the-false-mirror

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή, καλύτερα, για ανακύκλωση). Άλλοτε, έχουν γραφτεί στη λογική οδηγών αυτοβοήθειας, προδίδοντας έτσι εξ ορισμού το φιλοσοφείν, άλλοτε ανακατεύουν ψυχολογία, θρησκεία και New Age δοξασίες παράγοντας ένα απερίγραπτο συμπίλημα.

Αλλά και αρκετές εισαγωγές που είναι αξιόπιστες ως προς το περιεχόμενο, χαρακτηρίζονται από μια εγκυκλοπαιδική λογική σύμφωνα με την οποία, στοχαστές και ρεύματα σκέψης περιγράφονται σε αυτοτελή κεφάλαια. Στην καλύτερη περίπτωση, σκιαγραφούν την ιστορία της φιλοσοφίας, σπανίως όμως αναδεικνύουν κι ερμηνεύουν τις συνέχεις, τις μεταβολές και εν τέλει τους λόγους και τα συμφραζόμενα αυτής της διανοητικής περιπέτειας.

Σε αντιδιαστολή, αυτό που καθιστά το βιβλίο του σημαντικού γάλλου φιλοσόφου Λικ Φερί εξαιρετικό είναι ότι πραγματοποιεί κατά τον καλύτερο τρόπο αυτό που υπόσχεται: Αποτελεί μια έγκυρη εισαγωγή που πράγματι μπορεί να κατανοηθεί από αρχάριους – απευθύνεται εξίσου σε όσους μαθητές σκέφτονται να σπουδάσουν φιλοσοφία και θέλουν να πάρουν μια καλή πρώτη ιδέα, όπως και σε κάθε φιλέρευνο, αλλά ανεξοικείωτο με το θέμα, αναγνώστη. Προσοχή όμως: Η, περιέργως για Γάλλο, αγγλοσαξονική σαφήνεια κι απλότητα του κειμένου βρίσκει τα όρια της στην απαίτηση να μην καταστρέψει το αντικείμενό της κι έτσι δεν προχωρά σε υπεραπλουστεύσεις. Με άλλα λόγια, ο αναγνώστης οφείλει να καταβάλει ορισμένη πνευματική προσπάθεια. Κι αξίζει τον κόπο.

Η φιλοσοφία, κατά τον Φερί, δεν μπορεί να αναχθεί στην ανάπτυξη του κριτικού στοχασμού, δεν είναι απλώς μέθοδος αυστηρής σκέψης, ούτε καν ισοδυναμεί με ένα καθεστώς διερώτησης, μολονότι όλα τα παραπάνω τα ενσωματώνει ως στοιχεία της. Στην καρδιά της φιλοσοφίας εδρεύουν τρεις θεμελιώδεις μέριμνες που μπορούν να ιδωθούν κι ως διαδοχικά στάδια. Πρώτον, η θεωρία: η κατανόηση της πραγματικότητας κι επομένως ο στοχασμός σχετικά με τη φύση, τις μεθόδους και τα όρια της γνώσης (ή της επιστήμης, θα λέγαμε σήμερα). Δεύτερον, η ηθική: η προσπάθεια πραγμάτωσης αρχών δικαιοσύνης ως όρων της κοινωνικής συμβίωσης. Τρίτον, η επίτευξη της σοφίας, ενός βίου που κατά το δυνατόν διακρίνεται από ελευθερία και ευζωία, μέσω της κατάκτησης της σωτηρίας. Αυτό το τελευταίο σημείο πιθανόν να ξενίσει αρκετούς. Είναι όμως κάτι στο οποίο ο Φερί αποδίδει ιδιαίτερη σημασία. Αρνείται να παραχωρήσει τα «αποκλειστικά δικαιώματα» στην ανάπτυξη ενός σωτηριολογικού λόγου στη θρησκεία, ακριβώς επειδή τιμά τη φιλοσοφική παράδοση και την εξέλιξή της κι επιμένει ότι μπορεί και στις μέρες μας να παραμένει ζωντανή, ακμαία και κυρίως ακέραιη. Σήμερα, την εποχή που έχουν πάρει το πάνω χέρι η τεχνική και η εργαλειακή ορθολογικότητα –δηλαδή ο ορθός λόγος που παρέχει τα μέσα, το πώς να γίνει κάτι, ανεξάρτητα από τους σκοπούς, τους οποίους δεν θέτει και για τους οποίους αδιαφορεί–, σήμερα ακόμη περισσότερο η φιλοσοφία δεν θα πρέπει να συρρικνωθεί σε μια ακαδημαϊκή πειθαρχία κι αντιστοίχως οι φιλόσοφοι να (αυτό)περιορίζονται στην ειδίκευση σε ένα επιμέρους τμήμα της.

Φιλοσοφία και θρησκεία: μια σύνθετη σχέση

dec-heg-kant

Ο Φερί δείχνει ιδιαίτερη επιμέλεια να διασαφηνίσει ακριβώς τη συνάφεια, αλλά και τις σχέσεις αντιπαλότητας φιλοσοφίας και θρησκείας. Και οι δύο έχουν ως σημείο εκκίνησης ένα κατεξοχήν ανθρώπινο χαρακτηριστικό, την επίγνωση της θνητότητάς μας. Και οι δύο καταπιάνονται με την υπερνίκηση του φόβου του θανάτου, δίνοντας απαντήσεις που τελικά νοηματοδοτούν τη ζωή μας. Ενώ, όμως η θρησκεία προτάσσει την πίστη στο Θεό –κι ο Χριστιανισμός ειδικότερα την, μέσω της πίστης, ανάσταση σωμάτων και ψυχών–, η φιλοσοφία, ή ακριβέστερα η νεότερη φιλοσοφία, αναζητά τη σωτηρία στις ανθρώπινες δυνάμεις και στο ανθρώπινο πνεύμα. Ο Φερί επιλέγει να αφηγηθεί διαφορετικές «στιγμές» στην ιστορία της φιλοσοφίας, εστιάζοντας στα σημεία ρήξης και μετάβασης σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Αυτή η διάσταση της ιστορικότητας είναι κρίσιμη και αναδεικνύει ταυτόχρονα τις περίπλοκες σχέσεις φιλοσοφίας-θρησκείας. Με τη νεότερη φιλοσοφία, ο κόσμος της αρχαιότητας που εκλάμβανε τον κόσμο ως «κόσμημα», ως διεπόμενο από μια εύκτακτη, φυσική τάξη εντός της οποίας ο κάθε άνθρωπος οφείλει να βρει τη «θέση» του και να ενωθεί με το «θείο» στοιχείο, πεθαίνει οριστικά. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις αναδεικνύουν έναν κόσμο περισσότερο χαώδη, παρά αρμονικό. Με τον Ντεκάρτ, θα γίνει μια νέα αρχή στο φιλοσοφικό στοχασμό, εφόσον το σύνολο των παλαιών αντιλήψεων θα τεθούν υπό ριζική αμφισβήτηση, ενώ στο επίκεντρο θα έρθει ο άνθρωπος, εκτοπίζοντας το Θεό. Όμως, αυτή η κριτική θα συστραφεί με τη μεταμοντέρνα σκέψη ενάντια στην ίδια τη φιλοσοφία στην οποία θα απευθύνει κατηγορίες που η τελευταία απεύθυνε στη θρησκεία. Αυτή τη συνθήκη βιώνουμε και σήμερα. Ο Φερί παίρνει θέση για τα σύγχρονα διακυβεύματα. Επιφυλάξεις ή και σοβαρές ενστάσεις θα μπορούσαν να προβληθούν π.χ. όσον αφορά τις θέσεις του για την αποδόμηση ή τον υλισμό. Αλλά, ο ίδιος παρέχει έντιμα τα ίδια τα εργαλεία με τα οποία μπορεί να του ασκηθεί κριτική.

 

 Απόσπασμα
«Σαν το μαθητευόμενο μάγο που απελευθερώνει δυνάμεις που αδυνατεί να ελέγξει, ο Ντεκάρτ και οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού απελευθέρωσαν κι αυτοί επίσης ένα πνεύμα, το κριτικό πνεύμα, που από τη στιγμή που άρχισε να κινείται δεν μπορούσε πλέον να το συγκρατήσει κανείς. Θυμίζει οξύ που αρχίζει και διαβρώνει τα υλικά με τα οποία ήρθε σε επαφή, παρότι προσπαθούμε να το σταματήσουμε ρίχνοντας πάνω του νερό. Ο ορθός λόγος και τα ανθρωπιστικά ιδεώδη θα καταφέρουν να αυτοπαγιδευτούν, αφού ο πνευματικός κόσμος που έχουν οικοδομήσει θα πέσει θύμα των ίδιων των αρχών στις οποίες βασιζόταν», σελ.178.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ


ferry-phil-exof Μαθαίνοντας να ζούμε
Φιλοσοφική πραγματεία για τις νεότερες γενιές
Luc Ferry
Μτφρ. Τάσος Μπέτζελος
Εκδόσεις Πλέθρον, 2008
Τιμή € 20,00, σελ. 308.

politeia-link

 

 

 

 

* Αναδημοσίευση από τον «Ελεύθερο Τύπο της Κυριακής», 14/9/2008, με αφορμή το Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας που διεξάγεται από τις 4 έως και τις 10 Αυγούστου 2013 στην Αθήνα.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ LUC FERRY ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Σκέψεις γύρω από τα πιο αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο και αναπόφευκτες συγκρίσεις με το «ελληνικό παράδειγμα», με αφορμή το βιβλίο-μελέτη της Lucy Crehan «Φυτώρια ευφυΐας» (μτφρ. Μαρία Παπαηλιάδη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Σωτήρη Βανδώρου ...

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Για το βιβλίο «Life 3.0» του Max Tegmark (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός).

Του Σωτήρη Βανδώρου

Εξολοθρευτής, Μάτριξ, Blade Runner κτλ. κτλ. Οι συνειρμοί που κάνουμε οι περισσότεροι όταν ακούμε περί τεχνητή...

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Για το βιβλίο «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Η σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» του Γιώργου Σιακαντάρη (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Του Σωτήρη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

«Εγκάρσιος προσανατολισμός» του Δημήτρη Παπαϊωάννου / «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», του Σάββα Στρούμπου – Ανθρώπινες και ζωικές μεταμορφώσεις σε δυο παραστάσεις

Για την παράσταση του Δημήτρη Παπαϊωάννου «Εγκάρσιος προσανατολισμός», η οποία παρουσιάστηκε στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και την παράσταση του Σάββα Στρούμπου «Αναφορά για μιαν Ακαδημία», με το κείμενο του Φραντς Κάφκα, η οποία παρουσιάστηκε στο θέατρο Άττις.

Του Νίκου Ξένιου

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ