tragodia kavafis palamas

Συγκριτική ανάγνωση και ανάλυση δύο ποιημάτων, του Καβάφη και του Παλαμά αντίστοιχα, με θέμα «την καταστροφή που επίκειται». 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για την καταστροφή που επίκειται, ποιήματα σημαντικά έχουμε δύο στη γλώσσα μας. Το πρώτο είναι, βέβαια, το «Σοφοί μεν προσιόντων» του Καβάφη. Ο Αλεξανδρινός παίρνει μια τρίβαθμη φράση του Φιλόστρατου και την αναπτύσσει. Τα μελλούμενα τα ξέρουν μόνο οι θεοί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τα παρόντα. Ωστόσο ανάμεσα θεών και ανθρώπων μια τρίτη κατηγορία, οι σοφοί, μπορεί να διαισθανθεί και να προπεί ένα κομμάτι του μέλλοντος: τα επερχόμενα, αυτά που είναι ήδη καθ' οδόν, ante portas.

Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα.
Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί,
πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων.
Εκ των μελλόντων οι σοφοί τα προσερχόμενα
αντιλαμβάνονται.

Σε αντίθεση με τα ανίδεα και γι' αυτό εφησυχάζοντα πλήθη, οι σοφοί καταλαβαίνουν. Μες στη μελέτη τους, τα αυτιά τους πιάνουν τα μηνύματα:

Η ακοή

αυτών κάποτε εν ώραις σοβαρών σπουδών
ταράττεται. Η μυστική βοή
τους έρχεται των πλησιαζόντων γεγονότων.
Και την προσέχουν ευλαβείς. Ενώ εις την οδόν
έξω, ουδέν ακούουν οι λαοί.

Τα μελλούμενα τα ξέρουν μόνο οι θεοί, οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τα παρόντα. Ωστόσο ανάμεσα θεών και ανθρώπων μια τρίτη κατηγορία, οι σοφοί, μπορεί να διαισθανθεί και να προπεί ένα κομμάτι του μέλλοντος: τα επερχόμενα, αυτά που είναι ήδη καθ' οδόν, ante portas.

Το δεύτερο ποίημα είναι ένα οχτάστιχο του Παλαμά, το πρώτο της Πέμπτης Νύχτας από τον κύκλο των Εκατό Φωνών της Ασάλευτης Ζωής. Και εδώ οι άνθρωποι είναι εντελώς ανειδοποίητοι για το κακό που τους περιμένει.

Είν' όλα ανυποψίαστα μέσα σ' αυτό το σπίτι,

Κανένα σημάδι, κανένα προμήνυμα δεν προετοιμάζει έστω τους σοφούς ανάμεσά τους. Το αντίθετό μάλιστα, όλα γύρω τους βοούν, φωνάζουν για το αντίθετο, όλα γύρω είναι βυθισμένα στη χαρά και τον έρωτα. Η ανθρώπινη ευτυχία είναι τέτοια και τόση ώστε δεν ξεχωρίζει λες από την αρμονία της φύσης και τις ευλογίες της, από το φως, την ευεργετική βροχή, τα λουλούδια, τους καρπούς των δέντρων, τα πετεινά του ουρανού. Ο Παλαμάς περιγράφει ένα οικογενειακό ειδύλλιο που δεν το σκιάζει τίποτε, ούτε καν η ανέχεια:

εσύ, γυναίκα, σα ματιά του αποσπερίτη,
τα δάκρυα σαν καλόδεχτα κι εκείνα πρωτοβρόχια,
φέγγει ένας ήλιος χαρωπά στα πάντα, ώς και στη φτώχεια,
δυσκολοχώριστα, πουλιά, αγόρια, ανθοί, κοράσια,
τα λόγια σα φιλιά απαλά, τα στόματα κεράσια,
η Αγάπη χτίζει εδώ φωλιές, κι ο Απρίλης παραστέκει…

Μέχρι που έρχεται ο τελευταίος στίχος για να τα γκρεμίσει όλα, για να καταποντίσει το ειδύλλιο, για να πνίξει τη χαρά και την ευδαιμονία:

—Σ’ αυτό το σπίτι είν’ έτοιμο να πέσει αστροπελέκι!

Τον στίχο, από τους βαρύτερους που έχει γράψει Έλληνας ποιητής, αστροπελέκι όνομα και πράγμα, για να τον νιώσει κανείς καλύτερα πρέπει να έχει υπ' όψιν του ότι ο Παλαμάς δεν μιλάει γενικά και αόριστα. Το δικό του οικογενειακό δράμα περιγράφει, τον χαμό του τετράχρονου Άλκη τον Φλεβάρη του 1898. Όμως εδώ το προσωπικό ανυψώνεται σε οικουμενικό. Απέναντι στις τροπές της τύχης, της θείας Fortuna που γίνεται φουρτούνα και μας πνίγει, είμαστε όλοι ανυπεράσπιστοι. Και πιο πολύ απ’ όλους, οι ευτυχείς.

kavafis palamas
Κ.Π. Καβάφης – Κωστής Παλαμάς

Ο Καβάφης στο ποίημα του είναι ορθολογιστής. Μια μειονότητα έστω των ανθρώπων, οι σοφοί, μπορούν να ψυχανεμιστούν τον όλεθρο που καταφθάνει. Μπορούν να διαγνώσουν, να προβλέψουν, να ζυγίσουν τον κίνδυνο, μπορούν να προετοιμαστούν ψυχικά, να συμφιλιωθούν με την παρουσία του. Μπορούν ακόμη να μέμφονται τις μάζες εκεί έξω που συνεχίζουν τη ζωούλα τους ανήξερες εντελώς για το βάραθρο που ανοίγει εμπρός τους. Και να υπερηφανεύονται, μικρόχαρα ίσως, ότι οι ίδιοι δεν είναι το ίδιοι τυφλοί. Διότι ακόμη και η ανήμπορη γνώση, όσο νά ’ναι, παρηγορεί Είναι όπως λέει ο Γέητς, μια κάθοδος στον Άδη «με ανοιχτά τα μάτια».

Η αληθινή τραγωδία δεν εξηγείται, δεν εκλογικεύεται, δεν ξορκίζεται, δεν παρηγορείται. Παίρνει τον άνθρωπο ως έχει, τον τοποθετεί στις πραγματικές του διαστάσεις, του θυμίζει τη μόνη άξια γνώσεως πληροφορία που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του: ότι είναι έρμαιο δυνάμεων υπέρτερων. 

Ο Παλαμάς, αντίθετα, είναι τραγικός. Και η αληθινή τραγωδία είναι ακριβοδίκαιη. Δεν κάνει διακρίσεις ανάμεσα στους πάνω και τους κάτω, τους σοφούς και τους άσοφους, τους εκλεκτούς και τα πλήθη. Είναι ανυπαίτια. Δεν προϋποθέτει την ενοχή, ατομική ή συλλογική, του παθόντος για να επισυμβεί. Είναι αιφνίδια. Δεν προειδοποιεί, δεν μας στέλνει μηνύματα ή «μυστικά γραφόμενα» για να μας ανοίξει τα μάτια. Η αληθινή τραγωδία δεν εξηγείται, δεν εκλογικεύεται, δεν ξορκίζεται, δεν παρηγορείται. Παίρνει τον άνθρωπο ως έχει, τον τοποθετεί στις πραγματικές του διαστάσεις, του θυμίζει τη μόνη άξια γνώσεως πληροφορία που χρειάζεται κανείς για τον εαυτό του: ότι είναι έρμαιο δυνάμεων υπέρτερων. Η αληθινή τραγωδία είναι ανήλεη. Μας βρίσκει κατακέφαλα και μας σαρώνει.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.
Τελευταίο βιβλίο του, το δοκίμιο «Η τέχνη που αυτοκτονεί – Για το αδιέξοδο της ποίησης του καιρού μας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). 


→ Στην κεντρική εικόνα εικαστικό της © Jen Yoon.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το μυθιστόρημα του Μετίν Αρντιτί [Metin Arditi] «Φονικό καρναβάλι» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Ρίτα Κολαΐτη

Το Φονικό καρναβάλι είναι το πέμπτο βιβλίο του Μετίν Αρντιτί που μεταφράζω στα ελληνικά. Είναι μεγάλη ευτυχία για έ...

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

Για τον ποιητή με τα απειράριθμα προσωπεία. Με αφορμή το βιβλίο «Αρχίλοχος, ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής» (εκδ. Νίκας).

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Με το όνομά του να φτάνει, σαν ηχώ, από τα βάθη των αιώνων, ο Αρχίλοχος...

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

Είναι η Φόνισσα ένα φεμινιστικό έργο; – από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση

«Το λογοτεχνικό αρχέτυπο που δημιούργησε ο Παπαδιαμάντης, η ιστορία, δηλαδή, μιας ηλικιωμένης γυναίκας που σκοτώνει μόνο θηλυκά βρέφη και παιδιά για να τα απαλλάξει από τα μελλοντικά τους βάσανα, εάν είχε γραφτεί σήμερα θα γινόταν σημαία του φεμινιστικού κινήματος».

Γράφει η ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) –  Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

«Οι Νετανιάχου» του Τζόσουα Κόεν (κριτική) – Όταν ο Χάρολντ Μπλουμ συναντά την «περιβόητη οικογένεια» – μυθοπλαστική σάτιρα του εθνικισμού και της μισαλλοδοξίας

Για το βραβευμένο με Πούλιτζερ 2022 μυθιστόρημα του Τζόσουα Κοέν [Joshua Cohen] «Οι Νετανιάχου» (μτφρ. Παναγιώτης Κεχαγιάς, εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: Η οικογένεια Netanyahu (ο μικρός αριστερά είναι ο «Μπίμπι» - Μπένιαμιν Νετανιάχου, ενώ από τη φωτογραφία απουσιάζει ο τρίτος γιος της οικογένειας, ο Ίντο)...

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

Πέθανε ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Δημήτρης Φύσσας – Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων

«Ο θάνατος του συγγραφέα, δημοσιογράφου και μέλους της Εταιρείας μας, Δημήτρη Φύσσα, ήρθε ως κεραυνός εν αιθρία και γέμισε θλίψη όλους όσους τον γνώριζαν, προσωπικά ή μέσω των κειμένων του.« 

Επιμέλεια: Book Press

Ο Δημήτρης Φύσσας, «Μήτσος» για τ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

«Ο λευκός ελέφαντας» της Αγνής Ιωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Αγνής Ιωάννου «Ο λευκός ελέφαντας», το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ανήμερα των γενεθλίων μου, στο διάλειμμα της δεύτερης ώρας, ήμουν σ...

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

«Το αύριο θα είναι καλύτερο» της Μπέτι Σμιθ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Μπέτι Σμιθ [Betty Smith] «Το αύριο θα είναι καλύτερο» (μτφρ. Μαρία Φακίνου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Πιο παγωμένο, πιο μοναχι...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...
Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Σώμα και τραύμα: μεταθέσεις, υποκαταστάσεις, θεραπεία – 3 βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες

Πώς το ψυχικό τραύμα επηρεάζει το σώμα; Τι κρύβεται πίσω από σοβαρές ασθένειες, όπως ο καρκίνος ή οι διαταραχές διατροφής; Ποιο είναι το «αμετάφραστο μήνυμα» που μας καλούν να αποκωδικοποιήσουμε και πώς μπορούμε να περάσουμε από τη νόσο στη θεραπεία; Τρία βιβλία, τα δύο από αυτά διακεκριμένων Ελλήνων ψυχαναλυτών, μα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ