alt

Του Γιάννη Λειβαδά

Έκρινε ο Γιώργος Μανιάτης, σ’ εκείνες τις επιστολές προς τον Γιάννη, τη σύγκλιση τρόπων, υποδηλώσεων και πορισμάτων, ως κύκλο εκτιμήσεων με ολοκληρωμένο το σχήμα και τη σημασία της αξιολόγησής του, μολονότι η σημασία του και η αξιολόγησή του δεν ήταν ορισμένες. Οι δημοσιευμένες πλέον τοποθετήσεις του, όντας μυθιστορικές και εμπλουτισμένες με παρεμβάσεις και τροποποιήσεις, αποκλίνοντας από τη μορφή και το περιεχόμενο των απαντητικών επιστολών που είχα λάβει, κατέστησαν αυτές τις επιστολές, ένας είδος ατομικής γραμματείας, η οποία θα προσδιορίζεται στο εξής ως τέτοια. Αυτό δεν θα ίσχυε στην περίπτωση που οι απαντητικές επιστολές, λόγω της συνάφειας συγκεκριμένου χρόνου και τρόπου, παρέμεναν, ως προς το περιεχόμενό τους, ατροποποίητες. 

Οι επιστολές αυτές λοιπόν, και για τον επιπλέον λόγο πως ο Μανιάτης τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια της ζωής του αδυνατούσε να συνθέσει κείμενο που ξεπερνούσε τη μία σελίδα (αυτό είναι κάτι για το οποίο είμαι σίγουρος πως θα επιβεβαιώσουν όλοι όσοι έτυχε να τον συναναστραφούν), αποτελούν στην πραγματικότητα σελίδες μυθιστορήματος, κατά την ευχή του ιδίου, «μυθιστόρημα τελευταίων σελίδων/ήτοι, στην υγειά μας».

Οι «επιστολές στον Γιάννη» ήταν σταλμένες σε εμένα, δεν είναι όμως οι πρωτότυπες, εκείνες που κάποτε έλαβα, είναι ξαναδουλεμένες, ώστε να διασφαλίζουν μιαν ετερότητα η οποία δεν υφίστατο στην πρωτότυπη μορφή τους∙ πέραν τούτου όμως, το οποίο είναι κάθε άλλο παρά συγγραφικώς μεμπτό, στη σκέψη των αναγνωστών αλλοιώθηκε εμμέσως το περιεχόμενο των επιστολών που εκείνος είχε λάβει.

Θα είχε ενδιαφέρον η έκδοση μιας αλληλογραφίας, εάν οι συνθήκες εντός του νεοελληνικού στερεώματος ήταν τέτοιες, ικανές δηλαδή, να οδηγήσουν σε δημοσίευση ζητήματος και όχι, απλώς, μονής τοποθέτησης. Αυτό που συμβαίνει φέρνει σε ξημεροβραδιάσματα όπου λείπει είτε ο ήλιος είτε το φεγγάρι. 

Οι επιστολές στον Γιάννη ήταν σταλμένες σε εμένα, δεν είναι όμως οι πρωτότυπες, εκείνες που κάποτε έλαβα, είναι ξαναδουλεμένες, ώστε να διασφαλίζουν μιαν ετερότητα η οποία δεν υφίστατο στην πρωτότυπη μορφή τους∙ πέραν τούτου όμως, το οποίο είναι κάθε άλλο παρά συγγραφικώς μεμπτό, στη σκέψη των αναγνωστών αλλοιώθηκε εμμέσως το περιεχόμενο των επιστολών που εκείνος είχε λάβει, καθώς μια τέτοια παρέμβαση ήταν αδύνατο να μην έχει ως συνέπεια τη νοερή αξιολόγηση, εκ των πραγμάτων και κατ’ ανάγκη ατυχή, των όσων περιείχαν εκείνες τις επιστολές.1 Χρησιμοποίησε λοιπόν αυτά τα επιστολικά κείμενα ως πρώτη ύλη για να αναπτύξει τα όσα ήθελε να αναπτύξει, και καλώς έπραξε∙ κατά τρόπο χαρακτηριστικό όμως, εκμηδένισε την επιστολική επικοινωνία – επί θέματος, φυσικά, όχι επί προσώπων. Ο Γιάννης, λοιπόν, στον οποίο απευθύνθηκε ο Γιώργος, δεν ήταν πραγματικός, ήταν ένας φανταστικός χαρακτήρας, εναυσματικός. Αυτό επιβεβαιώνει, έστω με κάποια καθυστέρηση, πως η σημασία που μπορεί να έχει το να κωπηλατεί κανείς ανάποδα με τα χέρια, βρισκόμενος σε μονόξυλο που προσεγγίζει το χείλος ενός αβυσσαλέου καταρράκτη, δεν είναι αμελητέα: «εκείνο που σου απέσπασα, θα σου επιστραφεί/ξέρει αυτό πότε». 

Το αν, μετατρέπεται σε λεκτικό όπλο μα και σε λογικό ερμήνευμα, κατά τον τρόπο που, λόγω εκτάκτου ανάγκης, στην αρχαιότητα ακόμη και μια ασπίδα μετατρεπόταν σε όπλο. Το αν, υποδειγματικός φορέας νύξης του απραγματοποίητου, πραγματοποιείται εντούτοις ως γνώμη στις περιπτώσεις που διεκδικείται συγγένεια στη δημιουργική συμφόρηση. Το αν δηλαδή, τότε, γίνεται να, κατά το ιδού μιας στερνής γνώσης η οποία ανέκαθεν ενδημούσε στον εκφραστή της ως έσχατη λύση∙ επί τίνος, όμως; 

Από τον Γιώργο Μανιάτη, τον οποίο γνώρισα το φθινόπωρο του 2002, έλαβα συνολικά είκοσι δύο επιστολές και του έστειλα εννέα. Σε όλες σχεδόν τις επιστολές που έλαβα, το κεντρικό θέμα το οποίο επανερχόταν, άλλοτε περιφραστικά άλλοτε διαρρήδην, ήταν η αυτοκριτική που αφορούσε τα όσα δεν είχαν συμβεί καθώς και τα όσα κόντεψαν να γίνουν μα στην πλειονότητά τους είχαν κριθεί, από τους αναγνώστες καθώς από τον ίδιο, ως γινωμένα. Την τελευταία φορά που συναντηθήκαμε, στην Αθήνα, το 2008, αυτό τον απασχολούσε βαθιά και αυτό είχαμε αποπειραθεί να συζητήσουμε στο πατάρι του βιβλιοπωλείου Ιανός εκείνο το μεσημέρι, μα οι απρόσκλητοι στο τραπέζι μας κατέστρεψαν κάθε πιθανότητα να διατηρηθεί ένας λογικός ειρμός. Μετά από τέσσερεις ώρες σοβαρής οινοποσίας, ο Γιώργος πήρε το μετρό για να επιστρέψει στο σπίτι του, αφού πρώτα έπεσε στα σκαλιά της κατάβασης και άνοιξε το κεφάλι του, κι εγώ έπεσα για ύπνο λίγο πιο κάτω, στην Πλατεία Κλαυθμώνος. Έκτοτε μιλήσαμε μόνο μία φορά στο τηλέφωνο, για δευτερόλεπτα, το 2010, μέσω τυχαίας κλήσης τρίτου προσώπου, ενώ βρισκόμουν στη Ναύπακτο. Κατόπιν μηδέν, σιωπή. Μέχρι που ενημερώθηκα, το 2018, για τον θάνατό του.

Ο προβληματισμός επί δεδομένου δεν μετατρέπει το δεδομένο σε προβληματισμό, στην περίπτωση όμως που μια τέτοια μετατροπή καταστεί δυνατή, τότε, το πρώτο πράγμα που συνάγεται είναι κάτι που μοιάζει με διαμαρτυρία προς την πεποίθηση που αρχικώς αντιστεκόταν στο δεδομένο και λιγότερο στον προβληματισμό. Η προσωρινή απόκλιση από το δεδομένο κάποια στιγμή μετατρέπεται σε ολική ρήξη, καθώς η απόκλιση αποκαλύπτει αργά ή γρήγορα πως αποτελεί στοιχείο της προσωρινότητάς της και όχι σταθερή πίστωση νοήματος ή επίπτωση δημιουργικής ανάγκης.

Συνεπώς, η αξιολόγηση ενός ενδεχομένου, ειδικά μάλιστα όταν στο ενδεχόμενο αυτό προσδίδεται ένα νόημα λογικής ή αισθητικής ακολουθίας το οποίο δεν λογαριαζόταν, δεν βρισκόταν, στο σώμα του κειμένου της πρώτης επικοινωνίας, αποτελεί απόπειρα αποκρυπτογράφησης κάποιας επιδίωξης η οποία είναι σαφέστατα κριτήριο αναφοράς προσώπου το οποίο επιδιώκει αναγκαστική αναπροσαρμογή σε επίπεδο διαύγειας. Ο τρόπος αυτός λοιπόν, είναι εμπλουτιστικός ως επιδείνωση, και το πρώτο πράγμα που η καλλιέπεια σπαργανώνει είναι αυτή η, πολύ ειδική, επιδείνωση. Αυτό ίσως και να αγγίζει τα όρια του κερδοσκοπικού συλλογισμού: ο άνθρωπος, σε αυτή την περίπτωση, διαθέτει σκιά μόνο για να επισκιάζει κάτι, συνεπώς δεν μπορεί να λαμβάνει άλλη στάση στον χρόνο, πέρα από εκείνη που προσφέρει κατάλληλη σκιά, ώστε εκείνο να επισκιάζει. Το αντικείμενο είναι παλαιό, χρειάζεται να πάει κανείς μόνο προς τα πίσω, πίσω εκεί μα και πίσω από. Μοιάζει απολύτως λογικό η ποικιλία της ενατένισης να είναι πιο πλούσια από εκείνη της διάπραξης, μα δεν είναι. 

Αυτός ο σκοπός, ο οποίος εκτίθεται εκούσια στον εν λόγω προβληματισμό, αποφεύγει σθεναρά κάτι: να θέσει ζήτημα ταυτότητας του αντικειμένου μέσα από το οποίο εφορμά, αφενός, και αφετέρου αντιπροσωπεύει εκείνο που λείπει από την περίσκεψή του και βρίσκεται στην άλλη πλευρά, στο υλικό που έχει παραλάβει. Μια τέτοια απόπειρα μεταβίβασης κυριότητας, μίας μορφής κι ενός θέματος που δεν εκπροσωπούν μάλιστα ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο και δεν διαθέτουν κυριότητα, μα μια ανθεκτικότητα υπερβάσεων και κρίσεων, αποδυναμώνει επιπλέον την όποια σύνδεση, αφού χρησιμοποιεί τα απεσταλμένα κείμενα για να τα καταστήσει παραπομπή εις εαυτόν, με ισχυρισμούς που επιβεβαιώνουν την αποτελεσματικότητα της παραπομπής αυτής, μα μόνο κατ’ εικόνα, κατ’ αφήγηση, όχι κατά νέα πράξη. Και από μόνα τους όμως τα υπαινιχθέντα σημεία κυριότητας, προϋποθέτουν, πως η εξελίξιμη μορφή των κειμένων που είχαν αναγνωστεί, θεωρήθηκε τελικώς κατάλληλη για περαιτέρω νύξεις μα, ακατάλληλη ως δείγμα ρευστής θέσης του συντάκτη τους.

Η αποφασιστικότητα να περνά κανείς από την αιτία στην πράξη, αναζητείται μόνο όταν απουσιάζει∙ η επαναφόρτιση ενός παλαιού περάσματος σε αυτή, δεν αρκεί.

Ως εκ τούτου, μια λογοτεχνικότητα απέκτησε σάρκα και οστά, έστω φιλοσοφικού ή αισθητικού τύπου, μέσω εκείνης της ειλημμένης, της πραγματοποιηθείσας υπέρβασης, η οποία μετά την προώθησή της από τον πραγματικό της αποστολέα, όχι τον εναυσματικό, δημιούργησε φαινόμενο νέας αυτονομίας∙ όχι μόνο λόγω του συντεθειμένου της υλικού μα και λόγω μοιρασμού, ακόμη και αν η αναντιστοιχία της οδήγησε τελικώς σε ατύχημα. 

Εντούτοις, μέσω των κειμένων απόκρισης, μέσω δηλαδή απεικόνισης της πρωτότυπης διαφοράς –δεν υφίστατο άλλο πρόβλημα από εκείνο της διαφοράς–. ενώ θα περίμενε κανείς να εντοπίσει μια παρείσδυση εντός της, εντοπίζει τελικώς την προσπάθεια ενσωμάτωσής της στην απεικόνιση.

Η αποφασιστικότητα να περνά κανείς από την αιτία στην πράξη, αναζητείται μόνο όταν απουσιάζει∙ η επαναφόρτιση ενός παλαιού περάσματος σε αυτή, δεν αρκεί. Αυτό άλλωστε συμβαίνει σε όλες τις περιπτώσεις όπου το αντικείμενο αντιδιαστέλεται με το βιωμένο όραμα, σε εκείνες δηλαδή όπου εμφανίζονται αποτελέσματα δίχως να έχει προηγηθεί θραύση αφορμών, δίχως οι συνέπειες να ασκούν επιρροή στο αιτιώδες.

* Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΕΙΒΑΔΑΣ είναι ποιητής. 
Τελευταίο του βιβλίο, η μελέτη «'Round About Jazz – Η Tζαζ από την εποχή του Μπίμποπ έως τις μέρες μας» (εκδ. Futura).

 Στην κεντρική εικόνα, πίνακας του © R.B. Kitaj.


1. Σημ. τ.σ.: Θραύσματα από τις επιστολές που εστάλησαν στον Γιώργο Μανιάτη, παρουσιάζονται ενσωματωμένα σε εκτενή δοκίμια που συμπεριλαμβάνονται στον τόμο Ανάπτυγμα (Κουκούτσι 2015).


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σχολείο χωρίς τέχνη δεν είναι σχολείο

Σχολείο χωρίς τέχνη δεν είναι σχολείο

Την εβδομάδα 25-31 Μαΐου 2020 γιορτάστηκε η Παγκόσμια Εβδομάδα Τεχνών στην Εκπαίδευση, μια πρωτοβουλία της Unesco και του World Alliance for Arts Education. Στο διαφημιστικό βίντεο Why Arts Education matters έγραφε χαρακτηριστικά: We all have an artistic soul. Ώστε, λοιπόν, «όλοι έχουμε μια κα...

Τα όνειρα ενός βιβλιολάτρη

Τα όνειρα ενός βιβλιολάτρη

Ένας θαμμένος πάπυρος σε μια αμμοθίνη που ξαφνικά φέρνει στο φως τα εννιά χαμένα βιβλία της Σαπφώς, το δεύτερο μέρος της Ποιητικής του Αριστοτέλη, τον Προμηθέα Πυρφόρο και τον Προμηθέα Λυόμενο του Αισχύλου. 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

...
«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

«Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία» - Πτυχές του έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου

Πτυχές του πολυσχιδούς έργου του Ντίνου Χριστιανόπουλου, που, σε ηλικία 89 ετών, έφυγε χθες από κοντά μας. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1931. Το κανονικό του όνομα ήταν Κωνσταντίνος Δημητριάδης, α...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Μαθήματα πιάνου έναντι κηπουρικής εργασίας (διήγημα)

Μαθήματα πιάνου έναντι κηπουρικής εργασίας (διήγημα)

Ήμουν δευτέρα δημοτικού όταν άκουσα την κυρία Μανωλία να παίζει στο πιάνο μια σονάτα του Μπετόβεν. Μαγεύτηκα. Από τότε το όνειρό μου ήταν να γίνω μουσικός, σαν εκείνη. Ήταν πρωτευουσιάνα με πτυχίο από το Εθνικό Ωδείο. Ποιος ξέρει πώς κατέληξε στα χωριά μας.

Του Δημήτρη Βο...

Αν Πεντέρς: «kalá»

Αν Πεντέρς: «kalá»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ποιητική σύνθεση της Βελγίδας ποιήτριας Αν Πεντέρς «kalá» (μτφρ. Αναστασία Χαβάτζα) που κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια ακροθαλασσιά. Πολύχρωμη. Ορυκτώδης. ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Marilynne Robinson: «Στο σπίτι»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Marilynne Robinson «Στο σπίτι» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Γκλόρι πήρε τον Τζακ επάνω στο δωμάτιο που είχε ετοιμά...

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Βάσια Τζανακάρη: «Αδελφικό»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Βάσιας Τζανακάρη «Αδελφικό», που κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΜΑΡΩ

Το μωρό γκρίνιαζε σε όλη τη διαδρομή. Τόσο που το μι...

Λ. Π. Χάρτλεϊ: «Ο μεσάζων»

Λ. Π. Χάρτλεϊ: «Ο μεσάζων»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Λ.Π. Χάρτλεϊ «Ο μεσάζων» (μτφρ. Τόνια Κοβαλένκο), που κυκλοφορεί στις 28 Σεπτεμβρίου από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Tο παρελθόν είναι μια ξένη χώρα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Τα καλύτερα μυθιστορήματα της δεκαετίας στην αγγλόφωνη πεζογραφία

Αυτά είναι τα είκοσι (20) καλύτερα μυθιστορήματα που γράφτηκαν και εκδόθηκαν στα αγγλικά την τελευταία δεκαετία (2010-2019), σύμφωνα με τη συντακτική ομάδα του έγκριτου αμερικανικού ιστότοπου για τα βιβλία και τον πολιτισμό Literary Hub. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Σεπτεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εν

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ