Ο νεοφιλελεύθερος homo economicus

Μπορούμε να (ξανα)στοχαστούμε το ζήτημα με τη συνδρομή της Wendy Brown, η οποία βεβαίως, όπως μας προϊδεάζει κι ο τίτλος του βιβλίου της –Η καταστροφή του δήμου–, λαμβάνει μια πολιτικά στρατευμένη στάση εναντίον του. Αυτό ωστόσο δεν θίγει την ποιότητα της επιχειρηματολογίας της. Για να πάμε κατευθείαν στο ψαχνό, η συγγραφέας τονίζει εμφατικά ότι θα ήταν λάθος να περιστείλουμε την έννοια στο πεδίο της οικονομικής πολιτικής. Αυτό θα ήταν τόσο περιοριστικό ώστε τελικά να ισοδυναμεί με καθαρή παρανόηση. Αντίθετα, πρέπει να προσεγγιστεί ως ένα δόγμα (με την ευρεία έννοια του όρου), κι ακόμα γενικότερα ως ένας τύπος ορθολογικότητας (κι ένας σύστοιχος τύπος λόγου – discourse) ο οποίος επιδιώκει να επιβάλλει τις νόρμες του σε όλα τα πεδία του ανθρώπινου βίου στα οποία και εμφιλοχωρεί με πολλαπλές μορφές, συχνά ανεπίγνωστα ή ανεπαίσθητα. 

Για την καταγωγή του φαινομένου

Προσβάλλει τις δημοκρατικές αρχές, την αρετή του πολίτη, την έννοια του δημόσιου αγαθού, αλλά και πολιτισμικές κατακτήσεις του διαφωτισμού και της νεωτερικότητας όπως αυτές της πνευματικής καλλιέργειας και της εγκύκλιας μόρφωσης.

Σε αυτή την προοπτική η καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Berkeley καταπιάνεται με την καταγωγή του φαινομένου, με θεωρητικές επεξεργασίες και πολιτικές εφαρμογές του (καθώς και τη συνάφεια μεταξύ τους) αποδίδοντας έμφαση στους τρόπους με τους οποίους ο νεοφιλελευθερισμός προσβάλλει τις δημοκρατικές αρχές, την αρετή του πολίτη, την έννοια του δημόσιου αγαθού, αλλά και πολιτισμικές κατακτήσεις του διαφωτισμού και της νεωτερικότητας όπως αυτές της πνευματικής καλλιέργειας και της εγκύκλιας μόρφωσης. Εδώ δεν θα παρακολουθήσουμε βήμα-βήμα την επιχειρηματολογία της, εστιάζοντας αντ΄ αυτού επιλεκτικά σε ορισμένα από τα κυριότερα σημεία.

Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί και ως μια εκτενής συμπλήρωση και μερική αναθεώρηση της διαπραγμάτευσης του Μισέλ Φουκώ επί του νεοφιλελευθερισμού, με αναφορά κατεξοχήν στις διαλέξεις του στο Collège de France του 1978-79 (Η γέννηση της βιοπολιτικής, εκδ. Πλέθρον), αν και είναι και κάτι παραπάνω από αυτό. Η κύρια θέση την οποία η Brown υιοθετεί απ’ τον Φουκώ και την επανεπεξεργάζεται είναι πως ο νεοφιλελευθερισμός αναγορεύει τις γενικές αρχές της οικονομίας της αγοράς σε αρχές της τέχνης/τεχνικής της διακυβέρνησης (κι εδώ: διακυβέρνηση με μια πολύ ευρεία έννοια). Αυτό, μεταξύ άλλων, θα πει ότι το κράτος δεν προβαίνει σε κάποια κίνηση καταρχάς απόσυρσης ή έστω περιορισμού της ανάμειξής του στην οικονομία (κατά τις επιταγές του κλασικού φιλελευθερισμού), αλλά λειτουργεί ως «ρυθμιστής της αγοράς επί της κοινωνίας». Πιο συγκεκριμένα, το κράτος εγκολπώνεται και θέτει ενεργητικά σε εφαρμογή την (πολιτική, εν τέλει) ορθολογικότητα του νεοφιλελευθερισμού όχι μόνο με το να καταστήσει την οικονομία σε πρωταρχικό αντικείμενο των πολιτικών του, αλλά, επιπλέον (κι αυτό είναι εξίσου αν όχι περισσότερο σημαντικό), με το να αναγορεύσει σε πρότυπο τις αρχές της οικονομίας και να μετατρέπει σε αγοραία όλα τα πεδία. Εδώ, λοιπόν, εξίσου για Φουκώ και Brown, ο νεοφιλελευθερισμός μετασχηματίζει ριζικά τον κλασικό φιλελευθερισμό προς τον οποίο αντίκειται. Για τους κλασικούς φιλελεύθερους, το κράτος πρέπει να κυβερνήσει εξαιτίας της αγοράς, κάτι που περιλαμβάνει και δευτερογενείς παρεμβάσεις του σε σχέση με τις επαχθείς επιπτώσεις της, π.χ. αντιμετώπιση της φτώχειας και της ανεργίας. Για τους νεοφιλελεύθερους, το κράτος πρέπει να κυβερνήσει για την αγορά (δηλαδή για να την υπηρετήσει και όχι για να την αντισταθμίσει). Αυτό οδηγεί σε πολύ διαφορετικές κατευθύνσεις. Ας πούμε, με το νεοφιλελεύθερο φίλτρο, η κοινωνική πολιτική εμφανίζεται εκ προοιμίου κι αθεράπευτα κοστοβόρα και αντιπαραγωγική (εν τέλει: ανορθολογική) εφόσον παρεμποδίζει την αέναη οικονομική ανάπτυξη.

Ακόμη περισσότερο, ο νεοφιλελευθερισμός επιχειρεί να εμφιλοχωρήσει σε όλες τις σχέσεις και συμπεριφορές με το να μετατρέπει τα πάντα σε μεγέθη της οικονομίας (π.χ. «ανθρώπινο κεφάλαιο»), να τα ρυθμίζει βάσει των δικών του αρχών (π.χ. «ανταγωνισμός») και να τα αποτιμά με τα δικά του μέτρα και σταθμά (π.χ. «απόδοση επένδυσης»). Σωρευτικά, το νεοφιλελεύθερο σχέδιο έχει επιπτώσεις επιστημολογικές (τι συνιστά έγκυρη γνώση, τι αξιώνει καθεστώς αλήθειας) και οντολογικές (πώς κατανοώ την ίδια την ουσία της ύπαρξής μου και τη σχέση μου με τον κόσμο) έτσι ώστε να κατασκευάζει έναν συγκεκριμένο τύπο ανθρώπου, τον homo economicus. Η αμερικανίδα πανεπιστημιακός και διανοούμενη αφιερώνει πολλές σελίδες με αναφορά και σε εμπειρικά παραδείγματα με τα οποία αφενός τεκμηριώνει την ανάλυσή της, αφετέρου εκδηλώνει τη βαθύτατη ανησυχία της (θα ξεχώριζα τη διαπραγμάτευσή της του σκεπτικού συγκεκριμένης απόφασης δικαστή το οποίο γενικεύει προκειμένου να δείξει πώς η νεοφιλελεύθερη κοσμοθεώρηση διεισδύει και στο χώρο του Δικαίου). Ας πούμε, εντοπίζει (και) στη συρρίκνωση των ανθρωπιστικών σπουδών στα πανεπιστήμια την επενέργεια του νεοφιλελευθερισμού. Ολοένα και περισσότερο η χρηματοδότηση σε τομείς που δεν έχουν προφανές κι ευθύ οικονομικό αντίκτυπο περιορίζεται στη βάση κριτηρίων άμεσου κόστους-οφέλους. Αλλά και οι φοιτητές τείνουν να επιλέγουν σπουδές με τις οποίες (εκτιμούν ότι) θα έχουν γρηγορότερη «απόσβεση» των πόρων που επενδύουν (σε χρήμα και χρόνο), μπαίνοντας στη θέση του επενδυτή (του εαυτού τους ως ανθρώπινου κεφαλαίου).

Η Brown αντιτείνει στον homo economicus τον homo politicus, τον οποίο συνδέει με τη δημοκρατία και την έννοια του πολίτη...

Η Brown αντιτείνει στον homo economicus τον homo politicus, τον οποίο συνδέει με τη δημοκρατία και την έννοια του πολίτη (κάτι που δεν απασχόλησε τον Φουκώ), έναν ανθρώπινο τύπο που δεν αναγάγει τα πάντα σε οικονομικά μεγέθη, δεν διακατέχεται μονομερώς από το πνεύμα της κτητικότητας, δεν βλέπει τους πάντες ανταγωνιστικά, αλλά υιοθετεί συλλογικές αξίες και κατανοεί την έννοια του κοινωνικού αγαθού. Μολονότι ίσως στο βιβλίο εντοπίζεται κάποια μονομέρεια ή και υπερβολές ως προς ορισμένες γενικεύσεις, ιδίως ως προς την υποτίμηση αντίρροπων δυνάμεων που αναπτύσσονται προς το νεοφιλελευθερισμό, είναι παρόλα αυτά αξιοδιάβαστο. Κι ας μου επιτραπεί να συμπληρώσω στο πνεύμα του μια επαναλαμβανόμενη χρόνο το χρόνο προσωπική παρατήρηση που δεν παύει να με αναστατώνει κάθε φορά: Σε πανεπιστημιακό μάθημα που εξετάζονται διάφορες πολιτικές θεωρίες, η θέση ότι το εγωιστικό συμφέρον, η κτητικότητα και ο ανταγωνισμός συνιστούν οιονεί ανθρωπολογικές σταθερές περνάει συνήθως ασχολίαστη, ενώ, σε αντιδιαστολή, η υπεράσπιση μιας αλληλέγγυας κι εξισωτικής κοινωνίας προκαλεί πάντα κάποιες αντιρρήσεις: «Μα, αυτό δεν είναι αξιοκρατικό», «μα, δεν είναι ρεαλιστικό»…

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Ο νεοφιλελευθερισμός διέπει την κοινή λογική, μια εξευγενισμένη και περίπλοκη κοινή λογική, μια αρχή της πραγματικότητας που ανακατασκευάζει θεσμούς και ανθρώπους παντού όπου εφαρμόζεται, φωλιάζει και επιβεβαιώνεται. Φυσικά, υπάρχουν επιπλοκές, όπως διαδηλώσεις και συγκρούσεις με την αστυνομία, εξαιτίας της ιδιωτικοποίησης δημόσιων αγαθών, της επίθεσης εναντίον των συνδικάτων, των περικοπών στις δημόσιες υπηρεσίες. Όμως ο νεοφιλελευθερισμός είναι μάλλον πιο κοντά στους τερμίτες παρά στα λιοντάρια. Η συλλογιστική του εισδύει αργά και σταθερά στους εργασιακούς χώρους, στα σχολεία, στις δημόσιες υπηρεσίες, στον κοινωνικό και πολιτικό λόγο και προπάντων στο υποκείμενο» (σελ. 48).

Η καταστροφή του δήμου
Η λαθραία επανάσταση του νεοφιλελευθερισμού
Wendy Brown
Μτφρ. Σώτη Τριανταφύλλου
Εκδόσεις Πατάκη 2017
Σελ. 420, τιμή εκδότη € 19,70

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ WENDY BROWN