alt

Στις 29 Απριλίου 2020, έφυγε από τη ζωή η Maj Sjöwall, η Σουηδή συγγραφέας που μαζί με τον σύντροφό της, Per Wahlöö, υπήρξαν οι δημιουργοί το σκανδιναβικού αστυνομικού είδους.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Και λέγοντας «δημιουργοί», εν προκειμένω, δεν υπερβάλουμε. Όπως στην Ελλάδα υπήρχαν απόπειρες συγγραφής αστυνομικών ιστοριών πριν από τον Μαρή, όπως στη Γαλλία γράφονταν βιβλία μυστηρίου πριν από τον Σιμενόν, έτσι και στη Σκανδιναβία είχαν κυκλοφορήσει κάποια αστυνομικά που μιμούνταν την αγγλική κλασική σχολή (για παράδειγμα, το Iron Chariot του Stein Riverton, 1909).

Στη θέση των σκλητράχηλων και κυνικών αστυνομικών/ιδιωτικών ντετέκτιβ, το ζευγάρι των Sjöwall & Wahlöö πρότεινε έναν ήρωα μελαγχολικό κι εσωστρεφή, ρεαλιστικά ανθρώπινο κι ευάλωτο. 

Ωστόσο, οι Sjöwall & Wahlöö (Σγιεβάλ & Βαλέε) ήταν οι συγγραφείς που μορφοποίησαν ένα καινούργιο ύφος, αυτό που σήμερα ονομάζουμε σκανδιναβικό ή Nordic, αν θέλουμε να είμαστε πιο ακριβείς. Οι Sjöwall & Wahlöö, επηρεασμένοι από την κοινωνική κριτική του Dashiell Hammett και το συλλογικό χαρακτήρα της αστυνομικής έρευνας που περιγράφει ο Ed McBain στις ιστορίες του από το 87ο Αστυνομικό Τμήμα, έγραψαν από κοινού δέκα βιβλία με ήρωα τον επιθεωρητή Μάρτιν Μπεκ. Η πρότασή τους για ένα άλλο είδος αστυνομικής μυθοπλασίας ήταν ιδιαίτερα ρηξικέλευθη στην εποχή της, στα μέσα της δεκαετίας του ’60, μια περίοδο που το αστυνομικό είδος παρέπαιε διεθνώς, αναζητώντας μια ανανέωση (την οποία βρήκε λίγο αργότερα στο neopolar). Στη θέση των σκλητράχηλων και κυνικών αστυνομικών/ιδιωτικών ντετέκτιβ, το ζευγάρι των Sjöwall & Wahlöö πρότεινε έναν ήρωα μελαγχολικό κι εσωστρεφή, ρεαλιστικά ανθρώπινο κι ευάλωτο. 

altΗ Maj Sjöwall και ο Per Wahlöö γνωρίστηκαν το 1962 στη Στοκχόλμη, όπου εργάζονταν σαν δημοσιογράφοι και μεταφραστές. Εκείνος ασχολείτο με το αστυνομικό ρεπορτάζ, είχε απελαθεί από την Ισπανία του Φράνκο, και είχε εκδώσει ήδη μερικά πολιτικά δοκίμια, χωρίς εμπορική επιτυχία. Εκτός όλων των άλλων, τους ένωσε η πίστη τους στον μαρξισμό και η αγάπη τους για τις αστυνομικές ιστορίες. Πιστεύοντας ότι «ο κόσμος διαβάζει περισσότερο αστυνομικά βιβλία παρά πολιτικά φυλλάδια», ξεκίνησαν την αστυνομική σειρά με ήρωα τον Μάρτιν Μπεκ, «για να δείξουμε στον αναγνώστη ότι κάτω από την επίσημη εικόνα της ευημερούσας Σουηδίας, υπήρχε ένα άλλο υπόστρωμα φτώχειας, εγκληματικότητας και κτηνωδίας». Από την αρχή έβαλαν ως στόχο να γράψουν δέκα βιβλία από κοινού, στα οποία θα συμμετείχαν εξίσου. Σύμφωνα με το πλάνο δουλειάς τους, ο καθένας έγραφε από ένα κεφάλαιο, 30 συνολικά σε κάθε βιβλίο. Δούλευαν μετά το βραδινό φαγητό, συχνά ως τα ξημερώματα, και αντάλλασσαν τα κεφάλαια που είχαν γράψει. Στη συνέχεια, ο ένας έκανε την επιμέλεια στη δουλειά του άλλου. Πριν ξεκινήσουν το γράψιμο του κάθε βιβλίου, έκαναν σχολαστική έρευνα για τους χαρακτήρες, τον τόπο του εγκλήματος, την πορεία που θα ακολουθούσε η ομάδα του Μάρτιν Μπεκ. 

Παρά την επιτυχία που γνώρισε η σειρά του Μάρτιν Μπεκ, κυρίως στο εξωτερικό (υπολογίζεται ότι οι πωλήσεις έχουν περάσει τα δέκα εκατομμύρια αντίτυπα), και τη μεταφορά των βιβλίων στην τηλεόραση, οι Sjöwall & Wahlöö δεν κέρδισαν ποτέ κάτι παραπάνω από ένα μέτριο εισόδημα.

Την εποχή που το δέκατο βιβλίο της σειράς (“The Terrorists”) πήγαινε στο τυπογραφείο, ο Per Wahlöö πέθανε σε ηλικία 49 ετών. Η Sjöwall δεν θέλησε να συνεχίσει τη σειρά, αν και δεν σταμάτησε να ασχολείται με την αστυνομική λογοτεχνία συνεργαζόμενη με διάφορους συγγραφείς ή μεταφράζοντας τα βιβλία του Αμερικανού Robert B. Parker. Παρά την επιτυχία που γνώρισε η σειρά του Μάρτιν Μπεκ, κυρίως στο εξωτερικό (υπολογίζεται ότι οι πωλήσεις έχουν περάσει τα δέκα εκατομμύρια αντίτυπα), και τη μεταφορά των βιβλίων στην τηλεόραση, οι Sjöwall & Wahlöö δεν κέρδισαν ποτέ κάτι παραπάνω από ένα μέτριο εισόδημα. Καμία σχέση με τις ιλιγγιώδεις αμοιβές των επιγόνων τους. Μέχρι το τέλος της ζωής της, η Maj Sjöwall ζούσε μια μποέμικη ζωή, κάνοντας τακτικά εμφανίσεις σε φεστιβάλ αστυνομικής λογοτεχνίας και σε διάφορα επεισόδια της τηλεοπτικής σειράς Beck. Όπως είχε πει σε μια συνέντευξή της στην εφημερίδα Observer, το 2009: «Καλύτερα ελεύθερη, παρά πλούσια». 

Ο κριτικός λογοτεχνίας του Guardian, Matthew Coady, έγραφε το 1970: «Για τον Μπεκ, όπως για τον Μαιγκρέ, κάθε έρευνα είναι λιγότερο ένας γρίφος που πρέπει να επιλυθεί, και περισσότερο μια ανθρώπινη κατάσταση που πρέπει να εννοηθεί». Επιπλέον, η σειρά ολοκληρωμένη αποτελεί μια μαρξιστική κριτική όλων των σκοτεινών πλευρών της θεωρούμενης σουηδικής ουτοπίας (μισογυνισμός, παιδοφιλία, σεξουαλική εκμετάλλευση, αυθαιρεσίες της εξουσίας, ρατσισμός, αυτοκτονίες). 

alt
Το 1973 ο σκηνοθέτης Stuart Rosenberg ανέλαβε να μεταφέρει
στη μεγάλη οθόνη το βιβλίο των Sjöwall & Wahlöö The laughing
policeman. Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους ήταν ο Walter
Matthau και ο Bruce Dern, ενώ η δράση είχε μεταφερθεί
στο
Σαν Φρανσίσκο.



Τρία από τα βιβλία της σειράς μεταφράστηκαν στα ελληνικά και κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Γράμματα, το 1996: το Τέρας και ο Άνθρωπος που καθόταν στο μπαλκόνι (μτφρ. Α. Τατάνη), και Ροζάννα (μτφρ. Έφη Φρυδά). Και τα τρία είναι εξαντλημένα επισήμως, αν και εμφανίζονται τακτικά σε παζάρια βιβλίων. Σχετικά πρόσφατα, το 2016, κυκλοφόρησε από τις ίδιες εκδόσεις το Πρόσχαροι οι πολιτσμάνοι, (μτφρ. Ε. Αρμακόλλας), όπως αποδόθηκε στα ελληνικά το The Laughing Policeman. Το συγκεκριμένο βιβλίο έγινε ταινία το 1973 από τον Stuart Rosenberg, με τον Walter Matthau στον ρόλο του Μάρτιν Μπεκ.

Ο επιθεωρητής Μάρτιν Μπεκ αποτέλεσε το πρότυπο όλων σχεδόν των σύγχρονων Σκανδιναβών μυθιστορηματικών αστυνομικών και ιδιωτικών ντετέκτιβ. Μελαγχολικός και μονόχνοτος, κουβαλάει έναν αποτυχημένο γάμο και την κακή σχέση με τα παιδιά του. Πάσχει από διάφορες μικρές ασθένειες και κρυολογεί με το παραμικρό, αλλά είναι εξαιρετικός στη δημιουργία μιας αποτελεσματικής ομάδας συνεργατών στο τμήμα Ανθρωποκτονιών της Στοκχόλμης. Τη λύση στα βιβλία των Sjöwall & Wahlöö δεν δίνει ένας ιδιοφυής αστυνομικός αλλά η ομαδική δουλειά πολλών ανθρώπων που αλληλοσυμπληρώνονται παρά τις διαφορές και τις κόντρες τους. Αυτό το Nordic procedural επηρέασε όλους τους μεταγενέστερους Σκανδιναβούς συγγραφείς στο στήσιμο των ηρώων τους.

alt

Ο Κουρτ Βαλάντερ του Henning Mankell [εικ.6], ο Ισλανδός Έτλεντουρ του Arnaldur Indridason [εικ.3], ο Βαν Βέτερεν του Håkan Nesser [εικ.2], ο σκοτεινός Βαργκ Βέουμ του Gunnar Staalessen [εικ.5], η Ομάδα Άλφα του Arne Dahl [εικ.4], αλλά και ο Τζον Ρέμπους του Ian Rankin [εικ.1], οφείλουν πολλά από τα χαρακτηριστικά και τις ιδιαιτερότητές τους στον Μάρτιν Μπεκ των Sjöwall & Wahlöö [κεντρική εικόνα]. Τον Μάρτιν Μπεκ, ο οποίος μονολογεί στη Ροζάννα:

«Μην ξεχνάς ότι διαθέτεις τις τρεις σημαντικότερες αρετές που διακρίνουν έναν αστυνομικό, είπε στον εαυτό του. Είσαι πεισματάρης, λογικός και πολύ ψύχραιμος. Δεν επιτρέπεις στον εαυτό σου να χάνει την ψυχραιμία του, και όποια και να είναι η υπόθεση, εσύ θα φερθείς επαγγελματικά. Λέξεις όπως αποκρουστικός, φρικιαστικός, κτηνώδης, ανήκουν στις εφημερίδες, όχι στον δικό σου τρόπο σκέψης. Ο δολοφόνος είναι ένας άνθρωπος σαν τους άλλους, μόνο πιο άτυχος και απροσάρμοστος». 

* Η ΧΙΛΝΤΑ ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ είναι μεταφράστρια και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο της, το αστυνομικό μυθιστόρημα «Η συχνότητα του θανάτου» (εκδ. Μεταίχμιο).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου: Ο βυθοσκόπος της ύπαρξης

Κώστας Γ. Παπαγεωργίου: Ο βυθοσκόπος της ύπαρξης

Σκέψεις –προσωπικός φόρος τιμής και περιδιάβαση– για το συγγραφικό έργο και την προσωπικότητα του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου.

Της Ειρήνης Ρηνιώτη

Γνώριζα το ευθύβολο βλέμμα του από τις φωτογραφίες των βιβλίων του, που μελετούσα προτού τον γνωρίσω. Η πρώτη μ...

Ο Ξενάκης, ο αναγεννησιακός άνθρωπος και η «Εγκυκλοπαίδεια»

Ο Ξενάκης, ο αναγεννησιακός άνθρωπος και η «Εγκυκλοπαίδεια»

Με αφορμή τα 20 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Ξενάκη, μια απόπειρα προσέγγισης της πολυσχιδούς προσωπικότητάς του. Κεντρική φωτογραφία © Horst Tappe, Coll. Famille, 1988. Όλες οι φωτογραφίες προέρχονται από το επίσημο σάιτ του Ξενάκη.

Της Άλκηστης Σουλογιάννη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ