alt

Του Σωτήρη Βανδώρου

Αν ο μακιαβελισμός είναι όρος του καθημερινού μας λεξιλογίου, οφείλεται εν πολλοίς στην πρόσληψη του «Ηγεμόνα» (1513), της σύντομης πραγματείας περί της κατάκτησης, της διατήρησης και της επαύξησης της πολιτικής εξουσίας που κατέστησε διαβόητο το συγγραφέα της. Μισή χιλιετία μετά, το όνομά του ταυτίζεται με τη δολοπλοκία, τον κυνισμό, τον αμοραλισμό και το ρητό «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», φράση που πάντως ουδέποτε έγραψε ο Νικολό Μακιαβέλλι (1469-1523). 

Η ειρωνεία είναι ότι ο ίδιος φοβόταν πως το βιβλίο του θα περνούσε απαρατήρητο. Και είναι γεγονός ότι αυτό ακριβώς συνέβη την πλέον κρίσιμη στιγμή για το δημιουργό του: Όταν κατά την ακρόαση που εξασφάλισε από τον Λορέντσο των Μεδίκων του έδωσε το αφιερωμένο σε εκείνον έργο, αυτός επέδειξε πλήρη αδιαφορία, ενώ την ίδια στιγμή ενθουσιάστηκε από το ζεύγος σκύλων που του χάρισε ένας άλλος αιτών. Η προσπάθεια του Μακιαβέλλι να υποβάλει στο νέο ισχυρό άνδρα της Φλωρεντίας την ιδέα ότι είναι μαιτρ της πολιτικής κι άξιος να λάβει (ξανά) κρατικό πόστο απέτυχε παταγωδώς. Το συμβουλευτικό προς πολιτικούς άρχοντες κείμενό του έμελε μεν να γράψει ιστορία, αλλά ως «συστατική επιστολή» του εαυτού του, που ήταν κι ο πρωταρχικός (αν και όχι αποκλειστικός) σκοπός της συγγραφής του, δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα.

Ο συγγραφέας, απόγονος του Μακιαβέλλι

Ποιος όμως στ’ αλήθεια ήταν ο Μακιαβέλλι; Μπορούμε να ξεδιαλύνουμε την πραγματικότητα από το «μύθο»;

Ποιος όμως στ’ αλήθεια ήταν ο Μακιαβέλλι; Μπορούμε να ξεδιαλύνουμε την πραγματικότητα από το «μύθο»; Στη βιογραφία του Νικολό Καπόνι, ιστορικού και απογόνου του ίδιου του Μακιαβέλλι, διαβάζουμε μια αναλυτική και με σεβασμό στις ιστορικές πηγές προσέγγιση που αποφεύγει επιδέξια την παγίδα του αναχρονισμού: ο βιογραφούμενος παρουσιάζεται ως Φλωρεντινός του 1500, κι όχι καρικατούρα προς τέρψη των επιπόλαιων αναγνωστών. Και οφείλουμε να προειδοποιήσουμε: Ο βιογράφος προτιμά σχοινοτενείς περιγραφές πολιτικών υπολογισμών, διπλωματικών εξελίξεων και πολεμικών επεισοδίων, στο βαθμό που ο ήρωάς του εμπλέκεται άμεσα, τα παρακολουθεί ή εν πάση περιπτώσει επηρεάζεται από αυτά, παρά να διαπραγματεύεται αναλυτικά τους στοχασμούς του. Θα προτιμούσαμε, είναι αλήθεια, ένα κάπως διαφορετικό ισοζύγιο υπέρ της τελευταίας πτυχής, και αισθανθήκαμε συχνά ίλιγγο από την περιπλοκότητα, την αστάθεια και τη διαρκή αλλαγή της πολιτικής κατάστασης της Ιταλίας της εποχής – μιας Ιταλίας κατακερματισμένης σε δουκάτα, «δημοκρατίες», ένα βασίλειο (της Νάπολης), στα παπικά κράτη, και με τη Γαλλία και την Ισπανία μεταξύ των ισχυρών δυνάμεων που συνδιαμόρφωναν το δαιδαλώδες πολιτικοστρατιωτικό τοπίο.

portrait of niccol machiavelli by santi di titoΑυτός ακριβώς, όμως, είναι ο κόσμος του Μακιαβέλλι και σε αυτό το λαβύρινθο προσπαθούσε αενάως να βρει την άκρη, πότε επιτυχημένα, πότε όχι. Καταγόμενος από οικογένεια μεσαίας κοινωνικής θέσης που ποτέ δεν ήταν πολύ εύπορη ή πολύ ισχυρή, ο Νικολό έλαβε καλή μόρφωση κι αξιοποίησε στο έπακρο τη βιβλιοθήκη του πατέρα του. Για την παιδική ηλικία και τη νεότητά του δεν γνωρίζουμε πολλά. Σε κάθε περίπτωση, σημαντικός σταθμός στο βίο του είναι ο διορισμός του τον Ιούλιο του 1498 στη θέση του γραμματέα των «Δέκα» (Dieci) όπως ήταν πιο γνωστό το εκτελεστικό σώμα της Φλωρεντίας που είχε την αρμοδιότητα της άμυνας του κράτους, όπως θα λέγαμε με σημερινούς όρους – ουσιαστικά οτιδήποτε αφορούσε σύγκρουση ή πολεμική επιχείρηση, αλλά στην πράξη περιλάμβανε γενικότερα τις «εξωτερικές σχέσεις», ακριβώς επειδή η συγκρουσιακή κατάσταση ήταν περίπου μόνιμη συνθήκη. Μολονότι επρόκειτο για διοικητική θέση, στην πράξη ήταν σημαντική, λόγω της εξαμηνιαίας μόνο θητείας των πολιτικών του προϊσταμένων. Μάλιστα, όχι σπάνια το «Μεγάλο Συμβούλιο» δεν εξέλεγε τους Δέκα κι εκ των πραγμάτων όλες οι υποθέσεις του αναλαμβάνονταν από το μόνιμο προσωπικό. Είναι αυτή η ιδιότητα και οι εμπειρίες που αποκτά μέσω αυτής που τον καθορίζουν ως πολιτικό σύμβουλο και στοχαστή. Αναλαμβάνει πολυάριθμες διπλωματικές αποστολές στο πλαίσιο των οποίων ζει από κοντά, μελετά τις κινήσεις, ενίοτε διαπραγματεύεται με τους πρωταγωνιστές της πολιτικής σκακιέρας της Ιταλίας, όπως τον Λουδοβίκο ΙΒ’ της Γαλλίας κι ορισμένους από τους πλέον εξουσιομανείς, αδίστακτους και διεφθαρμένους Πάπες της Ιστορίας – τον Αλέξανδρο Στ’ και τον Ιούλιο Β’. Περισσότερο απ’ όλους, βέβαια, εντυπωσιάζεται από τα χαρίσματα του τρομερού (γιου του Αλέξανδρου Β’) Καίσαρα Βοργία.

Πάθη και αλαζονεία

Το πάθος του για την πολιτική ήταν ακόρεστο όλη του τη ζωή, αλλά δεν ήταν το μοναδικό: οι γυναίκες, το καλό φαγητό, η διασκέδαση με καλή παρέα, ποτό, χυδαία ανέκδοτα, κουτσομπολιά και χαρτοπαιξία τον χαρακτήριζαν εξίσου.

Το πάθος του για την πολιτική ήταν ακόρεστο όλη του τη ζωή, αλλά δεν ήταν το μοναδικό: οι γυναίκες, το καλό φαγητό, η διασκέδαση με καλή παρέα, ποτό, χυδαία ανέκδοτα, κουτσομπολιά και χαρτοπαιξία τον χαρακτήριζαν εξίσου. Δηλαδή δεν θα τον έλεγες καλό Χριστιανό, ενώ επιπλέον είχε μένος εναντίον του κλήρου. Βεβαίως, τη χολή του την κρατούσε για την κεφαλή της Εκκλησίας, όπως όταν σχολίασε με αφορμή το θάνατο του Αλέξανδρου Στ’: «Οι πιστές δούλες του, λαγνεία, σιμωνία κι ασπλαχνία, τον είχαν συνοδεύσει με ευλαβικά λακτίσματα στα οπίσθία του στον κόσμο των ευλογημένων πνευμάτων». Σ’ αυτά τα πάθη πρέπει να προστεθεί και μια εμμονή που είχε ολόκληρη τη ζωή του, το σχέδιο δημιουργίας εθνοφρουράς στη Φλωρεντία την οποία συνέδεε με την καλλιέργεια της αρετής του πολίτη, έχοντας ως πρότυπο τους στρατιώτες της αρχαίας Ρώμης της περιόδου της δημοκρατίας (σε αντιδιαστολή προς τους μισθοφορικούς στρατούς). Η σύζυγος του Μαριέττα παραπονιόταν για τα ατελείωτα διαστήματα που ο Νικολό έλειπε σε αποστολές καθώς και την τάση του να ξοδεύει χρήματα σε πανάκριβες ενδυμασίες. Δεν ήταν δα ο κι ο καλύτερος σύζυγος, τουλάχιστον όμως και στις δυο διαθήκες του την χρήζει κηδεμόνα των ανήλικων παιδιών τους, χειρονομία ασυνήθιστη, εφόσον ο κανόνας ήταν να αναλαμβάνουν αυτό το ρόλο άρρενες συγγενείς.

niccolo machiavelli uffiziΈνα παράδοξο, ίσως, στοιχείο της συμπεριφοράς του ήταν, όπως γράφει και τεκμηριώνει ο Καπόνι, «η συνήθεια να κοπανάει στους ανθρώπους τα λάθος πράγματα» σε συνδυασμό με την απροκάλυπτη αλαζονεία. Ιδού ένα δείγμα από το τέλος μιας επιστολής που απευθύνεται, αν είναι δυνατόν, στους πολιτικούς του προϊστάμενους: «Ωστόσο, καθώς δεν επιθυμώ να σας απογοητεύσω εκ νέου, θα επανεξετάσω ένα προς ένα τα εν λόγω θέματα κατόπιν του αιτήματός σας. Θα χρησιμοποιήσω την καθομιλουμένη, μήπως κι εκ παραδρομής χρησιμοποίησα τα λατινικά στις επιστολές μου προς τη διοίκηση, αν και δεν το νομίζω». Προφανώς, αισθανόταν ότι έχαιρε της προστασίας των ισχυρών πατρώνων του – κάτι ωστόσο που δεν ξεχνούσαν εύκολα οι εχθροί που «κατάφερνε» έτσι να δημιουργήσει, όταν οι συσχετισμοί ισχύος δεν τον ευνοούσαν πλέον. Πράγματι, μετά την πτώση του καθεστώτος που υπηρέτησε για μια 15ετία σχεδόν και την επιστροφή στην εξουσία των Μεδίκων, ο Μακιαβέλλι χάνει τη θέση του, ενώ σαν μην έφτανε αυτό φυλακίστηκε και βασανίστηκε (αδίκως) ως ύποπτος συμμετοχής σε αποτυχημένη συνωμοσία για τη δολοφονία του Τζουλιάνο. Το μαρτύριό του δεν κράτησε πολύ καθώς περιλαμβανόταν σε αυτούς στους οποίους δόθηκε αμνηστία. Πέρασε όμως ικανό διάστημα στο περιθώριο παλεύοντας με τα χρέη του. Είναι χάρις σ’ αυτόν τον παραγκωνισμό του, ωστόσο, που κινητοποιείται να γράψει τη διάσημη πραγματεία του, έργο που πιθανόν άδικα επισκιάζει άλλα, περιλαμβανομένου και του θεατρικού «Μανδραγόρας».  

Όντας άρρωστος και με το θάνατο να πλησιάζει «εκμυστηρεύτηκε» σε συγγενείς και φίλους ότι είδε στο όνειρό του πως πήγε στην Κόλαση, όπου όμως συνάντησε, λέει, καλή παρέα, τον Πλάτωνα και τον Πλούταρχο μεταξύ άλλων, κι έπιασαν κουβέντα περί διακυβέρνησης. Δεν μπορούμε βέβαια να ξέρουμε στ’ αλήθεια τους συνομιλητές του Νικολό στην Κόλαση. Μπορούμε ωστόσο να υποθέσουμε ότι δεν θα σκάει από πύρινες γλώσσες, αλλά από τα γέλια που θα του προκαλούν οι όπου γης μακιαβελικοί. Κι αν κάτι θα τον αρρωσταίνει είναι που δεν κατάφερε να βγάλει ένα σκασμό λεφτά από τα πνευματικά δικαιώματα του «Ηγεμόνα».

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου


exof-machiavelli

 Μακιαβέλλι
 Ποιος ήταν πραγματικά ο αμφιλεγόμενος συγγραφέας του ‘Ηγεμόνα
 Niccolo Capponi
 Μτφρ. Πέτρος Γεωργίου
 Εκδόσεις Πατάκη 2014
 Σελ. 458, τιμή €19,50

politeia-link

   


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σκέφτομαι, άρα υπάρχω*

Σκέφτομαι, άρα υπάρχω*

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή...

Ελ Γκρέκο

Ελ Γκρέκο

Ο μεγάλος Έλληνας του σινεμά*

Του Σωτήρη Βανδώρου

Έκοψε πολλά εισιτήρια, άρεσε στο ευρύ κοινό, η κριτική τoν υποδέ...

Ο καβγάς των φιλοσόφων*

Ο καβγάς των φιλοσόφων*

Η εξιστόρηση της προσωπικής διαμάχης Χιουμ και Ρουσσώ την εποχή του Διαφωτισμού

Του Σωτήρη Βανδώρου **

Είναι «αναμφίβολα και πέραν κάθε σύγκρισης ο πιο μοχθηρός και αδ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο ηθοποιός Στέλιος Τυριακίδης απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ