alt

Της Ευτυχίας Παναγιώτου

Αθήνα 22.2.2020

[Αγαπημένη μου Κατερίνα]

Νόμιζα πάντα τον θάνατο σαν κάτι θλιβερό, σαν ένα τέλος. Υπάρχουν όμως στιγμές που, ενώ ο θάνατος ήρθε, θάνατος δεν υπάρχει. Ή έρχεται τόσο φυσικά, που δεν μπορείς παρά να τον αποδεχτείς σαν νέα διδακτική αρχή, εκείνη που μοιράζονται όσοι απέμειναν σε αυτήν την όχθη.

Ότι όλα έγιναν καθώς έπρεπε και τώρα ήρθε η ώρα να σε διαβάσουμε ξανά, από την πρώτη σελίδα ως την τελευταία, βρίσκοντας εκείνο το «άλλο βλέμμα» σου, τόσο στα ποιητικά βιβλία σου αλλά και στις μεταφράσεις σου.

Προσπαθώ να αποδώσω μια αίσθηση, χωρίς αναγνωριστική ταυτότητα, χωρίς ειδική προέλευση, μια αίσθηση ενός σώματος ζεστού, σαν αίμα, και συγχρόνως ενός σώματος δροσερού καθώς ταξιδεύει με τον άνεμο. Ο άνεμος είναι ζωτικός, χαϊδεύει τα φύλλα των φιστικιών στην Αίγινα, σηκώνει ελαφρώς το φουστάνι σου, αυτό το κίτρινο εμπριμέ που έχεις, και μεταφέρει τους στίχους σου πέρα-δώθε σαν αρώματα μιας πρώιμης άνοιξης, σαν σημάδι από τον ουρανό ή σαν σχήματα από σύννεφα. Βλέπω στις κινήσεις της φύσης χειρονομίες των ποιημάτων σου κι έτσι συντηρώ με γλυκιά ηρεμία την παρουσία σου. Ότι όλα έγιναν καθώς έπρεπε και τώρα ήρθε η ώρα να σε διαβάσουμε ξανά, από την πρώτη σελίδα ως την τελευταία, βρίσκοντας εκείνο το «άλλο βλέμμα» σου, τόσο στα ποιητικά βιβλία σου –δεκαοκτώ, αν μετρώ σωστά, γιατί ως ποιητικά μετρώ και την παρακαταθήκη των θεατρικών μονολόγων-διαλόγων σου– αλλά και στις μεταφράσεις σου σε κείμενα συγγραφέων όπως ο Σολ Μπέλοου, ο Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, η Σύλβια Πλαθ, ο Λεονίντ Αντρέγιεφ, ο Ντύλαν Τόμας, ο Ντέρεκ Ουόλκοτ. Είναι φορές, λοιπόν, που άνθρωποι σαν κι εσένα και έργα σαν το δικό σου αφήνουν ισχυρό αποτύπωμα στη ζωή και τη λογοτεχνία. Κι αυτό δεν μπορεί παρά να είναι «ο θρίαμβος της σταθερής απώλειας».

Η ζωή, η φύση, η ιστορία (και τα τρία μαζί) κέντησαν τη σάρκα των ποιημάτων σου, σαν αδιαίρετο φως που διαπερνά το τζάμι της ανάγνωσης καθαρίζοντας κάθε θολή μας σκέψη. Κυρίως αυτή την υπαρξιακή πτυχή σου θυμόμαστε συλλογικά, γιατί απέδωσε κρυστάλλινα και συγκινητικά την ανθρώπινη ζωή ως ταξίδι του θνητού μας σώματος, όπως έγραψες ήδη στο πρώτο σου βιβλίο Λύκοι και σύννεφα το 1963. Έγραψες μια ποίηση που δεν μεταγλώττισε απλώς την οδύνη σε φιλοσοφικό στοχασμό αλλά που κατόρθωσε σταθμούς στον πειραματισμό και στην ανανέωση της παράδοσης, στη δημιουργική συνομιλία με τον ελληνικό και θεολογικό μύθο. Η φωνή σου μέσα σε αυτό το ταξίδι μεταμορφώθηκε, με ακάματη πνευματική άσκηση, λαμβάνοντας το σώμα της Μαγδαληνής, της Ιφιγένειας, της Πηνελόπης, έως και του αγαπημένου μου αφηγηματικού προσώπου της Κατερίνας: της Γιαννούσας. Που παρότι λαμβάνει το όνομά της από τον πατέρα σου Γιάννη, διατηρεί τη δική της αυτόνομη οντότητα. 

Αυτό λοιπόν το ενίοτε αντινομικό ταξίδι του σώματος στη σάρκα της γλώσσας και η αναβάπτιση της γλώσσας με τα κύτταρα του σώματος έφεραν στο μεγάλο σώμα της νεοελληνικής ποίησης αρμονία. Όπως σημείωνες, κάποτε, οι κοινωνικές δομές στην Ελλάδα δεν ευνόησαν κάτι δραστικότερο, με αποτέλεσμα οι γυναίκες ποιήτριες να προβαίνουνε κυρίως σε έναν «απίθανο προσωπικό αγώνα». Με τον απίθανο προσωπικό σου αγώνα κέρδισες ωστόσο την αρμονία μεταξύ της γραμματικής του φύλου και της σεξουαλικότητας, της ατομικής ιστορίας και της ιστορίας της νεοελληνικής ποίησης. 

Κατόρθωσες τη μεταγλώττιση της ιστορίας της νεοελληνικής ποίησης όχι με διακηρύξεις αλλά με την προσεκτική παρακολούθηση των σταδίων της αυτοβιολογίας, από τη γέννηση, στην ερωτική νεότητα που τόσο λάτρευες, στην ωρίμανση, στα γηρατειά. Με την οργανικότητα (δηλαδή τη μη εξιδανίκευση) του σώματος, με την απλότητα της αφήγησης, που μοιάζει φυσική σαν τον αέρα που αναπνέουμε. Και μοιάζει σαν να πότισες με στίχους έναν «επίλογο αέρα», που δεν θα μας εγκαταλείπει.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΑΕΡΑΣ

Κάθε φορά που μία πράξη τελειώνει
ο άνθρωπος την ανάγκη νιώθει
έναν επίλογο να γράψει
στο χαρτί ή στην καρδιά του.
Αυτό που με το νου του είχε πλάσει
ν' αστράφτει θέλει στον ουρανό της δημιουργίας
να μείνει ακόμη και σε μία μικρή γωνιά
της Ιστορίας.
Βρίσκομαι στο σημείο εκείνο της ζωής
που θα 'πρεπε να «επιλογώ»
όμως νιώθω το παρελθόν μου να χάνεται, να φεύγει.
Γεύσεις και εικόνες αμυδρές
αφήνει πίσω του
όμως κανένα λόγο.
Αλλά υπάρχει ο αέρας.
Πότε βουίζει, πότε φυσάει δροσερός
τη φουρτούνα φέρνει και την απανεμιά.
Ναι, αυτός είναι ο σωστός επίλογος
μιας ολόκληρης ζωής
που βέβαια στο γιατί ήρθε
ποτέ δεν απαντά.

Η ανάγλυφη προσωπικότητά σου, η συχνή σου παρουσία σε εκδηλώσεις, δικές σου και άλλων ομοτέχνων σου, μα πιο πολύ τα ποιήματά σου, που ακούστηκαν με όλη σου τη βραχνή φωνή άπειρες φορές, και απαθανατίστηκαν σε ηχογραφήσεις, καλλιέργησαν την αίσθηση ότι υπήρξες «δική μας» άνθρωπος, συγγενής, ομοιαίματη, φύση μας.

Παρότι οι ποιητικές μεταγλωττίσεις σε τούτο τον κόσμο θα μπορούσε να γίνουν στην περίπτωσή σου ιδιαίτερα ανοίκειες, καθώς συχνά έχουμε και μια άλλη ζωή με απόκρυφες κορυφώσεις, αλλά και γιατί η υψηλή ιστορία μας σπανίως ανοίγεται, ή καλύτερα ανοιγόταν, σε ατομικές υποθέσεις, κατάφερες να γεμίσεις ανθρωπινότητα τις ουλές της ζωής με μιαν αντίστοιχης ανθρωπινότητας ποίηση, που επιτρέπει να γίνει κτήμα όλων. (Ας μου συγχωρέσεις αυτή τη γενίκευση.) Η ποίησή σου επέλεξε να μη γίνει απόμακρη, να μη σταθεί σε βάθρα, αλλά να μετουσιώσει τη γνώση της θνητότητας σε θάμβος απέναντι στη ζωή. Η ανάγλυφη προσωπικότητά σου, η συχνή σου παρουσία σε εκδηλώσεις, δικές σου και άλλων ομοτέχνων σου, μα πιο πολύ τα ποιήματά σου, που ακούστηκαν με όλη σου τη βραχνή φωνή άπειρες φορές, και απαθανατίστηκαν σε ηχογραφήσεις, καλλιέργησαν την αίσθηση ότι υπήρξες «δική μας» άνθρωπος, συγγενής, ομοιαίματη, φύση μας. 

Η απροϋπόθετη και απροστάτευτη ανοιχτότητά σου, ιδιαίτερα στους νέους (και σ’ ευχαριστώ προσωπικά για τη γενναιοδωρία σου), η αντιμετώπιση των άλλων ως ισάξιων, έδωσαν περισσότερες ευκαιρίες για περισσότερες διαπροσωπικές ιστορίες, παρά το προφανές ρίσκο της έκθεσης. Καθένας και καθεμιά μας ίσως έχει από μια ιστορία να πει για σένα, γιατί είχε την ευκαιρία να βρεθεί στον ίδιο χώρο μαζί σου και να ανταλλάξει σκέψεις, να φωτογραφηθεί, να μιλήσει στο τηλέφωνο, να στείλει γράμματα. 

Ξέρουμε ότι από όλες τις τέχνες η ποίηση είναι εκείνη που κατάφερε να χαράξει τόσο έντονες σχέσεις, και ότι συμβαίνει να λυπόμαστε συθέμελα όταν χάνουμε ποιητές και ποιήτριες σαν να πρόκειται για μέλη της οικογένειάς μας. Στην Ελλάδα αυτή η οικογενειακή αίσθηση είναι ισχυρή. Ειδικά κάτι τέτοιες μέρες, που επιθυμήσατε να εγκαταλείψετε την όχθη των ζωντανών ομαδικά, τρυπώντας τους πνεύμονες της ιστορίας με πένθιμα μυστήρια. 

Αυτή η νέα αρχή της απουσίας σου, το ηχηρό σφράγισμα της πορείας σου στη γη, συνέβη ήδη. Αλλά και οι στίχοι σου συνέβησαν κι αυτοί ήδη και πάλλονται διδακτικά. Θα το πω, επομένως, έτσι, με δικά σου λόγια: «Ο θάνατος είναι πάντα ο πραγματικός εχθρός / γι’ αυτό και μόνο στη φαντασία ζει».

Χαίρε, ποιήτρια, που αγαπήθηκες πολύ!

* Η ΕΥΤΥΧΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ είναι ποιήτρια.
Τελευταίο βιβλίο της, η επιμέλεια του τόμου με κείμενα της Κατερίνας Γώγου
«Μου μοιάζει ο άνθρωπος μ' έναν ήλιο, που καίγεται από μόνος του» (εκδ. Καστανιώτη).


 Το κείμενο διαβάστηκε στις 24 Φεβρουαρίου 2020, στη βραδιά-αφιέρωμα στην στην Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ στο Θέατρο της οδού Κεφαλληνίας.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πώς διαμορφώνονται οι λογοτεχνικές αξίες;

Πώς διαμορφώνονται οι λογοτεχνικές αξίες;

Οι διαχρονικοί και οι αναλώσιμοι συγγραφείς. Τι ξεχωρίζει τους μεν από τους δε; Και ποιος αποφασίζει κάθε φορά ποιος ανήκει πού; «Κάθε ιστορική στιγμή ιεραρχεί τις αισθητικές της αξίες κινούμενη εντός ενός συγκεκριμένου ορίζοντα».

Του Κώστα Κουτσουρέλη

...
Η ελληνική λογοτεχνία στο παγκόσμιο σκηνικό – επαναδιατυπώσεις κι ερωτήματα, σημεία σύγκλισης και απόκλισης, συμπεράσματα

Η ελληνική λογοτεχνία στο παγκόσμιο σκηνικό – επαναδιατυπώσεις κι ερωτήματα, σημεία σύγκλισης και απόκλισης, συμπεράσματα

Με αφορμή ένα άρθρο του Νίκου Μάντη γύρω από τους λόγους για τους οποίους η σύγχρονη ελληνική πεζογραφία δεν βρίσκει αναγνώστες στο εξωτερικό καθώς και τη μεγάλη δημόσια συζήτηση που ακολούθησε με θέσεις και απόψεις που διεύρυναν τα αρχικά ερωτήματα, ο Γιώργος Περαντωνάκης συνοψίζει προβληματισμούς, αντιρρήσεις και ...

«Η δική μου Σμύρνη» – Εκατό χρόνια από την μικρασιατική τραγωδία

«Η δική μου Σμύρνη» – Εκατό χρόνια από την μικρασιατική τραγωδία

Μια μαρτυρία της Ιφιγένειας Θεοδώρου, με αφορμή την επανέκδοση του πρώτου της βιβλίου, της συλλογής διηγημάτων με τίτλο «Χρυσός, λιβάνι και Σμύρνη» (Ίκαρος 1997, Ίκαρος 2022). Κεντρική φωτογραφία: Το αρχοντικό Καπετανάκη στη Σμύρνη, δωρεά του Έλληνα εμπόρου για να στεγάσει το ελληνικό προξενείο και την προξενική κατ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραβε...

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

Ο συγγραφέας του «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν βραβεύεται για την προσφορά του στα αμερικανικά γράμματα

Ο συγγραφέας του «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν βραβεύεται για την προσφορά του στα αμερικανικά γράμματα

Το Εθνικό Ίδρυμα Βιβλίου των ΗΠΑ θα απονείμει στον δημιουργό των γκράφικ νόβελ «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν (Art Spiegelman) μετάλλιο για το σύνολο του έργου του, στην τελετή των Εθνικών Βραβείων Λογοτεχνίας για το 2022.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ