the-false-mirror

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή, καλύτερα, για ανακύκλωση). Άλλοτε, έχουν γραφτεί στη λογική οδηγών αυτοβοήθειας, προδίδοντας έτσι εξ ορισμού το φιλοσοφείν, άλλοτε ανακατεύουν ψυχολογία, θρησκεία και New Age δοξασίες παράγοντας ένα απερίγραπτο συμπίλημα.

Αλλά και αρκετές εισαγωγές που είναι αξιόπιστες ως προς το περιεχόμενο, χαρακτηρίζονται από μια εγκυκλοπαιδική λογική σύμφωνα με την οποία, στοχαστές και ρεύματα σκέψης περιγράφονται σε αυτοτελή κεφάλαια. Στην καλύτερη περίπτωση, σκιαγραφούν την ιστορία της φιλοσοφίας, σπανίως όμως αναδεικνύουν κι ερμηνεύουν τις συνέχεις, τις μεταβολές και εν τέλει τους λόγους και τα συμφραζόμενα αυτής της διανοητικής περιπέτειας.

Σε αντιδιαστολή, αυτό που καθιστά το βιβλίο του σημαντικού γάλλου φιλοσόφου Λικ Φερί εξαιρετικό είναι ότι πραγματοποιεί κατά τον καλύτερο τρόπο αυτό που υπόσχεται: Αποτελεί μια έγκυρη εισαγωγή που πράγματι μπορεί να κατανοηθεί από αρχάριους – απευθύνεται εξίσου σε όσους μαθητές σκέφτονται να σπουδάσουν φιλοσοφία και θέλουν να πάρουν μια καλή πρώτη ιδέα, όπως και σε κάθε φιλέρευνο, αλλά ανεξοικείωτο με το θέμα, αναγνώστη. Προσοχή όμως: Η, περιέργως για Γάλλο, αγγλοσαξονική σαφήνεια κι απλότητα του κειμένου βρίσκει τα όρια της στην απαίτηση να μην καταστρέψει το αντικείμενό της κι έτσι δεν προχωρά σε υπεραπλουστεύσεις. Με άλλα λόγια, ο αναγνώστης οφείλει να καταβάλει ορισμένη πνευματική προσπάθεια. Κι αξίζει τον κόπο.

Η φιλοσοφία, κατά τον Φερί, δεν μπορεί να αναχθεί στην ανάπτυξη του κριτικού στοχασμού, δεν είναι απλώς μέθοδος αυστηρής σκέψης, ούτε καν ισοδυναμεί με ένα καθεστώς διερώτησης, μολονότι όλα τα παραπάνω τα ενσωματώνει ως στοιχεία της. Στην καρδιά της φιλοσοφίας εδρεύουν τρεις θεμελιώδεις μέριμνες που μπορούν να ιδωθούν κι ως διαδοχικά στάδια. Πρώτον, η θεωρία: η κατανόηση της πραγματικότητας κι επομένως ο στοχασμός σχετικά με τη φύση, τις μεθόδους και τα όρια της γνώσης (ή της επιστήμης, θα λέγαμε σήμερα). Δεύτερον, η ηθική: η προσπάθεια πραγμάτωσης αρχών δικαιοσύνης ως όρων της κοινωνικής συμβίωσης. Τρίτον, η επίτευξη της σοφίας, ενός βίου που κατά το δυνατόν διακρίνεται από ελευθερία και ευζωία, μέσω της κατάκτησης της σωτηρίας. Αυτό το τελευταίο σημείο πιθανόν να ξενίσει αρκετούς. Είναι όμως κάτι στο οποίο ο Φερί αποδίδει ιδιαίτερη σημασία. Αρνείται να παραχωρήσει τα «αποκλειστικά δικαιώματα» στην ανάπτυξη ενός σωτηριολογικού λόγου στη θρησκεία, ακριβώς επειδή τιμά τη φιλοσοφική παράδοση και την εξέλιξή της κι επιμένει ότι μπορεί και στις μέρες μας να παραμένει ζωντανή, ακμαία και κυρίως ακέραιη. Σήμερα, την εποχή που έχουν πάρει το πάνω χέρι η τεχνική και η εργαλειακή ορθολογικότητα –δηλαδή ο ορθός λόγος που παρέχει τα μέσα, το πώς να γίνει κάτι, ανεξάρτητα από τους σκοπούς, τους οποίους δεν θέτει και για τους οποίους αδιαφορεί–, σήμερα ακόμη περισσότερο η φιλοσοφία δεν θα πρέπει να συρρικνωθεί σε μια ακαδημαϊκή πειθαρχία κι αντιστοίχως οι φιλόσοφοι να (αυτό)περιορίζονται στην ειδίκευση σε ένα επιμέρους τμήμα της.

Φιλοσοφία και θρησκεία: μια σύνθετη σχέση

dec-heg-kant

Ο Φερί δείχνει ιδιαίτερη επιμέλεια να διασαφηνίσει ακριβώς τη συνάφεια, αλλά και τις σχέσεις αντιπαλότητας φιλοσοφίας και θρησκείας. Και οι δύο έχουν ως σημείο εκκίνησης ένα κατεξοχήν ανθρώπινο χαρακτηριστικό, την επίγνωση της θνητότητάς μας. Και οι δύο καταπιάνονται με την υπερνίκηση του φόβου του θανάτου, δίνοντας απαντήσεις που τελικά νοηματοδοτούν τη ζωή μας. Ενώ, όμως η θρησκεία προτάσσει την πίστη στο Θεό –κι ο Χριστιανισμός ειδικότερα την, μέσω της πίστης, ανάσταση σωμάτων και ψυχών–, η φιλοσοφία, ή ακριβέστερα η νεότερη φιλοσοφία, αναζητά τη σωτηρία στις ανθρώπινες δυνάμεις και στο ανθρώπινο πνεύμα. Ο Φερί επιλέγει να αφηγηθεί διαφορετικές «στιγμές» στην ιστορία της φιλοσοφίας, εστιάζοντας στα σημεία ρήξης και μετάβασης σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Αυτή η διάσταση της ιστορικότητας είναι κρίσιμη και αναδεικνύει ταυτόχρονα τις περίπλοκες σχέσεις φιλοσοφίας-θρησκείας. Με τη νεότερη φιλοσοφία, ο κόσμος της αρχαιότητας που εκλάμβανε τον κόσμο ως «κόσμημα», ως διεπόμενο από μια εύκτακτη, φυσική τάξη εντός της οποίας ο κάθε άνθρωπος οφείλει να βρει τη «θέση» του και να ενωθεί με το «θείο» στοιχείο, πεθαίνει οριστικά. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις αναδεικνύουν έναν κόσμο περισσότερο χαώδη, παρά αρμονικό. Με τον Ντεκάρτ, θα γίνει μια νέα αρχή στο φιλοσοφικό στοχασμό, εφόσον το σύνολο των παλαιών αντιλήψεων θα τεθούν υπό ριζική αμφισβήτηση, ενώ στο επίκεντρο θα έρθει ο άνθρωπος, εκτοπίζοντας το Θεό. Όμως, αυτή η κριτική θα συστραφεί με τη μεταμοντέρνα σκέψη ενάντια στην ίδια τη φιλοσοφία στην οποία θα απευθύνει κατηγορίες που η τελευταία απεύθυνε στη θρησκεία. Αυτή τη συνθήκη βιώνουμε και σήμερα. Ο Φερί παίρνει θέση για τα σύγχρονα διακυβεύματα. Επιφυλάξεις ή και σοβαρές ενστάσεις θα μπορούσαν να προβληθούν π.χ. όσον αφορά τις θέσεις του για την αποδόμηση ή τον υλισμό. Αλλά, ο ίδιος παρέχει έντιμα τα ίδια τα εργαλεία με τα οποία μπορεί να του ασκηθεί κριτική.

 

 Απόσπασμα
«Σαν το μαθητευόμενο μάγο που απελευθερώνει δυνάμεις που αδυνατεί να ελέγξει, ο Ντεκάρτ και οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού απελευθέρωσαν κι αυτοί επίσης ένα πνεύμα, το κριτικό πνεύμα, που από τη στιγμή που άρχισε να κινείται δεν μπορούσε πλέον να το συγκρατήσει κανείς. Θυμίζει οξύ που αρχίζει και διαβρώνει τα υλικά με τα οποία ήρθε σε επαφή, παρότι προσπαθούμε να το σταματήσουμε ρίχνοντας πάνω του νερό. Ο ορθός λόγος και τα ανθρωπιστικά ιδεώδη θα καταφέρουν να αυτοπαγιδευτούν, αφού ο πνευματικός κόσμος που έχουν οικοδομήσει θα πέσει θύμα των ίδιων των αρχών στις οποίες βασιζόταν», σελ.178.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ


ferry-phil-exof Μαθαίνοντας να ζούμε
Φιλοσοφική πραγματεία για τις νεότερες γενιές
Luc Ferry
Μτφρ. Τάσος Μπέτζελος
Εκδόσεις Πλέθρον, 2008
Τιμή € 20,00, σελ. 308.

politeia-link

 

 

 

 

* Αναδημοσίευση από τον «Ελεύθερο Τύπο της Κυριακής», 14/9/2008, με αφορμή το Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας που διεξάγεται από τις 4 έως και τις 10 Αυγούστου 2013 στην Αθήνα.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ LUC FERRY ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Σκέψεις γύρω από τα πιο αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο και αναπόφευκτες συγκρίσεις με το «ελληνικό παράδειγμα», με αφορμή το βιβλίο-μελέτη της Lucy Crehan «Φυτώρια ευφυΐας» (μτφρ. Μαρία Παπαηλιάδη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Σωτήρη Βανδώρου ...

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Για το βιβλίο «Life 3.0» του Max Tegmark (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός).

Του Σωτήρη Βανδώρου

Εξολοθρευτής, Μάτριξ, Blade Runner κτλ. κτλ. Οι συνειρμοί που κάνουμε οι περισσότεροι όταν ακούμε περί τεχνητή...

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Για το βιβλίο «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Η σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» του Γιώργου Σιακαντάρη (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Του Σωτήρη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Σαλμάν Ρούσντι: Τρεις δεκαετίες με απειλή θανάτου από το Ισλάμ – Ποιος είναι ο συγγραφέας των «Σατανικών Στίχων»

Βελτιώθηκε η κατάσταση της υγείας του Σάλμαν Ρούσντι, σύμφωνα με τον λογοτεχνικό ατζέντη του. 

Επιμέλεια: Book Press

Ο λογοτεχνικός ατζέντης του ...

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Πέθανε η συγγραφέας των παιδιών Αγγελική Βαρελλά

Σε ηλικία 92 ετών, πέθανε η συγγραφέας Αγγελική Βαρελλά. Φωτογραφία: Άρης Ρούπινας

Επιμέλεια: Book Press

Ο κόσμος του βιβλίου και ειδικότερα ο κόσμος του βιβλίου για παιδιά αποχαιρετά σήμερα τη συγγραφέα ...

«Στους δρόμους» του Συλβαίν Πρυντόμ (κριτική) – Η πρόκληση μιας νέας ζωής

«Στους δρόμους» του Συλβαίν Πρυντόμ (κριτική) – Η πρόκληση μιας νέας ζωής

Σκέψεις και παρατηρήσεις για το αυτοκίνητο ως σύμβολο ελευθερίας και ανεξαρτησίας, καθώς και σύμβολο κοινωνικής θέσης, με αφορμή το μυθιστόρημα του Συλβαίν Πρυντόμ (Sylvain Prudhomme) «Στους δρόμους» (μτφρ. Έφη Κορομηλά, εκδ. Στερέωμα).

Του Ηλία Καφάογλου 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

10 σημαντικά βιβλία για άντρες, γραμμένα από γυναίκες

Μια λίστα με 10 σημαντικά μυθιστορήματα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς στα αγγλικά δημοσιεύτηκε στην επίσημη ιστοσελίδα του Women’s Prize for Fiction. Τα δέκα βιβλία αναδείχθηκαν μέσω ψηφοφορίας στην οποία συμμετείχαν 20.000 αναγνώστες. Και τα 10 έχουν μεταφραστεί στη γλώσσα μας. Στη φωτογραφία, η Μέρι Σέλεϊ.

...
40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

40 καλά λογοτεχνικά βιβλία για το καλοκαίρι (και για κάθε εποχή)

Σαράντα λογοτεχνικά βιβλία, ελληνικά και μεταφρασμένα, επιλέξαμε για τους αναγνώστες της bookpress.gr από τα πολλά καλά βιβλία που έφτασαν στα χέρια μας τους προηγούμενους μήνες. Δείτε τα και διαλέξτε το δικό σας αγαπημένο βιβλίο του καλοκαιριού.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός, Κ.Β. Κατσουλάρης...

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

10 πρόσφατα βιβλία που μας κάνουν σοφότερους (ή και καλύτερους)

Από τα πολλλά καλά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, σας προτείνω δέκα, επιλεγμένα από τα μη μυθοπλαστικά βιβλία. Δοκίμια, έρευνες, μελέτες, όλα τους διαβαστερά και εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Δέκα βιβλία, δέκα ευκαιρίες να γίνουμε σοφότεροι και, γιατί όχι, καλύτεροι άνθρωποι.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ