the-false-mirror

Του Σωτήρη Βανδώρου

Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα βιβλία που αυτοσυστήνονται ως εκλαϊκευτικές εισαγωγές στη φιλοσοφία. Ας το πούμε χωρίς περιστροφές, πολλά από αυτά είναι για πέταμα (ή, καλύτερα, για ανακύκλωση). Άλλοτε, έχουν γραφτεί στη λογική οδηγών αυτοβοήθειας, προδίδοντας έτσι εξ ορισμού το φιλοσοφείν, άλλοτε ανακατεύουν ψυχολογία, θρησκεία και New Age δοξασίες παράγοντας ένα απερίγραπτο συμπίλημα.

Αλλά και αρκετές εισαγωγές που είναι αξιόπιστες ως προς το περιεχόμενο, χαρακτηρίζονται από μια εγκυκλοπαιδική λογική σύμφωνα με την οποία, στοχαστές και ρεύματα σκέψης περιγράφονται σε αυτοτελή κεφάλαια. Στην καλύτερη περίπτωση, σκιαγραφούν την ιστορία της φιλοσοφίας, σπανίως όμως αναδεικνύουν κι ερμηνεύουν τις συνέχεις, τις μεταβολές και εν τέλει τους λόγους και τα συμφραζόμενα αυτής της διανοητικής περιπέτειας.

Σε αντιδιαστολή, αυτό που καθιστά το βιβλίο του σημαντικού γάλλου φιλοσόφου Λικ Φερί εξαιρετικό είναι ότι πραγματοποιεί κατά τον καλύτερο τρόπο αυτό που υπόσχεται: Αποτελεί μια έγκυρη εισαγωγή που πράγματι μπορεί να κατανοηθεί από αρχάριους – απευθύνεται εξίσου σε όσους μαθητές σκέφτονται να σπουδάσουν φιλοσοφία και θέλουν να πάρουν μια καλή πρώτη ιδέα, όπως και σε κάθε φιλέρευνο, αλλά ανεξοικείωτο με το θέμα, αναγνώστη. Προσοχή όμως: Η, περιέργως για Γάλλο, αγγλοσαξονική σαφήνεια κι απλότητα του κειμένου βρίσκει τα όρια της στην απαίτηση να μην καταστρέψει το αντικείμενό της κι έτσι δεν προχωρά σε υπεραπλουστεύσεις. Με άλλα λόγια, ο αναγνώστης οφείλει να καταβάλει ορισμένη πνευματική προσπάθεια. Κι αξίζει τον κόπο.

Η φιλοσοφία, κατά τον Φερί, δεν μπορεί να αναχθεί στην ανάπτυξη του κριτικού στοχασμού, δεν είναι απλώς μέθοδος αυστηρής σκέψης, ούτε καν ισοδυναμεί με ένα καθεστώς διερώτησης, μολονότι όλα τα παραπάνω τα ενσωματώνει ως στοιχεία της. Στην καρδιά της φιλοσοφίας εδρεύουν τρεις θεμελιώδεις μέριμνες που μπορούν να ιδωθούν κι ως διαδοχικά στάδια. Πρώτον, η θεωρία: η κατανόηση της πραγματικότητας κι επομένως ο στοχασμός σχετικά με τη φύση, τις μεθόδους και τα όρια της γνώσης (ή της επιστήμης, θα λέγαμε σήμερα). Δεύτερον, η ηθική: η προσπάθεια πραγμάτωσης αρχών δικαιοσύνης ως όρων της κοινωνικής συμβίωσης. Τρίτον, η επίτευξη της σοφίας, ενός βίου που κατά το δυνατόν διακρίνεται από ελευθερία και ευζωία, μέσω της κατάκτησης της σωτηρίας. Αυτό το τελευταίο σημείο πιθανόν να ξενίσει αρκετούς. Είναι όμως κάτι στο οποίο ο Φερί αποδίδει ιδιαίτερη σημασία. Αρνείται να παραχωρήσει τα «αποκλειστικά δικαιώματα» στην ανάπτυξη ενός σωτηριολογικού λόγου στη θρησκεία, ακριβώς επειδή τιμά τη φιλοσοφική παράδοση και την εξέλιξή της κι επιμένει ότι μπορεί και στις μέρες μας να παραμένει ζωντανή, ακμαία και κυρίως ακέραιη. Σήμερα, την εποχή που έχουν πάρει το πάνω χέρι η τεχνική και η εργαλειακή ορθολογικότητα –δηλαδή ο ορθός λόγος που παρέχει τα μέσα, το πώς να γίνει κάτι, ανεξάρτητα από τους σκοπούς, τους οποίους δεν θέτει και για τους οποίους αδιαφορεί–, σήμερα ακόμη περισσότερο η φιλοσοφία δεν θα πρέπει να συρρικνωθεί σε μια ακαδημαϊκή πειθαρχία κι αντιστοίχως οι φιλόσοφοι να (αυτό)περιορίζονται στην ειδίκευση σε ένα επιμέρους τμήμα της.

Φιλοσοφία και θρησκεία: μια σύνθετη σχέση

dec-heg-kant

Ο Φερί δείχνει ιδιαίτερη επιμέλεια να διασαφηνίσει ακριβώς τη συνάφεια, αλλά και τις σχέσεις αντιπαλότητας φιλοσοφίας και θρησκείας. Και οι δύο έχουν ως σημείο εκκίνησης ένα κατεξοχήν ανθρώπινο χαρακτηριστικό, την επίγνωση της θνητότητάς μας. Και οι δύο καταπιάνονται με την υπερνίκηση του φόβου του θανάτου, δίνοντας απαντήσεις που τελικά νοηματοδοτούν τη ζωή μας. Ενώ, όμως η θρησκεία προτάσσει την πίστη στο Θεό –κι ο Χριστιανισμός ειδικότερα την, μέσω της πίστης, ανάσταση σωμάτων και ψυχών–, η φιλοσοφία, ή ακριβέστερα η νεότερη φιλοσοφία, αναζητά τη σωτηρία στις ανθρώπινες δυνάμεις και στο ανθρώπινο πνεύμα. Ο Φερί επιλέγει να αφηγηθεί διαφορετικές «στιγμές» στην ιστορία της φιλοσοφίας, εστιάζοντας στα σημεία ρήξης και μετάβασης σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Αυτή η διάσταση της ιστορικότητας είναι κρίσιμη και αναδεικνύει ταυτόχρονα τις περίπλοκες σχέσεις φιλοσοφίας-θρησκείας. Με τη νεότερη φιλοσοφία, ο κόσμος της αρχαιότητας που εκλάμβανε τον κόσμο ως «κόσμημα», ως διεπόμενο από μια εύκτακτη, φυσική τάξη εντός της οποίας ο κάθε άνθρωπος οφείλει να βρει τη «θέση» του και να ενωθεί με το «θείο» στοιχείο, πεθαίνει οριστικά. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις αναδεικνύουν έναν κόσμο περισσότερο χαώδη, παρά αρμονικό. Με τον Ντεκάρτ, θα γίνει μια νέα αρχή στο φιλοσοφικό στοχασμό, εφόσον το σύνολο των παλαιών αντιλήψεων θα τεθούν υπό ριζική αμφισβήτηση, ενώ στο επίκεντρο θα έρθει ο άνθρωπος, εκτοπίζοντας το Θεό. Όμως, αυτή η κριτική θα συστραφεί με τη μεταμοντέρνα σκέψη ενάντια στην ίδια τη φιλοσοφία στην οποία θα απευθύνει κατηγορίες που η τελευταία απεύθυνε στη θρησκεία. Αυτή τη συνθήκη βιώνουμε και σήμερα. Ο Φερί παίρνει θέση για τα σύγχρονα διακυβεύματα. Επιφυλάξεις ή και σοβαρές ενστάσεις θα μπορούσαν να προβληθούν π.χ. όσον αφορά τις θέσεις του για την αποδόμηση ή τον υλισμό. Αλλά, ο ίδιος παρέχει έντιμα τα ίδια τα εργαλεία με τα οποία μπορεί να του ασκηθεί κριτική.

 

 Απόσπασμα
«Σαν το μαθητευόμενο μάγο που απελευθερώνει δυνάμεις που αδυνατεί να ελέγξει, ο Ντεκάρτ και οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού απελευθέρωσαν κι αυτοί επίσης ένα πνεύμα, το κριτικό πνεύμα, που από τη στιγμή που άρχισε να κινείται δεν μπορούσε πλέον να το συγκρατήσει κανείς. Θυμίζει οξύ που αρχίζει και διαβρώνει τα υλικά με τα οποία ήρθε σε επαφή, παρότι προσπαθούμε να το σταματήσουμε ρίχνοντας πάνω του νερό. Ο ορθός λόγος και τα ανθρωπιστικά ιδεώδη θα καταφέρουν να αυτοπαγιδευτούν, αφού ο πνευματικός κόσμος που έχουν οικοδομήσει θα πέσει θύμα των ίδιων των αρχών στις οποίες βασιζόταν», σελ.178.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ


ferry-phil-exof Μαθαίνοντας να ζούμε
Φιλοσοφική πραγματεία για τις νεότερες γενιές
Luc Ferry
Μτφρ. Τάσος Μπέτζελος
Εκδόσεις Πλέθρον, 2008
Τιμή € 20,00, σελ. 308.

politeia-link

 

 

 

 

* Αναδημοσίευση από τον «Ελεύθερο Τύπο της Κυριακής», 14/9/2008, με αφορμή το Παγκόσμιο Συνέδριο Φιλοσοφίας που διεξάγεται από τις 4 έως και τις 10 Αυγούστου 2013 στην Αθήνα.

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ LUC FERRY ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Σκέψεις γύρω από τα πιο αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο και αναπόφευκτες συγκρίσεις με το «ελληνικό παράδειγμα», με αφορμή το βιβλίο-μελέτη της Lucy Crehan «Φυτώρια ευφυΐας» (μτφρ. Μαρία Παπαηλιάδη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Σωτήρη Βανδώρου ...

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Για το βιβλίο «Life 3.0» του Max Tegmark (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός).

Του Σωτήρη Βανδώρου

Εξολοθρευτής, Μάτριξ, Blade Runner κτλ. κτλ. Οι συνειρμοί που κάνουμε οι περισσότεροι όταν ακούμε περί τεχνητή...

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Για το βιβλίο «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Η σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» του Γιώργου Σιακαντάρη (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Του Σωτήρη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων προς βράβευση βιβλίων. Η καλύτερη μετάφραση θα ανακοινωθεί σε εκδήλωση που θα διοργανωθεί από το Φεστιβάλ ΛΕΑ [Λογοτεχνία εν Αθήναις] στο Μουσείο ...

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη «Σασμός», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Εξαιρετικά παραγωγικός, ο Σπύρος Πετρουλάκης είναι συγγραφέας πολλών μπεστ-σέλερ μυθιστορημάτων, αλλά ο «Σασμός» (Μίνωας 2019), χάρη πλέον και στην εξαιρετικά επιτυχη...

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ