the-false-mirror

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή, καλύτερα, για ανακύκλωση). Άλλοτε, έχουν γραφτεί στη λογική οδηγών αυτοβοήθειας, προδίδοντας έτσι εξ ορισμού το φιλοσοφείν, άλλοτε ανακατεύουν ψυχολογία, θρησκεία και New Age δοξασίες παράγοντας ένα απερίγραπτο συμπίλημα.

Αλλά και αρκετές εισαγωγές που είναι αξιόπιστες ως προς το περιεχόμενο, χαρακτηρίζονται από μια εγκυκλοπαιδική λογική σύμφωνα με την οποία, στοχαστές και ρεύματα σκέψης περιγράφονται σε αυτοτελή κεφάλαια. Στην καλύτερη περίπτωση, σκιαγραφούν την ιστορία της φιλοσοφίας, σπανίως όμως αναδεικνύουν κι ερμηνεύουν τις συνέχεις, τις μεταβολές και εν τέλει τους λόγους και τα συμφραζόμενα αυτής της διανοητικής περιπέτειας.

Σε αντιδιαστολή, αυτό που καθιστά το βιβλίο του σημαντικού γάλλου φιλοσόφου Λικ Φερί εξαιρετικό είναι ότι πραγματοποιεί κατά τον καλύτερο τρόπο αυτό που υπόσχεται: Αποτελεί μια έγκυρη εισαγωγή που πράγματι μπορεί να κατανοηθεί από αρχάριους – απευθύνεται εξίσου σε όσους μαθητές σκέφτονται να σπουδάσουν φιλοσοφία και θέλουν να πάρουν μια καλή πρώτη ιδέα, όπως και σε κάθε φιλέρευνο, αλλά ανεξοικείωτο με το θέμα, αναγνώστη. Προσοχή όμως: Η, περιέργως για Γάλλο, αγγλοσαξονική σαφήνεια κι απλότητα του κειμένου βρίσκει τα όρια της στην απαίτηση να μην καταστρέψει το αντικείμενό της κι έτσι δεν προχωρά σε υπεραπλουστεύσεις. Με άλλα λόγια, ο αναγνώστης οφείλει να καταβάλει ορισμένη πνευματική προσπάθεια. Κι αξίζει τον κόπο.

Η φιλοσοφία, κατά τον Φερί, δεν μπορεί να αναχθεί στην ανάπτυξη του κριτικού στοχασμού, δεν είναι απλώς μέθοδος αυστηρής σκέψης, ούτε καν ισοδυναμεί με ένα καθεστώς διερώτησης, μολονότι όλα τα παραπάνω τα ενσωματώνει ως στοιχεία της. Στην καρδιά της φιλοσοφίας εδρεύουν τρεις θεμελιώδεις μέριμνες που μπορούν να ιδωθούν κι ως διαδοχικά στάδια. Πρώτον, η θεωρία: η κατανόηση της πραγματικότητας κι επομένως ο στοχασμός σχετικά με τη φύση, τις μεθόδους και τα όρια της γνώσης (ή της επιστήμης, θα λέγαμε σήμερα). Δεύτερον, η ηθική: η προσπάθεια πραγμάτωσης αρχών δικαιοσύνης ως όρων της κοινωνικής συμβίωσης. Τρίτον, η επίτευξη της σοφίας, ενός βίου που κατά το δυνατόν διακρίνεται από ελευθερία και ευζωία, μέσω της κατάκτησης της σωτηρίας. Αυτό το τελευταίο σημείο πιθανόν να ξενίσει αρκετούς. Είναι όμως κάτι στο οποίο ο Φερί αποδίδει ιδιαίτερη σημασία. Αρνείται να παραχωρήσει τα «αποκλειστικά δικαιώματα» στην ανάπτυξη ενός σωτηριολογικού λόγου στη θρησκεία, ακριβώς επειδή τιμά τη φιλοσοφική παράδοση και την εξέλιξή της κι επιμένει ότι μπορεί και στις μέρες μας να παραμένει ζωντανή, ακμαία και κυρίως ακέραιη. Σήμερα, την εποχή που έχουν πάρει το πάνω χέρι η τεχνική και η εργαλειακή ορθολογικότητα –δηλαδή ο ορθός λόγος που παρέχει τα μέσα, το πώς να γίνει κάτι, ανεξάρτητα από τους σκοπούς, τους οποίους δεν θέτει και για τους οποίους αδιαφορεί–, σήμερα ακόμη περισσότερο η φιλοσοφία δεν θα πρέπει να συρρικνωθεί σε μια ακαδημαϊκή πειθαρχία κι αντιστοίχως οι φιλόσοφοι να (αυτό)περιορίζονται στην ειδίκευση σε ένα επιμέρους τμήμα της.

Φιλοσοφία και θρησκεία: μια σύνθετη σχέση

dec-heg-kant

Ο Φερί δείχνει ιδιαίτερη επιμέλεια να διασαφηνίσει ακριβώς τη συνάφεια, αλλά και τις σχέσεις αντιπαλότητας φιλοσοφίας και θρησκείας. Και οι δύο έχουν ως σημείο εκκίνησης ένα κατεξοχήν ανθρώπινο χαρακτηριστικό, την επίγνωση της θνητότητάς μας. Και οι δύο καταπιάνονται με την υπερνίκηση του φόβου του θανάτου, δίνοντας απαντήσεις που τελικά νοηματοδοτούν τη ζωή μας. Ενώ, όμως η θρησκεία προτάσσει την πίστη στο Θεό –κι ο Χριστιανισμός ειδικότερα την, μέσω της πίστης, ανάσταση σωμάτων και ψυχών–, η φιλοσοφία, ή ακριβέστερα η νεότερη φιλοσοφία, αναζητά τη σωτηρία στις ανθρώπινες δυνάμεις και στο ανθρώπινο πνεύμα. Ο Φερί επιλέγει να αφηγηθεί διαφορετικές «στιγμές» στην ιστορία της φιλοσοφίας, εστιάζοντας στα σημεία ρήξης και μετάβασης σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Αυτή η διάσταση της ιστορικότητας είναι κρίσιμη και αναδεικνύει ταυτόχρονα τις περίπλοκες σχέσεις φιλοσοφίας-θρησκείας. Με τη νεότερη φιλοσοφία, ο κόσμος της αρχαιότητας που εκλάμβανε τον κόσμο ως «κόσμημα», ως διεπόμενο από μια εύκτακτη, φυσική τάξη εντός της οποίας ο κάθε άνθρωπος οφείλει να βρει τη «θέση» του και να ενωθεί με το «θείο» στοιχείο, πεθαίνει οριστικά. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις αναδεικνύουν έναν κόσμο περισσότερο χαώδη, παρά αρμονικό. Με τον Ντεκάρτ, θα γίνει μια νέα αρχή στο φιλοσοφικό στοχασμό, εφόσον το σύνολο των παλαιών αντιλήψεων θα τεθούν υπό ριζική αμφισβήτηση, ενώ στο επίκεντρο θα έρθει ο άνθρωπος, εκτοπίζοντας το Θεό. Όμως, αυτή η κριτική θα συστραφεί με τη μεταμοντέρνα σκέψη ενάντια στην ίδια τη φιλοσοφία στην οποία θα απευθύνει κατηγορίες που η τελευταία απεύθυνε στη θρησκεία. Αυτή τη συνθήκη βιώνουμε και σήμερα. Ο Φερί παίρνει θέση για τα σύγχρονα διακυβεύματα. Επιφυλάξεις ή και σοβαρές ενστάσεις θα μπορούσαν να προβληθούν π.χ. όσον αφορά τις θέσεις του για την αποδόμηση ή τον υλισμό. Αλλά, ο ίδιος παρέχει έντιμα τα ίδια τα εργαλεία με τα οποία μπορεί να του ασκηθεί κριτική.

 

 Απόσπασμα
«Σαν το μαθητευόμενο μάγο που απελευθερώνει δυνάμεις που αδυνατεί να ελέγξει, ο Ντεκάρτ και οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού απελευθέρωσαν κι αυτοί επίσης ένα πνεύμα, το κριτικό πνεύμα, που από τη στιγμή που άρχισε να κινείται δεν μπορούσε πλέον να το συγκρατήσει κανείς. Θυμίζει οξύ που αρχίζει και διαβρώνει τα υλικά με τα οποία ήρθε σε επαφή, παρότι προσπαθούμε να το σταματήσουμε ρίχνοντας πάνω του νερό. Ο ορθός λόγος και τα ανθρωπιστικά ιδεώδη θα καταφέρουν να αυτοπαγιδευτούν, αφού ο πνευματικός κόσμος που έχουν οικοδομήσει θα πέσει θύμα των ίδιων των αρχών στις οποίες βασιζόταν», σελ.178.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ


ferry-phil-exof Μαθαίνοντας να ζούμε
Φιλοσοφική πραγματεία για τις νεότερες γενιές
Luc Ferry
Μτφρ. Τάσος Μπέτζελος
Εκδόσεις Πλέθρον, 2008
Τιμή € 20,00, σελ. 308.

politeia-link

 

 

 

 

* Αναδημοσίευση από τον «Ελεύθερο Τύπο της Κυριακής», 14/9/2008, με αφορμή το Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας που διεξάγεται από τις 4 έως και τις 10 Αυγούστου 2013 στην Αθήνα.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ LUC FERRY ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Σκέψεις γύρω από τα πιο αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο και αναπόφευκτες συγκρίσεις με το «ελληνικό παράδειγμα», με αφορμή το βιβλίο-μελέτη της Lucy Crehan «Φυτώρια ευφυΐας» (μτφρ. Μαρία Παπαηλιάδη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Σωτήρη Βανδώρου ...

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Για το βιβλίο «Life 3.0» του Max Tegmark (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός).

Του Σωτήρη Βανδώρου

Εξολοθρευτής, Μάτριξ, Blade Runner κτλ. κτλ. Οι συνειρμοί που κάνουμε οι περισσότεροι όταν ακούμε περί τεχνητή...

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Για το βιβλίο «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Η σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» του Γιώργου Σιακαντάρη (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Του Σωτήρη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε ο πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο – Μεγάλη απώλεια για την ισπανική λογοτεχνία

Πέθανε το πρωί της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 2023 από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 51 ετών ο Ισπανός πολυβραβευμένος συγγραφέας Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] ο οποίος κατείχε εξέχουσα θέση στη σύγχρονη ισπανική λογοτεχνία, έχοντας γράψει πολλά και επιτυχημένα αστυνομικά και όχι μόνο μυθιστορήματα. Μέσα στο 2023, οι εκδό...

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Πέρα από τη θάλασσα: Ο Παύλος Παυλίδης συναντά τον Γιάννη Μαρκόπουλο στη Στέγη

Ο Παύλος Παυλίδης δίνει νέα πνοή σε 16 από τα σημαντικότερα έργα του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλου, από τις 3 έως τις 5 Φεβρουαρίου 2023, στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Επιμέλεια: Book Press

...
Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ