coronavirus728

Όταν η πραγματικότητα ρίχνει απανωτά γκολ στα δίχτυα της λογοτεχνίας.

Του Αντώνη Πάσχου

Μια από τις πρώτες αλήθειες που πρέπει να μάθει ένας μυθιστοριογράφος είναι ότι η πραγματικότητα συχνά δεν είναι ρεαλιστική. Όσοι συγγραφείς δεν τη διδάχθηκαν σε βιβλία ή σεμινάρια δημιουργικής γραφής έχουν, δυστυχώς, μια πρώτης τάξης ευκαιρία να τη διαπιστώσουν στη νέα μας καθημερινότητα. 

Δεν μαχόμαστε ενάντια σε ζόμπι, ούτε έχουμε μεταλλάξεις και παράξενα συμπτώματα. Οι οδηγίες που δίνονται δεν έχουν τίποτα το δραματικό: μείνετε σπίτι, φοράτε μάσκα σε κλειστούς χώρους, κρατάτε αποστάσεις.

Τους τελευταίους μήνες η πραγματικότητα επιχειρεί μια επίδειξη ισχύος απέναντι στη λογοτεχνία. Ως συστηματικός αναγνώστης επιστημονικής φαντασίας, έχω διαβάσει αρκετές σελίδες αφιερωμένες σε πλοκές καταστροφής με ιούς. Ωστόσο, κανένας μυθοπλάστης δεν υπέβαλε την ανθρωπότητα σε μια δοκιμασία τόσο ιδιαίτερη και τόσο ύπουλη, που να θέτει υπό τέτοια πίεση την ικανότητα λήψης αποφάσεων των ηγετών αλλά και όλων των ανθρώπων. Διότι δεν μαχόμαστε ενάντια σε ζόμπι, ούτε έχουμε μεταλλάξεις και παράξενα συμπτώματα. Οι οδηγίες που δίνονται δεν έχουν τίποτα το δραματικό: μείνετε σπίτι, φοράτε μάσκα σε κλειστούς χώρους, κρατάτε αποστάσεις. Ο κορωνοϊός εξαιρεί την υγιή πλειοψηφία, τα βρέφη και τους νέους· περιορίζεται στις ευπαθείς ομάδες. Τέλος, το ποσοστό θνησιμότητας φαντάζει ασήμαντο αν δεν συνδυαστεί με τη μεταδοτικότητά του. Δεν αντιμετωπίζουμε, συνεπώς, μια απειλή που τρομάζει τους πάντες. Και ακριβώς αυτό είναι που καθιστά τη διαχείρισή της τόσο δύσκολη.

Όσοι έχουν βρεθεί σε θέση ευθύνης είναι εξοικειωμένοι με αυτό το παράδοξο. Η απόφαση σε μια ακραία κατάσταση σπάνια αποτελεί γρίφο. Όταν είσαι στημένος με την πλάτη στον τοίχο, επιλέγεις γρήγορα. Θα αναφέρω παραδείγματα από το επάγγελμά μου. Αν οι κινητήρες ενός αεροσκάφους πάψουν να λειτουργούν εν πτήσει, ο πιλότος δεν θα ’χει να λύσει καμιά σπαζοκεφαλιά. Αν το αεροπλάνο φλέγεται, αν έχει γεμίσει καπνό η καμπίνα, αν βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η απόφαση του κυβερνήτη θα είναι απλή: θα ψάξει να βρει αν υπάρχει κανένα κοντινό αεροδρόμιο, για να προσγειώσει το αεροπλάνο του.

Αντίθετα, οι λιγότερο σημαντικές βλάβες κυοφορούν τις μεγαλύτερες παγίδες. Τι κάνεις όταν δεν ανεβαίνουν οι τροχοί, με αποτέλεσμα η κατανάλωση καυσίμου να διπλασιάζεται και να τριπλασιάζεται; Αν το καύσιμο αποκλείει τα εναλλακτικά αεροδρόμια όταν θα φτάσεις στον προορισμό σου; Υποκύπτεις στον πειρασμό να ολοκληρώσεις την πτήση ή επιστρέφεις στο αεροδρόμιο απ’ το οποίο απογειώθηκες; Μήπως επιλέγεις κάποιο άλλο, με κίνδυνο να σε γράψουν οι εφημερίδες;

Από τα προηγούμενα παραδείγματα απουσιάζει μια ακόμη καθοριστική σταθερά· στην περίπτωση του κορωνοϊού υπάρχει έλλειμμα γνώσης και πληροφορίας, όπως και άλλης παρόμοιας περίπτωσης. Παρατηρείται, λοιπόν, το εξής φαινόμενο: τα μέτρα που λαμβάνουν οι ηγέτες των κρατών έχουν μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ τους. Το ίδιο και οι συνέπειες.

Ποιος συγγραφέας, για παράδειγμα, θα τολμούσε να γράψει ότι η Ελλάδα, χώρα που βασίζεται στον τουρισμό, με το γνωστό ιστορικό σε θέματα δημόσιας οργάνωσης και κρατικών αντανακλαστικών, θα αντιδρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια τέτοια κρίση;

Και η πραγματικότητα ρίχνει απανωτά γκολ στα δίχτυα της λογοτεχνίας. Ποιος συγγραφέας, για παράδειγμα, θα τολμούσε να γράψει ότι η Ελλάδα, χώρα που βασίζεται στον τουρισμό, με το γνωστό ιστορικό σε θέματα δημόσιας οργάνωσης και κρατικών αντανακλαστικών, θα αντιδρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια τέτοια κρίση; Και ποιος θα έγραφε κάτι τόσο απλοϊκό για έναν ηγέτη όπως τον Μπόρις Τζόνσον, που υποτίμησε τις συνέπειες του ιού σε εθνικό και προσωπικό επίπεδο, με αποτέλεσμα να κολλήσει και να βρεθεί να νοσηλεύεται σε κρίσιμη κατάσταση; Όποιος το αποτολμούσε, θα αντιμετώπιζε τη δυσπιστία πολλών αναγνωστών. Όμως, η πραγματικότητα αδιαφορεί για την άποψή μας. Δεν έχει ανάγκη να γίνει πιστευτή.

Ωστόσο, ως μυθοπλάστη μ’ εντυπωσιάζει περισσότερο κάτι άλλο, που –ευτυχώς– έχει ήδη αρχίσει να θάβεται στη σκόνη της καθημερινότητάς μας. Η συμπεριφορά της μάζας. Διότι πολλοί φαντάστηκαν κρίσεις, κράτη που αλληλοτρώγονται, όχλους που επιδίδονται σε λεηλασίες, ανθρώπους που παραδίδονται συλλογικά στα ένστικτά τους. Άλλοι, πιο αισιόδοξοι, οραματίστηκαν ηγέτες που ένωσαν τους λαούς, ήρωες που οδήγησαν τις –απρόσωπες χάριν σεναριακού χρόνου και χώρου– μάζες σε κοινούς σκοπούς. Αλλά πόσοι έγραψαν για μια τόσο δυναμική αντίδραση της μάζας; Για εκατομμύρια μικρούς ηγέτες και ήρωες;

Ναι, αρχικά η εικόνα υπήρξε μάλλον ανέμελη. Και το ζήτημα δεν είναι αν συνειδητοποιήσαμε το μέγεθος του προβλήματος έγκαιρα. Ο χρόνος της ανθρώπινης αντίδρασης σε μια πρωτοφανή κρίση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και δεν συμπίπτει αναγκαία με τον χρόνο εξάπλωσης ενός ιού. Όμως ποιος θα ’χε φανταστεί τη συμπεριφορά του μέσου ανθρώπου; Όσων συχνά κατηγορούνται ως θύματα προπαγάνδας –«πρόβατα»–, όσων υποτίθεται ότι δέχονται αδιαμαρτύρητα τις αποφάσεις του κρατικού μηχανισμού, όσων υπακούουν και υποτίθεται πως ζουν σε ένα σύγχρονο 1984 εν αγνοία τους;

Σε μια περίοδο που η έννοια της πειθαρχίας έχει συνδεθεί με αρνητικούς συνειρμούς, ένα μεγάλο ποσοστό των συμπολιτών μας κλείστηκε στο σπίτι προτού ανακοινωθούν μέτρα. Εικόνες και συνθήματα διαδόθηκαν. «Μένουμε σπίτι». Ενέργειες αλληλεγγύης για ηλικιωμένους, άπορους, άστεγους, αδέσποτα. Πλημμύρα συμβουλών στα κοινωνικά δίκτυα: να πλένετε συχνά τα χέρια σας, μείνετε σπίτι· κάθε μικρό βήμα και μια φωνή. Κι ακόμη: αυτοκριτική και συνειδητοποίηση των θετικών συνεπειών της πανδημίας στον πλανήτη.

Αν ποτέ γράψω για κάποια δυστοπία, θα λάβω σοβαρά υπόψιν την ευφυΐα της ανθρωπότητας. Ίσως μάλιστα να αναφερθώ σ’ αυτήν ως μεγαλοφυΐα. Συλλογική μεγαλοφυΐα των αμνών.

Δεν θα μπορούσαν να λείπουν οι εξαιρέσεις· άνθρωποι που μπλέκουν τη θρησκεία με την επιστήμη, συνομωσιολόγοι, εξασκημένοι ξεροκέφαλοι, εμμονικοί με το αντίθετο ρεύμα ή απλά ανεύθυνοι. Θέλω να πιστεύω πως αποτελούν μειοψηφία. Ίσως να ξεγελιέμαι, επειδή αυτή τη φορά φωνάζουν λιγότερο από τον μέσο όρο. Από τα πρόβατα.

Ωστόσο, ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει κι ώσπου να βρεθεί μια οριστική λύση, η πραγματικότητα διαθέτει τη φαντασία να προσφέρει νέες ανατροπές στο αφήγημά της, να φιλοδωρήσει με περισσότερες βλάβες τους πιλότους, να περιπλέξει δραματικά τη δουλειά των ηγετών. Προσωπικά, μου αρέσει να φαντάζομαι την ανθρωπότητα ως ένα ον, με δική του ηλικία, χαρακτήρα, φωνή. Και είμαι ευχαριστημένος με την ωριμότητα που τη διακρίνει και που μέρος της οφείλεται και στην τεχνολογία της επικοινωνίας. Επιλέγω να την εμπιστευτώ. Κι αν ποτέ γράψω για κάποια δυστοπία, θα λάβω σοβαρά υπόψιν την ευφυΐα της ανθρωπότητας. Ίσως μάλιστα να αναφερθώ σ’ αυτήν ως μεγαλοφυΐα. Συλλογική μεγαλοφυΐα των αμνών.

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΑΣΧΟΣ είναι πιλότος και συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μετά Βίας» (εκδ. Bell).


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΠΑΣΧΟΥ

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Η Άννα Λυδάκη θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Η Άννα Λυδάκη θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, η καθηγήτρια Κοινωνιολογίας και συγγραφέας Άννα Λυδάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Ο Μάνος Κοντολέων θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, ο συγγραφέας Μάνος Κοντολέων.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέση όλων μας με την ανάγνω...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Η Αργυρώ Μαντόγλου θυμάται...

Ιστορίες από την «Πολιτεία» των βιβλίων: Η Αργυρώ Μαντόγλου θυμάται...

Ένα πορτρέτο του βιβλιοπωλείου «Πολιτεία» πολυπρισματικό, φιλοτεχνημένο από τις αφηγήσεις και τις ιστορίες συγγραφέων και μεταφραστών. Σήμερα, η συγγραφέας και μεταφράστρια Αργυρώ Μαντόγλου

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σχέσ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

«Θα χρειαστείτε ένα λεξικό και καλή επαφή με την πραγματικότητα»: οι δέκα συγγραφικές συμβουλές της Μάργκαρετ Άτγουντ

Η Margaret Atwood είναι Καναδή συγγραφέας και ποιήτρια, ευρέως γνωστή για το μελλοντολογικό μυθιστόρημά της «Η ιστορία της θεραπαινίδας», το οποίο εκτυλίσσεται σε μια δυστοπική, πατριαρχική κοινωνία όπου οι γυναίκες έχουν χάσει τα περισσότερα δικαιώματά τους. Τόσο με το λογοτεχνικό της έργο, όσο και με τα δοκίμια, τ...

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

«Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» του Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Santiago Roncagliolo «Αλλά ρύσαι ημάς από του Πονηρού» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη).

Του Διονύση Μαρίνου

Το 2021, έπειτα από τρία χρόνια εργώδους προσπάθειας και αναγκαίας κατάδυσης στο σκότος, η περιβ...

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Τα Χανιά τίμησαν τη Μάρω Δούκα

Σε μια σεμνή μα συγκινησιακά φορτισμένη εκδήλωση, ο Δήμος Χανίων τίμησε τη Χανιώτισσα συγγραφέα, Μάρω Δούκα, για την προσφορά της στις Τέχνες, τα Γράμματα και την ανάδειξη της Ιστορίας του τόπου. Στη φωτογραφία, ο Δήμαρχος Χανίων Παναγιώτης Σημανδηράκης καθώς αποδίδει το μετάλλιο της πόλης στη συγγραφέα.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Εννιά αστυνομικά που ξεχωρίζουν αυτό το καλοκαίρι

Από την πληθώρα των νέων εκδόσεων μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων ξεχωρίσαμε εννέα. Σας τα παρουσιάζουμε. 

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

Μήπως το κατασκοπικό εξελίσσεται στο νέο συναρπαστικό θρίλερ; Εννέα –κλασικά και σύγχρονα– αστυνομικά μυθιστορήμ...

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ