coronavirus728

Όταν η πραγματικότητα ρίχνει απανωτά γκολ στα δίχτυα της λογοτεχνίας.

Του Αντώνη Πάσχου

Μια από τις πρώτες αλήθειες που πρέπει να μάθει ένας μυθιστοριογράφος είναι ότι η πραγματικότητα συχνά δεν είναι ρεαλιστική. Όσοι συγγραφείς δεν τη διδάχθηκαν σε βιβλία ή σεμινάρια δημιουργικής γραφής έχουν, δυστυχώς, μια πρώτης τάξης ευκαιρία να τη διαπιστώσουν στη νέα μας καθημερινότητα. 

Δεν μαχόμαστε ενάντια σε ζόμπι, ούτε έχουμε μεταλλάξεις και παράξενα συμπτώματα. Οι οδηγίες που δίνονται δεν έχουν τίποτα το δραματικό: μείνετε σπίτι, φοράτε μάσκα σε κλειστούς χώρους, κρατάτε αποστάσεις.

Τους τελευταίους μήνες η πραγματικότητα επιχειρεί μια επίδειξη ισχύος απέναντι στη λογοτεχνία. Ως συστηματικός αναγνώστης επιστημονικής φαντασίας, έχω διαβάσει αρκετές σελίδες αφιερωμένες σε πλοκές καταστροφής με ιούς. Ωστόσο, κανένας μυθοπλάστης δεν υπέβαλε την ανθρωπότητα σε μια δοκιμασία τόσο ιδιαίτερη και τόσο ύπουλη, που να θέτει υπό τέτοια πίεση την ικανότητα λήψης αποφάσεων των ηγετών αλλά και όλων των ανθρώπων. Διότι δεν μαχόμαστε ενάντια σε ζόμπι, ούτε έχουμε μεταλλάξεις και παράξενα συμπτώματα. Οι οδηγίες που δίνονται δεν έχουν τίποτα το δραματικό: μείνετε σπίτι, φοράτε μάσκα σε κλειστούς χώρους, κρατάτε αποστάσεις. Ο κορωνοϊός εξαιρεί την υγιή πλειοψηφία, τα βρέφη και τους νέους· περιορίζεται στις ευπαθείς ομάδες. Τέλος, το ποσοστό θνησιμότητας φαντάζει ασήμαντο αν δεν συνδυαστεί με τη μεταδοτικότητά του. Δεν αντιμετωπίζουμε, συνεπώς, μια απειλή που τρομάζει τους πάντες. Και ακριβώς αυτό είναι που καθιστά τη διαχείρισή της τόσο δύσκολη.

Όσοι έχουν βρεθεί σε θέση ευθύνης είναι εξοικειωμένοι με αυτό το παράδοξο. Η απόφαση σε μια ακραία κατάσταση σπάνια αποτελεί γρίφο. Όταν είσαι στημένος με την πλάτη στον τοίχο, επιλέγεις γρήγορα. Θα αναφέρω παραδείγματα από το επάγγελμά μου. Αν οι κινητήρες ενός αεροσκάφους πάψουν να λειτουργούν εν πτήσει, ο πιλότος δεν θα ’χει να λύσει καμιά σπαζοκεφαλιά. Αν το αεροπλάνο φλέγεται, αν έχει γεμίσει καπνό η καμπίνα, αν βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η απόφαση του κυβερνήτη θα είναι απλή: θα ψάξει να βρει αν υπάρχει κανένα κοντινό αεροδρόμιο, για να προσγειώσει το αεροπλάνο του.

Αντίθετα, οι λιγότερο σημαντικές βλάβες κυοφορούν τις μεγαλύτερες παγίδες. Τι κάνεις όταν δεν ανεβαίνουν οι τροχοί, με αποτέλεσμα η κατανάλωση καυσίμου να διπλασιάζεται και να τριπλασιάζεται; Αν το καύσιμο αποκλείει τα εναλλακτικά αεροδρόμια όταν θα φτάσεις στον προορισμό σου; Υποκύπτεις στον πειρασμό να ολοκληρώσεις την πτήση ή επιστρέφεις στο αεροδρόμιο απ’ το οποίο απογειώθηκες; Μήπως επιλέγεις κάποιο άλλο, με κίνδυνο να σε γράψουν οι εφημερίδες;

Από τα προηγούμενα παραδείγματα απουσιάζει μια ακόμη καθοριστική σταθερά· στην περίπτωση του κορωνοϊού υπάρχει έλλειμμα γνώσης και πληροφορίας, όπως και άλλης παρόμοιας περίπτωσης. Παρατηρείται, λοιπόν, το εξής φαινόμενο: τα μέτρα που λαμβάνουν οι ηγέτες των κρατών έχουν μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ τους. Το ίδιο και οι συνέπειες.

Ποιος συγγραφέας, για παράδειγμα, θα τολμούσε να γράψει ότι η Ελλάδα, χώρα που βασίζεται στον τουρισμό, με το γνωστό ιστορικό σε θέματα δημόσιας οργάνωσης και κρατικών αντανακλαστικών, θα αντιδρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια τέτοια κρίση;

Και η πραγματικότητα ρίχνει απανωτά γκολ στα δίχτυα της λογοτεχνίας. Ποιος συγγραφέας, για παράδειγμα, θα τολμούσε να γράψει ότι η Ελλάδα, χώρα που βασίζεται στον τουρισμό, με το γνωστό ιστορικό σε θέματα δημόσιας οργάνωσης και κρατικών αντανακλαστικών, θα αντιδρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια τέτοια κρίση; Και ποιος θα έγραφε κάτι τόσο απλοϊκό για έναν ηγέτη όπως τον Μπόρις Τζόνσον, που υποτίμησε τις συνέπειες του ιού σε εθνικό και προσωπικό επίπεδο, με αποτέλεσμα να κολλήσει και να βρεθεί να νοσηλεύεται σε κρίσιμη κατάσταση; Όποιος το αποτολμούσε, θα αντιμετώπιζε τη δυσπιστία πολλών αναγνωστών. Όμως, η πραγματικότητα αδιαφορεί για την άποψή μας. Δεν έχει ανάγκη να γίνει πιστευτή.

Ωστόσο, ως μυθοπλάστη μ’ εντυπωσιάζει περισσότερο κάτι άλλο, που –ευτυχώς– έχει ήδη αρχίσει να θάβεται στη σκόνη της καθημερινότητάς μας. Η συμπεριφορά της μάζας. Διότι πολλοί φαντάστηκαν κρίσεις, κράτη που αλληλοτρώγονται, όχλους που επιδίδονται σε λεηλασίες, ανθρώπους που παραδίδονται συλλογικά στα ένστικτά τους. Άλλοι, πιο αισιόδοξοι, οραματίστηκαν ηγέτες που ένωσαν τους λαούς, ήρωες που οδήγησαν τις –απρόσωπες χάριν σεναριακού χρόνου και χώρου– μάζες σε κοινούς σκοπούς. Αλλά πόσοι έγραψαν για μια τόσο δυναμική αντίδραση της μάζας; Για εκατομμύρια μικρούς ηγέτες και ήρωες;

Ναι, αρχικά η εικόνα υπήρξε μάλλον ανέμελη. Και το ζήτημα δεν είναι αν συνειδητοποιήσαμε το μέγεθος του προβλήματος έγκαιρα. Ο χρόνος της ανθρώπινης αντίδρασης σε μια πρωτοφανή κρίση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και δεν συμπίπτει αναγκαία με τον χρόνο εξάπλωσης ενός ιού. Όμως ποιος θα ’χε φανταστεί τη συμπεριφορά του μέσου ανθρώπου; Όσων συχνά κατηγορούνται ως θύματα προπαγάνδας –«πρόβατα»–, όσων υποτίθεται ότι δέχονται αδιαμαρτύρητα τις αποφάσεις του κρατικού μηχανισμού, όσων υπακούουν και υποτίθεται πως ζουν σε ένα σύγχρονο 1984 εν αγνοία τους;

Σε μια περίοδο που η έννοια της πειθαρχίας έχει συνδεθεί με αρνητικούς συνειρμούς, ένα μεγάλο ποσοστό των συμπολιτών μας κλείστηκε στο σπίτι προτού ανακοινωθούν μέτρα. Εικόνες και συνθήματα διαδόθηκαν. «Μένουμε σπίτι». Ενέργειες αλληλεγγύης για ηλικιωμένους, άπορους, άστεγους, αδέσποτα. Πλημμύρα συμβουλών στα κοινωνικά δίκτυα: να πλένετε συχνά τα χέρια σας, μείνετε σπίτι· κάθε μικρό βήμα και μια φωνή. Κι ακόμη: αυτοκριτική και συνειδητοποίηση των θετικών συνεπειών της πανδημίας στον πλανήτη.

Αν ποτέ γράψω για κάποια δυστοπία, θα λάβω σοβαρά υπόψιν την ευφυΐα της ανθρωπότητας. Ίσως μάλιστα να αναφερθώ σ’ αυτήν ως μεγαλοφυΐα. Συλλογική μεγαλοφυΐα των αμνών.

Δεν θα μπορούσαν να λείπουν οι εξαιρέσεις· άνθρωποι που μπλέκουν τη θρησκεία με την επιστήμη, συνομωσιολόγοι, εξασκημένοι ξεροκέφαλοι, εμμονικοί με το αντίθετο ρεύμα ή απλά ανεύθυνοι. Θέλω να πιστεύω πως αποτελούν μειοψηφία. Ίσως να ξεγελιέμαι, επειδή αυτή τη φορά φωνάζουν λιγότερο από τον μέσο όρο. Από τα πρόβατα.

Ωστόσο, ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει κι ώσπου να βρεθεί μια οριστική λύση, η πραγματικότητα διαθέτει τη φαντασία να προσφέρει νέες ανατροπές στο αφήγημά της, να φιλοδωρήσει με περισσότερες βλάβες τους πιλότους, να περιπλέξει δραματικά τη δουλειά των ηγετών. Προσωπικά, μου αρέσει να φαντάζομαι την ανθρωπότητα ως ένα ον, με δική του ηλικία, χαρακτήρα, φωνή. Και είμαι ευχαριστημένος με την ωριμότητα που τη διακρίνει και που μέρος της οφείλεται και στην τεχνολογία της επικοινωνίας. Επιλέγω να την εμπιστευτώ. Κι αν ποτέ γράψω για κάποια δυστοπία, θα λάβω σοβαρά υπόψιν την ευφυΐα της ανθρωπότητας. Ίσως μάλιστα να αναφερθώ σ’ αυτήν ως μεγαλοφυΐα. Συλλογική μεγαλοφυΐα των αμνών.

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΑΣΧΟΣ είναι πιλότος και συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μετά Βίας» (εκδ. Bell).


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΠΑΣΧΟΥ

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το καζίκι του Μπρεχτ

Το καζίκι του Μπρεχτ

Ήταν ο Μπέρτολτ Μπρεχτ λογοκλόπος; Ή μήπως απλώς «δανείστηκε» κάποιους ξένους στίχους που «του είχαν αρέσει»;

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για το θεατρόφιλο Βερολίνο του 1929, το μεγάλο γεγονός της χρονιάς ήταν δίχως άλλο Η όπερα...

Όλα ανυποψίαστα

Όλα ανυποψίαστα

Συγκριτική ανάγνωση και ανάλυση δύο ποιημάτων, του Καβάφη και του Παλαμά αντίστοιχα, με θέμα «την καταστροφή που επίκειται». 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για την καταστροφή που επίκειται, ποιήματα σημαντικά έχουμε δύο στη γλώσσ...

Εννέα θέσφατα για τη μετάφραση

Εννέα θέσφατα για τη μετάφραση

Εννέα κοινές θέσεις περί μετάφρασης, εξετάζονται και καταρρίπτονται μια προς μια.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Όταν πρόκειται για τη μετάφραση, οι κοινοτοπίες είναι ο κανόνας. Κοφτές δη...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βραβεία «Αναγνώστη»: Διαδικτυακά και με ασφάλεια

Βραβεία «Αναγνώστη»: Διαδικτυακά και με ασφάλεια

Σε ζωντανή διαδικτυακή μετάδοση, χωρίς παρουσία κοινού, ανακοινώθηκαν χθες το απόγευμα τα βραβεία του ηλεκτρονικού περιοδικού oanagnostis.

Επιμέλεια: Απόστολος Σκλάβος

Οι κριτικές επιτροπές του «Αναγνώστη» ανακοίνωσαν τα Λογοτεχνικά Βραβεία 2020 για την εκδοτική παραγωγή του 2019....

94 οργανισμοί του πολιτισμού ενώνουν τις φωνές τους

94 οργανισμοί του πολιτισμού ενώνουν τις φωνές τους

Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στη φάση των συζητήσεων σχετικά με το πλάνο ανασυγκρότησης της οικονομίας, 94 οργανισμοί, που προέρχονται από τους πολιτιστικούς και δημιουργικούς κλάδους, ενώνουν τις φωνές τους για να αφυπνίσουν τους ευρωπαίους ηγέτες: η πολιτιστική βιομηχανία έχει άμεση ανάγκη από μέτρα ενίσχυσης...

Τεχνολογικός κολοσσός πληρώνει δικαιώματα αλλά με... ατζέντα

Τεχνολογικός κολοσσός πληρώνει δικαιώματα αλλά με... ατζέντα

Όπως ανακοίνωσε πρόσφατα ο αμερικανικός τεχνολογικός κολοσσός, προτίθεται να προχωρήσει στην υλοποίηση προγράμματος αδειοδότησης (licensing program), για την αμοιβή των εκδοτών Τύπου και έχει ήδη υπογράψει σχετικές συμφωνίες με μεμονωμένους εκδοτικούς οργανισμούς στη Γερμανία, την Αυστραλία και τη Βραζιλία.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...
Katherine Anne Porter: «Το πλοίο των τρελών»

Katherine Anne Porter: «Το πλοίο των τρελών»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Katharine Anne Porter «Το πλοίο των τρελών» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), που κυκλοφορεί στις 3 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σχεδόν όλοι όσοι βρίσκ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Ιανουαρίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

Δημήτρης Κουρέτας: «Ελιές, τυρί, ντομάτα, κρεμμύδι, αρκούν»

Συνέντευξη με τον καθηγητή Βιοτεχνολογίας του πανεπιστημίου Θεσσαλίας Δημήτρη Κουρέτα, με αφορμή το βιβλίο «Διαλειμματική νηστεία και αποφυγή νόσων» (εκδ. Αρμός). Της

ΦΑΚΕΛΟΙ