alt

Της Ευτυχίας Παναγιώτου

Αθήνα 22.2.2020

[Αγαπημένη μου Κατερίνα]

Νόμιζα πάντα τον θάνατο σαν κάτι θλιβερό, σαν ένα τέλος. Υπάρχουν όμως στιγμές που, ενώ ο θάνατος ήρθε, θάνατος δεν υπάρχει. Ή έρχεται τόσο φυσικά, που δεν μπορείς παρά να τον αποδεχτείς σαν νέα διδακτική αρχή, εκείνη που μοιράζονται όσοι απέμειναν σε αυτήν την όχθη.

Ότι όλα έγιναν καθώς έπρεπε και τώρα ήρθε η ώρα να σε διαβάσουμε ξανά, από την πρώτη σελίδα ως την τελευταία, βρίσκοντας εκείνο το «άλλο βλέμμα» σου, τόσο στα ποιητικά βιβλία σου αλλά και στις μεταφράσεις σου.

Προσπαθώ να αποδώσω μια αίσθηση, χωρίς αναγνωριστική ταυτότητα, χωρίς ειδική προέλευση, μια αίσθηση ενός σώματος ζεστού, σαν αίμα, και συγχρόνως ενός σώματος δροσερού καθώς ταξιδεύει με τον άνεμο. Ο άνεμος είναι ζωτικός, χαϊδεύει τα φύλλα των φιστικιών στην Αίγινα, σηκώνει ελαφρώς το φουστάνι σου, αυτό το κίτρινο εμπριμέ που έχεις, και μεταφέρει τους στίχους σου πέρα-δώθε σαν αρώματα μιας πρώιμης άνοιξης, σαν σημάδι από τον ουρανό ή σαν σχήματα από σύννεφα. Βλέπω στις κινήσεις της φύσης χειρονομίες των ποιημάτων σου κι έτσι συντηρώ με γλυκιά ηρεμία την παρουσία σου. Ότι όλα έγιναν καθώς έπρεπε και τώρα ήρθε η ώρα να σε διαβάσουμε ξανά, από την πρώτη σελίδα ως την τελευταία, βρίσκοντας εκείνο το «άλλο βλέμμα» σου, τόσο στα ποιητικά βιβλία σου –δεκαοκτώ, αν μετρώ σωστά, γιατί ως ποιητικά μετρώ και την παρακαταθήκη των θεατρικών μονολόγων-διαλόγων σου– αλλά και στις μεταφράσεις σου σε κείμενα συγγραφέων όπως ο Σολ Μπέλοου, ο Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, η Σύλβια Πλαθ, ο Λεονίντ Αντρέγιεφ, ο Ντύλαν Τόμας, ο Ντέρεκ Ουόλκοτ. Είναι φορές, λοιπόν, που άνθρωποι σαν κι εσένα και έργα σαν το δικό σου αφήνουν ισχυρό αποτύπωμα στη ζωή και τη λογοτεχνία. Κι αυτό δεν μπορεί παρά να είναι «ο θρίαμβος της σταθερής απώλειας».

Η ζωή, η φύση, η ιστορία (και τα τρία μαζί) κέντησαν τη σάρκα των ποιημάτων σου, σαν αδιαίρετο φως που διαπερνά το τζάμι της ανάγνωσης καθαρίζοντας κάθε θολή μας σκέψη. Κυρίως αυτή την υπαρξιακή πτυχή σου θυμόμαστε συλλογικά, γιατί απέδωσε κρυστάλλινα και συγκινητικά την ανθρώπινη ζωή ως ταξίδι του θνητού μας σώματος, όπως έγραψες ήδη στο πρώτο σου βιβλίο Λύκοι και σύννεφα το 1963. Έγραψες μια ποίηση που δεν μεταγλώττισε απλώς την οδύνη σε φιλοσοφικό στοχασμό αλλά που κατόρθωσε σταθμούς στον πειραματισμό και στην ανανέωση της παράδοσης, στη δημιουργική συνομιλία με τον ελληνικό και θεολογικό μύθο. Η φωνή σου μέσα σε αυτό το ταξίδι μεταμορφώθηκε, με ακάματη πνευματική άσκηση, λαμβάνοντας το σώμα της Μαγδαληνής, της Ιφιγένειας, της Πηνελόπης, έως και του αγαπημένου μου αφηγηματικού προσώπου της Κατερίνας: της Γιαννούσας. Που παρότι λαμβάνει το όνομά της από τον πατέρα σου Γιάννη, διατηρεί τη δική της αυτόνομη οντότητα. 

Αυτό λοιπόν το ενίοτε αντινομικό ταξίδι του σώματος στη σάρκα της γλώσσας και η αναβάπτιση της γλώσσας με τα κύτταρα του σώματος έφεραν στο μεγάλο σώμα της νεοελληνικής ποίησης αρμονία. Όπως σημείωνες, κάποτε, οι κοινωνικές δομές στην Ελλάδα δεν ευνόησαν κάτι δραστικότερο, με αποτέλεσμα οι γυναίκες ποιήτριες να προβαίνουνε κυρίως σε έναν «απίθανο προσωπικό αγώνα». Με τον απίθανο προσωπικό σου αγώνα κέρδισες ωστόσο την αρμονία μεταξύ της γραμματικής του φύλου και της σεξουαλικότητας, της ατομικής ιστορίας και της ιστορίας της νεοελληνικής ποίησης. 

Κατόρθωσες τη μεταγλώττιση της ιστορίας της νεοελληνικής ποίησης όχι με διακηρύξεις αλλά με την προσεκτική παρακολούθηση των σταδίων της αυτοβιολογίας, από τη γέννηση, στην ερωτική νεότητα που τόσο λάτρευες, στην ωρίμανση, στα γηρατειά. Με την οργανικότητα (δηλαδή τη μη εξιδανίκευση) του σώματος, με την απλότητα της αφήγησης, που μοιάζει φυσική σαν τον αέρα που αναπνέουμε. Και μοιάζει σαν να πότισες με στίχους έναν «επίλογο αέρα», που δεν θα μας εγκαταλείπει.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΑΕΡΑΣ

Κάθε φορά που μία πράξη τελειώνει
ο άνθρωπος την ανάγκη νιώθει
έναν επίλογο να γράψει
στο χαρτί ή στην καρδιά του.
Αυτό που με το νου του είχε πλάσει
ν' αστράφτει θέλει στον ουρανό της δημιουργίας
να μείνει ακόμη και σε μία μικρή γωνιά
της Ιστορίας.
Βρίσκομαι στο σημείο εκείνο της ζωής
που θα 'πρεπε να «επιλογώ»
όμως νιώθω το παρελθόν μου να χάνεται, να φεύγει.
Γεύσεις και εικόνες αμυδρές
αφήνει πίσω του
όμως κανένα λόγο.
Αλλά υπάρχει ο αέρας.
Πότε βουίζει, πότε φυσάει δροσερός
τη φουρτούνα φέρνει και την απανεμιά.
Ναι, αυτός είναι ο σωστός επίλογος
μιας ολόκληρης ζωής
που βέβαια στο γιατί ήρθε
ποτέ δεν απαντά.

Η ανάγλυφη προσωπικότητά σου, η συχνή σου παρουσία σε εκδηλώσεις, δικές σου και άλλων ομοτέχνων σου, μα πιο πολύ τα ποιήματά σου, που ακούστηκαν με όλη σου τη βραχνή φωνή άπειρες φορές, και απαθανατίστηκαν σε ηχογραφήσεις, καλλιέργησαν την αίσθηση ότι υπήρξες «δική μας» άνθρωπος, συγγενής, ομοιαίματη, φύση μας.

Παρότι οι ποιητικές μεταγλωττίσεις σε τούτο τον κόσμο θα μπορούσε να γίνουν στην περίπτωσή σου ιδιαίτερα ανοίκειες, καθώς συχνά έχουμε και μια άλλη ζωή με απόκρυφες κορυφώσεις, αλλά και γιατί η υψηλή ιστορία μας σπανίως ανοίγεται, ή καλύτερα ανοιγόταν, σε ατομικές υποθέσεις, κατάφερες να γεμίσεις ανθρωπινότητα τις ουλές της ζωής με μιαν αντίστοιχης ανθρωπινότητας ποίηση, που επιτρέπει να γίνει κτήμα όλων. (Ας μου συγχωρέσεις αυτή τη γενίκευση.) Η ποίησή σου επέλεξε να μη γίνει απόμακρη, να μη σταθεί σε βάθρα, αλλά να μετουσιώσει τη γνώση της θνητότητας σε θάμβος απέναντι στη ζωή. Η ανάγλυφη προσωπικότητά σου, η συχνή σου παρουσία σε εκδηλώσεις, δικές σου και άλλων ομοτέχνων σου, μα πιο πολύ τα ποιήματά σου, που ακούστηκαν με όλη σου τη βραχνή φωνή άπειρες φορές, και απαθανατίστηκαν σε ηχογραφήσεις, καλλιέργησαν την αίσθηση ότι υπήρξες «δική μας» άνθρωπος, συγγενής, ομοιαίματη, φύση μας. 

Η απροϋπόθετη και απροστάτευτη ανοιχτότητά σου, ιδιαίτερα στους νέους (και σ’ ευχαριστώ προσωπικά για τη γενναιοδωρία σου), η αντιμετώπιση των άλλων ως ισάξιων, έδωσαν περισσότερες ευκαιρίες για περισσότερες διαπροσωπικές ιστορίες, παρά το προφανές ρίσκο της έκθεσης. Καθένας και καθεμιά μας ίσως έχει από μια ιστορία να πει για σένα, γιατί είχε την ευκαιρία να βρεθεί στον ίδιο χώρο μαζί σου και να ανταλλάξει σκέψεις, να φωτογραφηθεί, να μιλήσει στο τηλέφωνο, να στείλει γράμματα. 

Ξέρουμε ότι από όλες τις τέχνες η ποίηση είναι εκείνη που κατάφερε να χαράξει τόσο έντονες σχέσεις, και ότι συμβαίνει να λυπόμαστε συθέμελα όταν χάνουμε ποιητές και ποιήτριες σαν να πρόκειται για μέλη της οικογένειάς μας. Στην Ελλάδα αυτή η οικογενειακή αίσθηση είναι ισχυρή. Ειδικά κάτι τέτοιες μέρες, που επιθυμήσατε να εγκαταλείψετε την όχθη των ζωντανών ομαδικά, τρυπώντας τους πνεύμονες της ιστορίας με πένθιμα μυστήρια. 

Αυτή η νέα αρχή της απουσίας σου, το ηχηρό σφράγισμα της πορείας σου στη γη, συνέβη ήδη. Αλλά και οι στίχοι σου συνέβησαν κι αυτοί ήδη και πάλλονται διδακτικά. Θα το πω, επομένως, έτσι, με δικά σου λόγια: «Ο θάνατος είναι πάντα ο πραγματικός εχθρός / γι’ αυτό και μόνο στη φαντασία ζει».

Χαίρε, ποιήτρια, που αγαπήθηκες πολύ!

* Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ είναι ποιήτρια.
Τελευταίο βιβλίο της, η επιμέλεια του τόμου με κείμενα της Κατερίνας Γώγου
«Μου μοιάζει ο άνθρωπος μ' έναν ήλιο, που καίγεται από μόνος του» (εκδ. Καστανιώτη).


 Το κείμενο διαβάστηκε στις 24 Φεβρουαρίου 2020, στη βραδιά-αφιέρωμα στην στην Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ στο Θέατρο της οδού Κεφαλληνίας.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...
Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
5 λεπτά με τον Γιάννη Νταουλτζή

5 λεπτά με τον Γιάννη Νταουλτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιάννης Νταουλτζής, με αφορμή το βιβλίο του «Καλοί, κακοί στο τέλος τους παίρνει όλους ο διάολος» (εκδ. Νίκας).

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το «Καλοί κακο...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ