς των δέντρων, τα πετεινά του ουρανού. Ο Παλαμάς περιγράφει ένα οικογενειακό ειδύλλιο που δεν το σκιάζει τίποτε, ούτε καν η ανέχεια:

εσύ, γυναίκα, σα ματιά του αποσπερίτη,
τα δάκρυα σαν καλόδεχτα κι εκείνα πρωτοβρόχια,
φέγγει ένας ήλιος χαρωπά στα πάντα, ώς και στη φτώχεια,
δυσκολοχώριστα, πουλιά, αγόρια, ανθοί, κοράσια,
τα λόγια σα φιλιά απαλά, τα στόματα κεράσια,
η Αγάπη χτίζει εδώ φωλιές, κι ο Απρίλης παραστέκει…

Μέχρι που έρχεται ο τελευταίος στίχος για να τα γκρεμίσει όλα, για να καταποντίσει το ειδύλλιο, για να πνίξει τη χαρά και την ευδαιμονία:

—Σ’ αυτό το σπίτι είν’ έτοιμο να πέσει αστροπελέκι!

Τον στίχο, από τους βαρύτερους που έχει γράψει Έλληνας ποιητής, αστροπελέκι όνομα και πράγμα, για να τον νιώσει κανείς καλύτερα πρέπει να έχει υπ' όψιν του ότι ο Παλαμάς δεν μιλάει γενικά και αόριστα. Το δικό του οικογενειακό δράμα περιγράφει, τον χαμό του τετράχρονου Άλκη τον Φλεβάρη του 1898. Όμως εδώ το προσωπικό ανυψώνεται σε οικουμενικό. Απέναντι στις τροπές της τύχης, της θείας Fortuna που γίνεται φουρτούνα και μας πνίγει, είμαστε όλοι ανυπεράσπιστοι. Και πιο πολύ απ’ όλους, οι ευτυχείς.

kavafis palamas
Κ.Π. Καβάφης – Κωστής Παλαμάς

Ο Καβάφης στο ποίημα του είναι ορθολογιστής. Μια μειονότητα έστω των ανθρώπων, οι σοφοί, μπορούν να ψυχανεμιστούν τον όλεθρο που καταφθάνει. Μπορούν να διαγνώσουν, να προβλέψουν, να ζυγίσουν τον κίνδυνο, μπορούν να προετοιμαστούν ψυχικά, να συμφιλιωθούν με την παρουσία του. Μπορούν ακόμη να μέμφονται τις μάζες εκεί έξω που συνεχίζουν τη ζωούλα τους ανήξερες εντελώς για το βάραθρο που ανοίγει εμπρός τους. Και να υπερηφανεύονται, μικρόχαρα ίσως, ότι οι ίδιοι δεν είναι το ίδιοι τυφλοί. Διότι ακόμη και η ανήμπορη γνώση, όσο νά ’ναι, παρηγορεί Είναι όπως λέει ο Γέητς, μια κάθοδος στον Άδη «με ανοιχτά τα μάτια».

Η αληθινή τραγωδία δεν εξηγείται, δεν εκλογικεύεται, δεν ξορκίζεται, δεν παρηγορείται. Παίρνει τον άνθρωπο ως έχει, τον τοποθετεί στις πραγματικές του διαστάσεις, του θυμίζει τη μόνη άξια γνώσεως πληροφορία που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του: ότι είναι έρμαιο δυνάμεων υπέρτερων. 

Ο Παλαμάς, αντίθετα, είναι τραγικός. Και η αληθινή τραγωδία είναι ακριβοδίκαιη. Δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα στους πάνω και τους κάτω, τους σοφούς και τους άσοφους, τους εκλεκτούς και τα πλήθη. Είναι ανυπαίτια. Δεν προϋποθέτει την ενοχή, ατομική ή συλλογική, του παθόντος για να επισυμβεί. Είναι αιφνίδια. Δεν προειδοποιεί, δεν μας στέλνει μηνύματα ή «μυστικά γραφόμενα» για να μας ανοίξει τα μάτια. Η αληθινή τραγωδία δεν εξηγείται, δεν εκλογικεύεται, δεν ξορκίζεται, δεν παρηγορείται. Παίρνει τον άνθρωπο ως έχει, τον τοποθετεί στις πραγματικές του διαστάσεις, του θυμίζει τη μόνη άξια γνώσεως πληροφορία που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του: ότι είναι έρμαιο δυνάμεων υπέρτερων. Η αληθινή τραγωδία είναι ανήλεη. Μας βρίσκει κατακέφαλα και μας σαρώνει.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο βιβλίο του, το δοκίμιο «Η τέχνη που αυτοκτονεί – Για το αδιέξοδο της ποίησης του καιρού μας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). 


→ Στην κεντρική εικόνα εικαστικό της © Jen Yoon.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου: Ο βυθοσκόπος της ύπαρξης

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου: Ο βυθοσκόπος της ύπαρξης

Σκέψεις –προσωπικός φόρος τιμής και περιδιάβαση– για το συγγραφικό έργο και την προσωπικότητα του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου.

Της Ειρήνης Ρηνιώτη

Γνώριζα το ευθύβολο βλέμμα του από τις φωτογραφίες των βιβλίων του, που μελετούσα προτού τον γνωρίσω. Η πρώτη μ...

Ο Ξενάκης, ο αναγεννησιακός άνθρωπος και η «Εγκυκλοπαίδεια»

Ο Ξενάκης, ο αναγεννησιακός άνθρωπος και η «Εγκυκλοπαίδεια»

Με αφορμή τα 20 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Ξενάκη, μια απόπειρα προσέγγισης της πολυσχιδούς προσωπικότητάς του. Κεντρική φωτογραφία © Horst Tappe, Coll. Famille, 1988. Όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από το επίσημο σάιτ του Ξενάκη.

Της Άλκηστης Σουλογιάννη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ