coronavirus728

Όταν η πραγματικότητα ρίχνει απανωτά γκολ στα δίχτυα της λογοτεχνίας.

Του Αντώνη Πάσχου

Μια από τις πρώτες αλήθειες που πρέπει να μάθει ένας μυθιστοριογράφος είναι ότι η πραγματικότητα συχνά δεν είναι ρεαλιστική. Όσοι συγγραφείς δεν τη διδάχθηκαν σε βιβλία ή σεμινάρια δημιουργικής γραφής έχουν, δυστυχώς, μια πρώτης τάξης ευκαιρία να τη διαπιστώσουν στη νέα μας καθημερινότητα. 

Δεν μαχόμαστε ενάντια σε ζόμπι, ούτε έχουμε μεταλλάξεις και παράξενα συμπτώματα. Οι οδηγίες που δίνονται δεν έχουν τίποτα το δραματικό: μείνετε σπίτι, φοράτε μάσκα σε κλειστούς χώρους, κρατάτε αποστάσεις.

Τους τελευταίους μήνες η πραγματικότητα επιχειρεί μια επίδειξη ισχύος απέναντι στη λογοτεχνία. Ως συστηματικός αναγνώστης επιστημονικής φαντασίας, έχω διαβάσει αρκετές σελίδες αφιερωμένες σε πλοκές καταστροφής με ιούς. Ωστόσο, κανένας μυθοπλάστης δεν υπέβαλε την ανθρωπότητα σε μια δοκιμασία τόσο ιδιαίτερη και τόσο ύπουλη, που να θέτει υπό τέτοια πίεση την ικανότητα λήψης αποφάσεων των ηγετών αλλά και όλων των ανθρώπων. Διότι δεν μαχόμαστε ενάντια σε ζόμπι, ούτε έχουμε μεταλλάξεις και παράξενα συμπτώματα. Οι οδηγίες που δίνονται δεν έχουν τίποτα το δραματικό: μείνετε σπίτι, φοράτε μάσκα σε κλειστούς χώρους, κρατάτε αποστάσεις. Ο κορωνοϊός εξαιρεί την υγιή πλειοψηφία, τα βρέφη και τους νέους· περιορίζεται στις ευπαθείς ομάδες. Τέλος, το ποσοστό θνησιμότητας φαντάζει ασήμαντο αν δεν συνδυαστεί με τη μεταδοτικότητά του. Δεν αντιμετωπίζουμε, συνεπώς, μια απειλή που τρομάζει τους πάντες. Και ακριβώς αυτό είναι που καθιστά τη διαχείρισή της τόσο δύσκολη.

Όσοι έχουν βρεθεί σε θέση ευθύνης είναι εξοικειωμένοι με αυτό το παράδοξο. Η απόφαση σε μια ακραία κατάσταση σπάνια αποτελεί γρίφο. Όταν είσαι στημένος με την πλάτη στον τοίχο, επιλέγεις γρήγορα. Θα αναφέρω παραδείγματα από το επάγγελμά μου. Αν οι κινητήρες ενός αεροσκάφους πάψουν να λειτουργούν εν πτήσει, ο πιλότος δεν θα ’χει να λύσει καμιά σπαζοκεφαλιά. Αν το αεροπλάνο φλέγεται, αν έχει γεμίσει καπνό η καμπίνα, αν βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η απόφαση του κυβερνήτη θα είναι απλή: θα ψάξει να βρει αν υπάρχει κανένα κοντινό αεροδρόμιο, για να προσγειώσει το αεροπλάνο του.

Αντίθετα, οι λιγότερο σημαντικές βλάβες κυοφορούν τις μεγαλύτερες παγίδες. Τι κάνεις όταν δεν ανεβαίνουν οι τροχοί, με αποτέλεσμα η κατανάλωση καυσίμου να διπλασιάζεται και να τριπλασιάζεται; Αν το καύσιμο αποκλείει τα εναλλακτικά αεροδρόμια όταν θα φτάσεις στον προορισμό σου; Υποκύπτεις στον πειρασμό να ολοκληρώσεις την πτήση ή επιστρέφεις στο αεροδρόμιο απ’ το οποίο απογειώθηκες; Μήπως επιλέγεις κάποιο άλλο, με κίνδυνο να σε γράψουν οι εφημερίδες;

Από τα προηγούμενα παραδείγματα απουσιάζει μια ακόμη καθοριστική σταθερά· στην περίπτωση του κορωνοϊού υπάρχει έλλειμμα γνώσης και πληροφορίας, όπως και άλλης παρόμοιας περίπτωσης. Παρατηρείται, λοιπόν, το εξής φαινόμενο: τα μέτρα που λαμβάνουν οι ηγέτες των κρατών έχουν μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ τους. Το ίδιο και οι συνέπειες.

Ποιος συγγραφέας, για παράδειγμα, θα τολμούσε να γράψει ότι η Ελλάδα, χώρα που βασίζεται στον τουρισμό, με το γνωστό ιστορικό σε θέματα δημόσιας οργάνωσης και κρατικών αντανακλαστικών, θα αντιδρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια τέτοια κρίση;

Και η πραγματικότητα ρίχνει απανωτά γκολ στα δίχτυα της λογοτεχνίας. Ποιος συγγραφέας, για παράδειγμα, θα τολμούσε να γράψει ότι η Ελλάδα, χώρα που βασίζεται στον τουρισμό, με το γνωστό ιστορικό σε θέματα δημόσιας οργάνωσης και κρατικών αντανακλαστικών, θα αντιδρούσε κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια τέτοια κρίση; Και ποιος θα έγραφε κάτι τόσο απλοϊκό για έναν ηγέτη όπως τον Μπόρις Τζόνσον, που υποτίμησε τις συνέπειες του ιού σε εθνικό και προσωπικό επίπεδο, με αποτέλεσμα να κολλήσει και να βρεθεί να νοσηλεύεται σε κρίσιμη κατάσταση; Όποιος το αποτολμούσε, θα αντιμετώπιζε τη δυσπιστία πολλών αναγνωστών. Όμως, η πραγματικότητα αδιαφορεί για την άποψή μας. Δεν έχει ανάγκη να γίνει πιστευτή.

Ωστόσο, ως μυθοπλάστη μ’ εντυπωσιάζει περισσότερο κάτι άλλο, που –ευτυχώς– έχει ήδη αρχίσει να θάβεται στη σκόνη της καθημερινότητάς μας. Η συμπεριφορά της μάζας. Διότι πολλοί φαντάστηκαν κρίσεις, κράτη που αλληλοτρώγονται, όχλους που επιδίδονται σε λεηλασίες, ανθρώπους που παραδίδονται συλλογικά στα ένστικτά τους. Άλλοι, πιο αισιόδοξοι, οραματίστηκαν ηγέτες που ένωσαν τους λαούς, ήρωες που οδήγησαν τις –απρόσωπες χάριν σεναριακού χρόνου και χώρου– μάζες σε κοινούς σκοπούς. Αλλά πόσοι έγραψαν για μια τόσο δυναμική αντίδραση της μάζας; Για εκατομμύρια μικρούς ηγέτες και ήρωες;

Ναι, αρχικά η εικόνα υπήρξε μάλλον ανέμελη. Και το ζήτημα δεν είναι αν συνειδητοποιήσαμε το μέγεθος του προβλήματος έγκαιρα. Ο χρόνος της ανθρώπινης αντίδρασης σε μια πρωτοφανή κρίση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες και δεν συμπίπτει αναγκαία με τον χρόνο εξάπλωσης ενός ιού. Όμως ποιος θα ’χε φανταστεί τη συμπεριφορά του μέσου ανθρώπου; Όσων συχνά κατηγορούνται ως θύματα προπαγάνδας –«πρόβατα»–, όσων υποτίθεται ότι δέχονται αδιαμαρτύρητα τις αποφάσεις του κρατικού μηχανισμού, όσων υπακούουν και υποτίθεται πως ζουν σε ένα σύγχρονο 1984 εν αγνοία τους;

Σε μια περίοδο που η έννοια της πειθαρχίας έχει συνδεθεί με αρνητικούς συνειρμούς, ένα μεγάλο ποσοστό των συμπολιτών μας κλείστηκε στο σπίτι προτού ανακοινωθούν μέτρα. Εικόνες και συνθήματα διαδόθηκαν. «Μένουμε σπίτι». Ενέργειες αλληλεγγύης για ηλικιωμένους, άπορους, άστεγους, αδέσποτα. Πλημμύρα συμβουλών στα κοινωνικά δίκτυα: να πλένετε συχνά τα χέρια σας, μείνετε σπίτι· κάθε μικρό βήμα και μια φωνή. Κι ακόμη: αυτοκριτική και συνειδητοποίηση των θετικών συνεπειών της πανδημίας στον πλανήτη.

Αν ποτέ γράψω για κάποια δυστοπία, θα λάβω σοβαρά υπόψιν την ευφυΐα της ανθρωπότητας. Ίσως μάλιστα να αναφερθώ σ’ αυτήν ως μεγαλοφυΐα. Συλλογική μεγαλοφυΐα των αμνών.

Δεν θα μπορούσαν να λείπουν οι εξαιρέσεις· άνθρωποι που μπλέκουν τη θρησκεία με την επιστήμη, συνομωσιολόγοι, εξασκημένοι ξεροκέφαλοι, εμμονικοί με το αντίθετο ρεύμα ή απλά ανεύθυνοι. Θέλω να πιστεύω πως αποτελούν μειοψηφία. Ίσως να ξεγελιέμαι, επειδή αυτή τη φορά φωνάζουν λιγότερο από τον μέσο όρο. Από τα πρόβατα.

Ωστόσο, ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει κι ώσπου να βρεθεί μια οριστική λύση, η πραγματικότητα διαθέτει τη φαντασία να προσφέρει νέες ανατροπές στο αφήγημά της, να φιλοδωρήσει με περισσότερες βλάβες τους πιλότους, να περιπλέξει δραματικά τη δουλειά των ηγετών. Προσωπικά, μου αρέσει να φαντάζομαι την ανθρωπότητα ως ένα ον, με δική του ηλικία, χαρακτήρα, φωνή. Και είμαι ευχαριστημένος με την ωριμότητα που τη διακρίνει και που μέρος της οφείλεται και στην τεχνολογία της επικοινωνίας. Επιλέγω να την εμπιστευτώ. Κι αν ποτέ γράψω για κάποια δυστοπία, θα λάβω σοβαρά υπόψιν την ευφυΐα της ανθρωπότητας. Ίσως μάλιστα να αναφερθώ σ’ αυτήν ως μεγαλοφυΐα. Συλλογική μεγαλοφυΐα των αμνών.

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΠΑΣΧΟΣ είναι πιλότος και συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μετά Βίας» (εκδ. Bell).


ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΠΑΣΧΟΥ

alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...
Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Ο Παύλος Παυλίδης δίνει νέα πνοή σε 16 από τα σημαντικότερα έργα του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου, από τις 3 έως τις 5 Φεβρουαρίου 2023, στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Επιμέλεια: Book Press

...
Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ