alt

Του Σωτήρη Βανδώρου

Αν ο μακιαβελισμός είναι όρος του καθημερινού μας λεξιλογίου, οφείλεται εν πολλοίς στην πρόσληψη του «Ηγεμόνα» (1513), της σύντομης πραγματείας περί της κατάκτησης, της διατήρησης και της επαύξησης της πολιτικής εξουσίας που κατέστησε διαβόητο το συγγραφέα της. Μισή χιλιετία μετά, το όνομά του ταυτίζεται με τη δολοπλοκία, τον κυνισμό, τον αμοραλισμό και το ρητό «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», φράση που πάντως ουδέποτε έγραψε ο Νικολό Μακιαβέλλι (1469-1523). 

Η ειρωνεία είναι ότι ο ίδιος φοβόταν πως το βιβλίο του θα περνούσε απαρατήρητο. Και είναι γεγονός ότι αυτό ακριβώς συνέβη την πλέον κρίσιμη στιγμή για το δημιουργό του: Όταν κατά την ακρόαση που εξασφάλισε από τον Λορέντσο των Μεδίκων του έδωσε το αφιερωμένο σε εκείνον έργο, αυτός επέδειξε πλήρη αδιαφορία, ενώ την ίδια στιγμή ενθουσιάστηκε από το ζεύγος σκύλων που του χάρισε ένας άλλος αιτών. Η προσπάθεια του Μακιαβέλλι να υποβάλει στο νέο ισχυρό άνδρα της Φλωρεντίας την ιδέα ότι είναι μαιτρ της πολιτικής κι άξιος να λάβει (ξανά) κρατικό πόστο απέτυχε παταγωδώς. Το συμβουλευτικό προς πολιτικούς άρχοντες κείμενό του έμελε μεν να γράψει ιστορία, αλλά ως «συστατική επιστολή» του εαυτού του, που ήταν κι ο πρωταρχικός (αν και όχι αποκλειστικός) σκοπός της συγγραφής του, δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα.

Ο συγγραφέας, απόγονος του Μακιαβέλλι

Ποιος όμως στ’ αλήθεια ήταν ο Μακιαβέλλι; Μπορούμε να ξεδιαλύνουμε την πραγματικότητα από το «μύθο»;

Ποιος όμως στ’ αλήθεια ήταν ο Μακιαβέλλι; Μπορούμε να ξεδιαλύνουμε την πραγματικότητα από το «μύθο»; Στη βιογραφία του Νικολό Καπόνι, ιστορικού και απογόνου του ίδιου του Μακιαβέλλι, διαβάζουμε μια αναλυτική και με σεβασμό στις ιστορικές πηγές προσέγγιση που αποφεύγει επιδέξια την παγίδα του αναχρονισμού: ο βιογραφούμενος παρουσιάζεται ως Φλωρεντινός του 1500, κι όχι καρικατούρα προς τέρψη των επιπόλαιων αναγνωστών. Και οφείλουμε να προειδοποιήσουμε: Ο βιογράφος προτιμά σχοινοτενείς περιγραφές πολιτικών υπολογισμών, διπλωματικών εξελίξεων και πολεμικών επεισοδίων, στο βαθμό που ο ήρωάς του εμπλέκεται άμεσα, τα παρακολουθεί ή εν πάση περιπτώσει επηρεάζεται από αυτά, παρά να διαπραγματεύεται αναλυτικά τους στοχασμούς του. Θα προτιμούσαμε, είναι αλήθεια, ένα κάπως διαφορετικό ισοζύγιο υπέρ της τελευταίας πτυχής, και αισθανθήκαμε συχνά ίλιγγο από την περιπλοκότητα, την αστάθεια και τη διαρκή αλλαγή της πολιτικής κατάστασης της Ιταλίας της εποχής – μιας Ιταλίας κατακερματισμένης σε δουκάτα, «δημοκρατίες», ένα βασίλειο (της Νάπολης), στα παπικά κράτη, και με τη Γαλλία και την Ισπανία μεταξύ των ισχυρών δυνάμεων που συνδιαμόρφωναν το δαιδαλώδες πολιτικοστρατιωτικό τοπίο.

portrait of niccol machiavelli by santi di titoΑυτός ακριβώς, όμως, είναι ο κόσμος του Μακιαβέλλι και σε αυτό το λαβύρινθο προσπαθούσε αενάως να βρει την άκρη, πότε επιτυχημένα, πότε όχι. Καταγόμενος από οικογένεια μεσαίας κοινωνικής θέσης που ποτέ δεν ήταν πολύ εύπορη ή πολύ ισχυρή, ο Νικολό έλαβε καλή μόρφωση κι αξιοποίησε στο έπακρο τη βιβλιοθήκη του πατέρα του. Για την παιδική ηλικία και τη νεότητά του δεν γνωρίζουμε πολλά. Σε κάθε περίπτωση, σημαντικός σταθμός στο βίο του είναι ο διορισμός του τον Ιούλιο του 1498 στη θέση του γραμματέα των «Δέκα» (Dieci) όπως ήταν πιο γνωστό το εκτελεστικό σώμα της Φλωρεντίας που είχε την αρμοδιότητα της άμυνας του κράτους, όπως θα λέγαμε με σημερινούς όρους – ουσιαστικά οτιδήποτε αφορούσε σύγκρουση ή πολεμική επιχείρηση, αλλά στην πράξη περιλάμβανε γενικότερα τις «εξωτερικές σχέσεις», ακριβώς επειδή η συγκρουσιακή κατάσταση ήταν περίπου μόνιμη συνθήκη. Μολονότι επρόκειτο για διοικητική θέση, στην πράξη ήταν σημαντική, λόγω της εξαμηνιαίας μόνο θητείας των πολιτικών του προϊσταμένων. Μάλιστα, όχι σπάνια το «Μεγάλο Συμβούλιο» δεν εξέλεγε τους Δέκα κι εκ των πραγμάτων όλες οι υποθέσεις του αναλαμβάνονταν από το μόνιμο προσωπικό. Είναι αυτή η ιδιότητα και οι εμπειρίες που αποκτά μέσω αυτής που τον καθορίζουν ως πολιτικό σύμβουλο και στοχαστή. Αναλαμβάνει πολυάριθμες διπλωματικές αποστολές στο πλαίσιο των οποίων ζει από κοντά, μελετά τις κινήσεις, ενίοτε διαπραγματεύεται με τους πρωταγωνιστές της πολιτικής σκακιέρας της Ιταλίας, όπως τον Λουδοβίκο ΙΒ’ της Γαλλίας κι ορισμένους από τους πλέον εξουσιομανείς, αδίστακτους και διεφθαρμένους Πάπες της Ιστορίας – τον Αλέξανδρο Στ’ και τον Ιούλιο Β’. Περισσότερο απ’ όλους, βέβαια, εντυπωσιάζεται από τα χαρίσματα του τρομερού (γιου του Αλέξανδρου Β’) Καίσαρα Βοργία.

Πάθη και αλαζονεία

Το πάθος του για την πολιτική ήταν ακόρεστο όλη του τη ζωή, αλλά δεν ήταν το μοναδικό: οι γυναίκες, το καλό φαγητό, η διασκέδαση με καλή παρέα, ποτό, χυδαία ανέκδοτα, κουτσομπολιά και χαρτοπαιξία τον χαρακτήριζαν εξίσου.

Το πάθος του για την πολιτική ήταν ακόρεστο όλη του τη ζωή, αλλά δεν ήταν το μοναδικό: οι γυναίκες, το καλό φαγητό, η διασκέδαση με καλή παρέα, ποτό, χυδαία ανέκδοτα, κουτσομπολιά και χαρτοπαιξία τον χαρακτήριζαν εξίσου. Δηλαδή δεν θα τον έλεγες καλό Χριστιανό, ενώ επιπλέον είχε μένος εναντίον του κλήρου. Βεβαίως, τη χολή του την κρατούσε για την κεφαλή της Εκκλησίας, όπως όταν σχολίασε με αφορμή το θάνατο του Αλέξανδρου Στ’: «Οι πιστές δούλες του, λαγνεία, σιμωνία κι ασπλαχνία, τον είχαν συνοδεύσει με ευλαβικά λακτίσματα στα οπίσθία του στον κόσμο των ευλογημένων πνευμάτων». Σ’ αυτά τα πάθη πρέπει να προστεθεί και μια εμμονή που είχε ολόκληρη τη ζωή του, το σχέδιο δημιουργίας εθνοφρουράς στη Φλωρεντία την οποία συνέδεε με την καλλιέργεια της αρετής του πολίτη, έχοντας ως πρότυπο τους στρατιώτες της αρχαίας Ρώμης της περιόδου της δημοκρατίας (σε αντιδιαστολή προς τους μισθοφορικούς στρατούς). Η σύζυγος του Μαριέττα παραπονιόταν για τα ατελείωτα διαστήματα που ο Νικολό έλειπε σε αποστολές καθώς και την τάση του να ξοδεύει χρήματα σε πανάκριβες ενδυμασίες. Δεν ήταν δα ο κι ο καλύτερος σύζυγος, τουλάχιστον όμως και στις δυο διαθήκες του την χρήζει κηδεμόνα των ανήλικων παιδιών τους, χειρονομία ασυνήθιστη, εφόσον ο κανόνας ήταν να αναλαμβάνουν αυτό το ρόλο άρρενες συγγενείς.

niccolo machiavelli uffiziΈνα παράδοξο, ίσως, στοιχείο της συμπεριφοράς του ήταν, όπως γράφει και τεκμηριώνει ο Καπόνι, «η συνήθεια να κοπανάει στους ανθρώπους τα λάθος πράγματα» σε συνδυασμό με την απροκάλυπτη αλαζονεία. Ιδού ένα δείγμα από το τέλος μιας επιστολής που απευθύνεται, αν είναι δυνατόν, στους πολιτικούς του προϊστάμενους: «Ωστόσο, καθώς δεν επιθυμώ να σας απογοητεύσω εκ νέου, θα επανεξετάσω ένα προς ένα τα εν λόγω θέματα κατόπιν του αιτήματός σας. Θα χρησιμοποιήσω την καθομιλουμένη, μήπως κι εκ παραδρομής χρησιμοποίησα τα λατινικά στις επιστολές μου προς τη διοίκηση, αν και δεν το νομίζω». Προφανώς, αισθανόταν ότι έχαιρε της προστασίας των ισχυρών πατρώνων του – κάτι ωστόσο που δεν ξεχνούσαν εύκολα οι εχθροί που «κατάφερνε» έτσι να δημιουργήσει, όταν οι συσχετισμοί ισχύος δεν τον ευνοούσαν πλέον. Πράγματι, μετά την πτώση του καθεστώτος που υπηρέτησε για μια 15ετία σχεδόν και την επιστροφή στην εξουσία των Μεδίκων, ο Μακιαβέλλι χάνει τη θέση του, ενώ σαν μην έφτανε αυτό φυλακίστηκε και βασανίστηκε (αδίκως) ως ύποπτος συμμετοχής σε αποτυχημένη συνωμοσία για τη δολοφονία του Τζουλιάνο. Το μαρτύριό του δεν κράτησε πολύ καθώς περιλαμβανόταν σε αυτούς στους οποίους δόθηκε αμνηστία. Πέρασε όμως ικανό διάστημα στο περιθώριο παλεύοντας με τα χρέη του. Είναι χάρις σ’ αυτόν τον παραγκωνισμό του, ωστόσο, που κινητοποιείται να γράψει τη διάσημη πραγματεία του, έργο που πιθανόν άδικα επισκιάζει άλλα, περιλαμβανομένου και του θεατρικού «Μανδραγόρας».  

Όντας άρρωστος και με το θάνατο να πλησιάζει «εκμυστηρεύτηκε» σε συγγενείς και φίλους ότι είδε στο όνειρό του πως πήγε στην Κόλαση, όπου όμως συνάντησε, λέει, καλή παρέα, τον Πλάτωνα και τον Πλούταρχο μεταξύ άλλων, κι έπιασαν κουβέντα περί διακυβέρνησης. Δεν μπορούμε βέβαια να ξέρουμε στ’ αλήθεια τους συνομιλητές του Νικολό στην Κόλαση. Μπορούμε ωστόσο να υποθέσουμε ότι δεν θα σκάει από πύρινες γλώσσες, αλλά από τα γέλια που θα του προκαλούν οι όπου γης μακιαβελικοί. Κι αν κάτι θα τον αρρωσταίνει είναι που δεν κατάφερε να βγάλει ένα σκασμό λεφτά από τα πνευματικά δικαιώματα του «Ηγεμόνα».

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου


exof-machiavelli

 Μακιαβέλλι
 Ποιος ήταν πραγματικά ο αμφιλεγόμενος συγγραφέας του ‘Ηγεμόνα
 Niccolo Capponi
 Μτφρ. Πέτρος Γεωργίου
 Εκδόσεις Πατάκη 2014
 Σελ. 458, τιμή €19,50

politeia-link

   

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σκέφτομαι, άρα υπάρχω*

Σκέφτομαι, άρα υπάρχω*

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή...

Ελ Γκρέκο

Ελ Γκρέκο

Ο μεγάλος Έλληνας του σινεμά*

Του Σωτήρη Βανδώρου

Έκοψε πολλά εισιτήρια, άρεσε στο ευρύ κοινό, η κριτική τoν υποδέ...

Ο καβγάς των φιλοσόφων*

Ο καβγάς των φιλοσόφων*

Η εξιστόρηση της προσωπικής διαμάχης Χιουμ και Ρουσσώ την εποχή του Διαφωτισμού

Του Σωτήρη Βανδώρου **

Είναι «αναμφίβολα και πέραν κάθε σύγκρισης ο πιο μοχθηρός και αδ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Κλίμακα Μπόγκαρτ» της Μαρίας Φακίνου (κριτική) – Το κακό ως γόρδιος δεσμός

«Κλίμακα Μπόγκαρτ» της Μαρίας Φακίνου (κριτική) – Το κακό ως γόρδιος δεσμός

Για τη νουβέλα της Μαρίας Φακίνου «Κλίμακα Μπόγκαρτ» (εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Η ενοχή των απογόνων, και ειδικότερα της ακριβώς επόμενης γενιάς, είναι ένα ψυχολογικό ζήτημα που εμφανίζεται σε κάθε περίοδο της ιστορίας, όταν μεγάλα εγ...

Στην Ανί Ερνό (Annie Ernaux) το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022

Στην Ανί Ερνό (Annie Ernaux) το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022

Το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022 θα απονεμηθεί, όπως ανακοίνωσε πριν από λίγο από τη Στοκχόλμη η Σουηδική Ακαδημία, στη Γαλλίδα συγγραφέα Annie Ernaux. Τα βιβλία της Ερνό κυκλοφορούν στη χώρα μας από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση της Ρίτας Κολαΐτη.

Ένα χρόνο μετά τη βρά...

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μτφρ. Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ανδρωμάχη» του Κώστα Ακρίβου (προδημοσίευση)

«Ανδρωμάχη» του Κώστα Ακρίβου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Κώστα Ακρίβου «Ανδρωμάχη» που θα κυκλοφορήσει στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπάρχει, λέω, τίποτα πιο σκληρό και άδικο από το να πρέπει να αγαπάς κάπο...

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ