Του Σωτήρη Βανδώρου
Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή, καλύτερα, για ανακύκλωση). Άλλοτε, έχουν γραφτεί στη λογική οδηγών αυτοβοήθειας, προδίδοντας έτσι εξ ορισμού το φιλοσοφείν, άλλοτε ανακατεύουν ψυχολογία, θρησκεία και New Age δοξασίες παράγοντας ένα απερίγραπτο συμπίλημα.
Αλλά και αρκετές εισαγωγές που είναι αξιόπιστες ως προς το περιεχόμενο, χαρακτηρίζονται από μια εγκυκλοπαιδική λογική σύμφωνα με την οποία, στοχαστές και ρεύματα σκέψης περιγράφονται σε αυτοτελή κεφάλαια. Στην καλύτερη περίπτωση, σκιαγραφούν την ιστορία της φιλοσοφίας, σπανίως όμως αναδεικνύουν κι ερμηνεύουν τις συνέχεις, τις μεταβολές και εν τέλει τους λόγους και τα συμφραζόμενα αυτής της διανοητικής περιπέτειας.
Σε αντιδιαστολή, αυτό που καθιστά το βιβλίο του σημαντικού γάλλου φιλοσόφου Λικ Φερί εξαιρετικό είναι ότι πραγματοποιεί κατά τον καλύτερο τρόπο αυτό που υπόσχεται: Αποτελεί μια έγκυρη εισαγωγή που πράγματι μπορεί να κατανοηθεί από αρχάριους – απευθύνεται εξίσου σε όσους μαθητές σκέφτονται να σπουδάσουν φιλοσοφία και θέλουν να πάρουν μια καλή πρώτη ιδέα, όπως και σε κάθε φιλέρευνο, αλλά ανεξοικείωτο με το θέμα, αναγνώστη. Προσοχή όμως: Η, περιέργως για Γάλλο, αγγλοσαξονική σαφήνεια κι απλότητα του κειμένου βρίσκει τα όρια της στην απαίτηση να μην καταστρέψει το αντικείμενό της κι έτσι δεν προχωρά σε υπεραπλουστεύσεις. Με άλλα λόγια, ο αναγνώστης οφείλει να καταβάλει ορισμένη πνευματική προσπάθεια. Κι αξίζει τον κόπο.
Η φιλοσοφία, κατά τον Φερί, δεν μπορεί να αναχθεί στην ανάπτυξη του κριτικού στοχασμού, δεν είναι απλώς μέθοδος αυστηρής σκέψης, ούτε καν ισοδυναμεί με ένα καθεστώς διερώτησης, μολονότι όλα τα παραπάνω τα ενσωματώνει ως στοιχεία της. Στην καρδιά της φιλοσοφίας εδρεύουν τρεις θεμελιώδεις μέριμνες που μπορούν να ιδωθούν κι ως διαδοχικά στάδια. Πρώτον, η θεωρία: η κατανόηση της πραγματικότητας κι επομένως ο στοχασμός σχετικά με τη φύση, τις μεθόδους και τα όρια της γνώσης (ή της επιστήμης, θα λέγαμε σήμερα). Δεύτερον, η ηθική: η προσπάθεια πραγμάτωσης αρχών δικαιοσύνης ως όρων της κοινωνικής συμβίωσης. Τρίτον, η επίτευξη της σοφίας, ενός βίου που κατά το δυνατόν διακρίνεται από ελευθερία και ευζωία, μέσω της κατάκτησης της σωτηρίας. Αυτό το τελευταίο σημείο πιθανόν να ξενίσει αρκετούς. Είναι όμως κάτι στο οποίο ο Φερί αποδίδει ιδιαίτερη σημασία. Αρνείται να παραχωρήσει τα «αποκλειστικά δικαιώματα» στην ανάπτυξη ενός σωτηριολογικού λόγου στη θρησκεία, ακριβώς επειδή τιμά τη φιλοσοφική παράδοση και την εξέλιξή της κι επιμένει ότι μπορεί και στις μέρες μας να παραμένει ζωντανή, ακμαία και κυρίως ακέραιη. Σήμερα, την εποχή που έχουν πάρει το πάνω χέρι η τεχνική και η εργαλειακή ορθολογικότητα –δηλαδή ο ορθός λόγος που παρέχει τα μέσα, το πώς να γίνει κάτι, ανεξάρτητα από τους σκοπούς, τους οποίους δεν θέτει και για τους οποίους αδιαφορεί–, σήμερα ακόμη περισσότερο η φιλοσοφία δεν θα πρέπει να συρρικνωθεί σε μια ακαδημαϊκή πειθαρχία κι αντιστοίχως οι φιλόσοφοι να (αυτό)περιορίζονται στην ειδίκευση σε ένα επιμέρους τμήμα της.
Φιλοσοφία και θρησκεία: μια σύνθετη σχέση
Ο Φερί δείχνει ιδιαίτερη επιμέλεια να διασαφηνίσει ακριβώς τη συνάφεια, αλλά και τις σχέσεις αντιπαλότητας φιλοσοφίας και θρησκείας. Και οι δύο έχουν ως σημείο εκκίνησης ένα κατεξοχήν ανθρώπινο χαρακτηριστικό, την επίγνωση της θνητότητάς μας. Και οι δύο καταπιάνονται με την υπερνίκηση του φόβου του θανάτου, δίνοντας απαντήσεις που τελικά νοηματοδοτούν τη ζωή μας. Ενώ, όμως η θρησκεία προτάσσει την πίστη στο Θεό –κι ο Χριστιανισμός ειδικότερα την, μέσω της πίστης, ανάσταση σωμάτων και ψυχών–, η φιλοσοφία, ή ακριβέστερα η νεότερη φιλοσοφία, αναζητά τη σωτηρία στις ανθρώπινες δυνάμεις και στο ανθρώπινο πνεύμα. Ο Φερί επιλέγει να αφηγηθεί διαφορετικές «στιγμές» στην ιστορία της φιλοσοφίας, εστιάζοντας στα σημεία ρήξης και μετάβασης σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Αυτή η διάσταση της ιστορικότητας είναι κρίσιμη και αναδεικνύει ταυτόχρονα τις περίπλοκες σχέσεις φιλοσοφίας-θρησκείας. Με τη νεότερη φιλοσοφία, ο κόσμος της αρχαιότητας που εκλάμβανε τον κόσμο ως «κόσμημα», ως διεπόμενο από μια εύκτακτη, φυσική τάξη εντός της οποίας ο κάθε άνθρωπος οφείλει να βρει τη «θέση» του και να ενωθεί με το «θείο» στοιχείο, πεθαίνει οριστικά. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις αναδεικνύουν έναν κόσμο περισσότερο χαώδη, παρά αρμονικό. Με τον Ντεκάρτ, θα γίνει μια νέα αρχή στο φιλοσοφικό στοχασμό, εφόσον το σύνολο των παλαιών αντιλήψεων θα τεθούν υπό ριζική αμφισβήτηση, ενώ στο επίκεντρο θα έρθει ο άνθρωπος, εκτοπίζοντας το Θεό. Όμως, αυτή η κριτική θα συστραφεί με τη μεταμοντέρνα σκέψη ενάντια στην ίδια τη φιλοσοφία στην οποία θα απευθύνει κατηγορίες που η τελευταία απεύθυνε στη θρησκεία. Αυτή τη συνθήκη βιώνουμε και σήμερα. Ο Φερί παίρνει θέση για τα σύγχρονα διακυβεύματα. Επιφυλάξεις ή και σοβαρές ενστάσεις θα μπορούσαν να προβληθούν π.χ. όσον αφορά τις θέσεις του για την αποδόμηση ή τον υλισμό. Αλλά, ο ίδιος παρέχει έντιμα τα ίδια τα εργαλεία με τα οποία μπορεί να του ασκηθεί κριτική.
ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ
Μαθαίνοντας να ζούμε
Φιλοσοφική πραγματεία για τις νεότερες γενιές
Luc Ferry
Μτφρ. Τάσος Μπέτζελος
Εκδόσεις Πλέθρον, 2008
Τιμή € 20,00, σελ. 308.
* Αναδημοσίευση από τον «Ελεύθερο Τύπο της Κυριακής», 14/9/2008, με αφορμή το Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας που διεξάγεται από τις 4 έως και τις 10 Αυγούστου 2013 στην Αθήνα.
ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ LUC FERRY ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ
