alt

Εξετάζοντας κάποιες πιθανές αιτίες αυτής της πρωτοφανούς δημοφιλίας.

Του Κυριάκου Χαλκόπουλου

Είναι καλό κάποτε να εξεταστεί αυτό το ερώτημα: Γιατί ο Φρανς Κάφκα είναι τόσο δημοφιλής στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό; Αξίζει να αφιερώσει κανείς δεκάδες σελίδες στην απάντησή του, όμως μπορούμε ακόμα και σε ένα σύντομο άρθρο να σημειώσουμε μερικές ιδέες.

Τα μυθιστορήματα, τα διηγήματα, οι αφορισμοί και τα ημερολόγια, τα γράμματά του στην οικογένειά του και σε άλλα σημαντικά πρόσωπα της ζωής του, έχουν όλα μεταφραστεί. Σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, υπάρχουν σε πολλές μεταφράσεις.

Ο Κάφκα είναι σίγουρα εξαιρετικά δημοφιλής στη χώρα μας: τα μυθιστορήματα, τα διηγήματα, οι αφορισμοί και τα ημερολόγια, τα γράμματά του στην οικογένειά του και σε άλλα σημαντικά πρόσωπα της ζωής του, έχουν όλα μεταφραστεί. Σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, υπάρχουν σε πολλές μεταφράσεις. Αυτό δεν το βλέπουμε συχνά, και το τεράστιο ελληνικό ενδιαφέρον για τη ζωή και το έργο του Κάφκα δεν εξηγείται εύκολα. 

Αν τον συγκρίνει κανείς με άλλους σημαντικούς συγγραφείς του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα, όπως τους Ρώσους κλασικούς, τους Γάλλους ρεαλιστές ή τους Γερμανούς ρομαντικούς, είναι προφανές πως διαβάζεται πολύ περισσότερο. Και αυτό παρότι συγγραφείς όπως ο Ντε Μοπασάν και ο Μποντλέρ, ο Γκαίτε και ο ΕΤΑ Χόφμαν ή ο Ντοστογιέφσκι, ο Τσέχοφ και ο Γκόγκολ είχαν περισσότερο χρόνο να επιδράσουν! Και η αναφορά στους συγκεκριμένους δεν είναι τυχαία: ο ίδιος ο Κάφκα τους εγκωμίασε σε ημερολογιακές σημειώσεις του και σε κατ' ιδίαν συναντήσεις με τους φίλους του.

alt
Τα ημερολόγια 1910-1923
Franz Kafka
Μτφρ. Αγγέλα Βερυκοκάκη
Εξάντας 2018
Σελ. 784, τιμή εκδότη €26,00

alt

Η επίδραση του καφκικού έργου στην Ελλάδα δεν οφείλεται σε κάποια συστηματική προβολή του στο νέο ελληνικό κράτος και τα ιστορικά του έντυπα (πολλοί άλλοι συγγραφείς είχαν προβληθεί για δεκαετίες, όμως τώρα διαβάζονται λιγότερο ή και καθόλου). Μήπως τότε οφείλεται απλώς σε σύμπνοια με το αναγνωστικό κοινό σε άλλες χώρες όπως την Αγγλία και την Αμερική; Εύλογα θα το πίστευε κανείς αυτό, μόνο που στην πράξη έχουμε μάλλον αντίθετες ενδείξεις: στην Αγγλία, για παράδειγμα, για ολόκληρες δεκαετίες κυριαρχούσε η πρώτη μετάφραση των έργων του Κάφκα, από το ζεύγος Muir. Αναμφίβολα ήταν μια τιτάνια προσπάθεια –στην Ελλάδα δεν υπάρχει μεταφραστής με ολόκληρο το έργο του Κάφκα στο ενεργητικό του– ωστόσο, αυτό το μονοπώλιο κληροδότησε και μερικά (ενδιαφέροντα) λάθη! Ίσως το πιο χαρακτηριστικό –σίγουρα το πιο εξόφθαλμο– από αυτά το βρίσκουμε στην απόδοση της πρώτης πρότασης του μυθιστορήματος Η Δίκη, διότι οι Muir σημειώνουν πως η σύλληψη του Γιόζεφ Κ. έγινε “one fine morning” (μια ωραία πρωία) και χρειάστηκε μια επόμενη μετάφραση, μόλις τη δεκαετία του '90, για να αφαιρεθεί αυτή η λεπτή ειρωνία που δεν υπήρχε στο πρωτότυπο γερμανικό κείμενο. Αυτό το σφάλμα των Muir το εντοπίζει κανείς ακόμα και στην όμορφη μετάφραση της Δίκης από τον Αλέξανδρο Κοτζιά, για τις Εκδόσεις Κέδρος. 

Στην Αγγλία, λοιπόν, έχουμε πολύ λιγότερες εκδόσεις του Φρανς Κάφκα και, ενώ το όνομά του είναι γνωστό δεν θα ήταν σωστό να υποστηριχτεί πως δημιουργεί πολύ μεγαλύτερη αίσθηση από άλλα ηχηρά, αγγλικά ή ξένα ονόματα συγγραφέων. Ίσως αυτό να συμβαίνει κυρίως λόγω της ιστορικής συγκυρίας; H λογοτεχνία της Βρετανίας είχε ήδη πλήθος επιφανών συγγραφέων, ενώ η Αμερικανική είχε προλάβει να αποκτήσει και άλλα επίκεντρα πέρα από τη Νέα Αγγλία του Ουάσινγκτον Ίρβινγκ και του Πόε. Για τον Πόε, μάλιστα, θα μπορούσε κανείς να πει πως έπαιξε για το βόρειο τμήμα του Νέου κόσμου ρόλο υπό μία έννοια αντίστοιχο με εκείνο του Μπόρχες για το νότιο, καθώς οι Ευρωπαίοι αναγνώστες έστρεψαν τη ματιά τους στις λογοτεχνίες δύο άλλων ηπείρων.

Οπωσδήποτε η ελληνική λογοτεχνία δεν ξεκινά στα μέσα του 19ου αιώνα, όμως ισχύει πως οι αρχαίοι συγγραφείς (για μια σειρά από λόγους) σπάνια προβάλλονται ως πρότυπα της «νέας» ελληνικής λογοτεχνίας.

Όντως, θα γινόταν να σκεφτούμε πως στην Ελλάδα ο Κάφκα ήταν πιο εύκολο να παρουσιαστεί ως ένα νέο πρότυπο, διότι η τοπική λογοτεχνία ήταν λιγότερο οργανωμένη. Οπωσδήποτε η ελληνική λογοτεχνία δεν ξεκινά στα μέσα του 19ου αιώνα, όμως ισχύει πως οι αρχαίοι συγγραφείς (για μια σειρά από λόγους) σπάνια προβάλλονται ως πρότυπα της «νέας» ελληνικής λογοτεχνίας. Αυτό είναι παράδοξο, καθώς σε αυτούς αναφέρονται έτσι κι αλλιώς και τα ξένα πρότυπα (μπορεί κανείς, βάσιμα, να ελπίζει πως κάποτε θα αναφέρουν ένα έργο του το ίδιο συχνά με τον Οιδίποδα;), όμως θεωρώ πως έχει σημασία να σημειωθεί, διότι ακόμα και όταν σύγχρονοι Έλληνες συγγραφείς αποκτούν παγκόσμια φήμη –για παράδειγμα ο Κωνσταντίνος Καβάφης– στην ίδια την Ελλάδα δεν μπορούμε να πούμε πως αποκτούν κεντρική θέση σε μια οργανωμένη λογοτεχνική παραγωγή. Το φαινόμενο, πάντως, δεν σχετίζεται τόσο με τη φήμη στο εξωτερικό, καθώς την ίδια τύχη είχε και ο Παπαδιαμάντης, γνωστός στην Ελλάδα, ελάχιστα γνωστός στο εξωτερικό, μια μορφή περιθωριακή που όμως δημιούργησε την πιο σημαντική νουβέλα των ελληνικών γραμμάτων – τη Φόνισσα

Μέχρι αυτό το σημείο παραθέσαμε λίγες ερωτήσεις και εξετάσαμε, γενικά, αν η μεγάλη φήμη του Κάφκα και το ενδιαφέρον των Ελλήνων αναγνωστών για το έργο του οφείλονται σε στοιχεία λίγο-πολύ ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος, όπως τη φήμη του στο εξωτερικό, τη σύνδεση του με άλλους σημαντικούς συγγραφείς της εποχής και τη σχετική απουσία κεντρικών μορφών στη νεοελληνική λογοτεχνία. Η λογική της απαγωγής σε άτοπο είναι αμείλικτη, οπότε αν δεχτούμε πως μια έλλειψη ιδιαίτερων συνδέσεων ανάμεσα στον Κάφκα και στο ελληνικό κοινό θα είχε ως αποτέλεσμα ο Κάφκα να αναφέρεται το ίδιο συχνά με άλλους γνωστούς ξένους, έπεται πως κάποια σύνδεση, πολύ βαθιά, υπάρχει. Η δική μου υποψία είναι πως αυτή η σύνδεση έχει τους ακόλουθους κεντρικούς άξονες: 

Η χρήση της πλήρους αλληγορίας, η απουσία αναφορών σε έργα άλλων, επιστημονικές ή φιλοσοφικές αρχές και παγιωμένες τάξεις, μετατρέπει τον Κάφκα όντως σε έναν «μεγάλο ονειρευτή», όπως τον χαρακτήρισε ο Τόμας Μαν.

Ως προς το ίδιο το ύφος των έργων, την άρνηση του γνωστού κόσμου και την αντικατάστασή του από έναν προσωπικό και αλληγορικό, την ελεύθερη εξερεύνηση μιας προσωπικής αίσθησης ή εντύπωσης και τη γοητευτική οργάνωση μιας ονειρικής πραγματικότητας. Η χρήση της πλήρους αλληγορίας, η απουσία αναφορών σε έργα άλλων, επιστημονικές ή φιλοσοφικές αρχές και παγιωμένες τάξεις, μετατρέπει τον Κάφκα όντως σε έναν «μεγάλο ονειρευτή», όπως τον χαρακτήρισε ο Τόμας Μαν. Και στην Ελλάδα είναι αλήθεια πως αυτό που ονειρεύεται κανείς συχνά είναι πολύ πιο όμορφο από το αληθινό και παγιωμένο. «Η πίστη στην πρόοδο δεν προϋποθέτει πως πιστεύει κανείς ότι ήδη έχει υπάρξει κάποια πρόοδος», γράφει σε έναν αφορισμό του ο Κάφκα, και μπορούμε αυτό να το εκλάβουμε και ως μια συνολική άρνηση του κόσμου. Ωστόσο, σε μια εκτενέστερη εξέταση της σκέψης του Κάφκα, θα βλέπαμε επίσης πως ο εξωτερικός κόσμος συχνά του ήταν ευχάριστος: τον παρομοιάζει κάπου αλλού με ένα από τα δύο σχοινιά με τα οποία είναι δεμένος, ενώ το άλλο βρίσκεται σε δυσθεώρητα ύψη, στον ουρανό ή στον αναστραμμένο ουρανό: τα βάθη της εσωτερικής ζωής. 

alt
Η μεταμόρφωση
Franz Kafka
Μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Πατάκης 2018
Σελ. 174, τιμή εκδότη €8,80

alt

Ως προς την προσωπικότητα του συγγραφέα, τη μικρή του ηλικία όταν πέθανε και γενικότερα τον νεοτενισμό του Φρανς Κάφκα (έμοιαζε πολύ μικρότερος και συχνά τον αποκαλούσαν «παιδί»), σε συνδυασμό με τη φαινομενικά φιλήσυχη εσωστρέφεια του. 

Από τους παράγοντες που αναφέρθηκαν, ο πιο επιφανειακός είναι αυτός της σωματικής εμφάνισης του Κάφκα, ωστόσο δεν πρέπει να ξεχνάμε πως στις μικρές ηλικίες τα πρότυπα (ακόμα και στη λογοτεχνία) συχνά εξαρτώνται και από τη σωματική μορφή – άλλωστε ο Νικολάι Γκόγκολ, ένα από τα πρότυπα του Κάφκα και συγγραφέας πολύ εντυπωσιακών έργων όπως Το παλτό και Το ημερολόγιο ενός τρελού, είχε κάποτε μελαγχολικά παραπονεθεί πως «κανενός δεκαεξάχρονου η ψυχή δεν θα συγκινηθεί από ένα δικό μου έργο». Κατά πάσα πιθανότητα έκανε λάθος, ωστόσο κατά κανόνα τα πρότυπα των πολύ νέων χρειάζονται μια σχετική λάμψη ώστε να δεχτούν μέσα τους τις προβολές του ατόμου, και όπως έγραψαν πολλοί συγγραφείς (από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τον Νίτσε) «βλέπει κανείς τον εαυτό του σε οτιδήποτε θεωρεί όμορφο» ή, συνολικά, θα λέγαμε πως «βλέπει κανείς τον εαυτό του σε οτιδήποτε», και γι’ αυτό είναι σημαντικό να έχει την τάση να κοιτάξει περισσότερο!

* Ο ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΧΑΛΚΟΠΟΥΛΟΣ είναι μεταφραστής και συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, η μετάφραση του 3ου τόμου του H.P. Lovecraft
«ΙΙI: Το χρώμα από το διάστημα – Ντάγκον – Η μετάβαση του Χουάν Ρομέρο» (εκδ. Οξύ).


→ Στην κεντρική εικόνα: Φωτογραφία και πορτρέτο του Φρανς Κάφκα © Nur Göçoğlu.

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Το μήνυμα στη λογοτεχνία

Σκέψεις για τη λογοτεχνική ανάγνωση, την ερμηνεία των έργων, τα ζητήματα της αισθητικής, της αναπαράστασης και του ρεαλισμού στα σύγχρονα λογοτεχνικά έργα.

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο υπήρξε η μόνιμη επωδός που μας συνοδ...

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκόρπιες σημειώσεις για τον έρωτα και την ευτυχία στο «Λεμονοδάσος» του Κοσμά Πολίτη

Σκέψεις και υποθέσεις με αφορμή την επανέκδοση του «Λεμονοδάσους» του Κοσμά Πολίτη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, στη σειρά Παλαιά κείμενα, νέες αναγνώσεις, που συνοδεύεται από το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη «Αναζητώντας το χρυσόμαλλο δέρας: ένα ταξίδι στους μύθους και στα σύμβολα του Λεμονοδάσους».

...
Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Εκατό χρόνια φιλολογική σκόνη – σκέψεις για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ με αφορμή τα 100 χρόνια από την πρώτη έκδοσή της

Για την «Έρημη χώρα» του Τ.Σ. Έλιοτ: Ο Σεφέρης, οι αναθεωρητικές μεταφράσεις, ο Ρίλκε, ο Χάρολντ Μπλούμ κι ένα ερώτημα: «Στους κόλπους της ποιητικής συντεχνίας, ο φιλολογισμός αυτός δίχως άλλο εξακολουθεί να γοητεύει. Ωστόσο –εκατό χρόνια από την ιστορική πρώτη έκδοση, το ερώτημα είναι θεμιτό– γοητεύει άλλον κανένα;...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Ο Παύλος Παυλίδης δίνει νέα πνοή σε 16 από τα σημαντικότερα έργα του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου, από τις 3 έως τις 5 Φεβρουαρίου 2023, στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Επιμέλεια: Book Press

...
Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ