alt

Του Σωτήρη Βανδώρου

Το κοινό τον καταχειροκροτούσε. Την ίδια στιγμή, όχι εντελώς μάταια, έψαχνα πρόσωπα που να αποτυπώνουν μια έκφραση αποδοκιμασίας, έστω επιφύλαξης. Ο γνωστός καθηγητής πανεπιστημίου είχε μόλις ολοκληρώσει την ομιλία του. Και μολονότι μόνον έμμεσα σχετική με το θέμα της δημόσιας εκδήλωσης στην οποία παρουσιάστηκε, βρήκε ενθουσιώδη ανταπόκριση. Μήπως ήταν πρωτότυπη; Όχι, ήταν κοινότοπη. Μήπως ήταν χαρισματικά εκφρασμένη; Όχι, ήταν κοιμήσικη. Τότε; 

Φαίνεται πως ικανοποιούσε μια βαθύτερη ψυχική επιθυμία «τακτοποίησης» του νοήματος και «απάντησης» στην απορία και στο άγχος που παράγουν η κρίση που διερχόμαστε και τα παρακολουθήματά της – κυρίως, νομίζω, αυτά της ακραίας ανασφάλειας και της απροσδιοριστίας ως προς την τελική της έκβαση. Μήπως λοιπόν γεννούσε κάποια ελπίδα, μήπως προδιέγραφε κάποια προοπτική εξόδου; Όχι, το αντίθετο. Κατέληγε με την προφητεία ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα ενός νέου «Μεσαίωνα».

Εγκλωβιζόμαστε σε ένα ανελαστικό σχήμα το οποίο μας οδηγεί εν τέλει να σηκώνουμε τα χέρια ψηλά. Όλα είναι χαμένα πριν καν αποπειραθούμε οτιδήποτε. 

Και αν αυτό το ενδεχόμενο δεν μπορεί να αποκλειστεί, πάντως σίγουρα δεν θα προκύψει για τους λόγους που είχε κατά νου ο κύριος καθηγητής. Βλέπετε, το μοτίβο ήταν ότι η ελληνική αρχαιότητα, και βεβαίως κατεξοχήν η κλασική περίοδος, συνιστά ένα άφθαστο πρότυπο, το οποίο ωστόσο η Ευρώπη κι ο κόσμος ολόκληρος ποτέ δεν υιοθέτησαν στ’ αλήθεια, ακόμη κι όταν το εξύμνησαν. Αναπόφευκτα, ακόμη κι όταν το επικαλούνται το προδίδουν, ακόμη κι όταν εφαρμόζουν τα διδάγματά του, το κάνουν με στρεβλό τρόπο. Και συνεχίστηκε προβλέψιμα με το σχετικό αυτομαστίγωμα: Και καλά οι άλλοι, οι ξένοι, αλλά εμείς οι ίδιοι να μην μπορούμε να φανούμε στο ελάχιστο αντάξιοι των προγόνων μας;

Εδώ είμαστε αντιμέτωποι πρωτίστως με ένα μπλοκάρισμα της σκέψης. Εγκλωβιζόμαστε σε ένα ανελαστικό σχήμα το οποίο μας οδηγεί εν τέλει να σηκώνουμε τα χέρια ψηλά. Όλα είναι χαμένα πριν καν αποπειραθούμε οτιδήποτε. Κάθε σύγκριση με το ένδοξο παρελθόν φαντάζει συντριπτική. Ως αντιστάθμισμα σε αυτό που αλλιώς θα βιωνόταν ως κάτι ανυπόφορο βρίσκουμε παρηγοριά στα περασμένα μεγαλεία μας, όπως οι γέροντες στις φωτογραφίες της νιότης τους: αν η σύγκριση διαρκώς μας πληγώνει, τότε ακόμη περισσότερο εξυψώνουμε το πρότυπο μας, καθιστώντας το απλησίαστο. Αλλά και θεωρούμε πως πάντα και μόνον οι άλλοι φταίνε για την κατάντια μας. Εμείς είμαστε τα ανεύθυνα θύματα. Και κάπως έτσι, σε μια κατάσταση κρίσης ξεχειλίζουμε από οργή και μνησικακία, χωρίς δυνατότητα αυτοκριτικής κι εποικοδομητικής στάσης. Δεν θέλω να υπονοήσω ότι όλα μας τα προβλήματα εξηγούνται ή ανάγονται στη διχασμένη, ανασφαλή και προγονόπληκτη εθνική μας ταυτότητα. Ισχυρίζομαι, ωστόσο, ότι οποιαδήποτε ερμηνεία της πολιτικής κρίσης δεν την λαμβάνει σοβαρά υπόψιν, είναι λειψή.

de romilly 3Θα μπορούσα να συνεχίσω αναλόγως, κάπως δασκαλίστικα και δογματικά, σχετικά με το τι θα σήμαινε μια δημιουργική σχέση με τους αρχαίους Έλληνες ως στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας. Αλλά, πώς θα μπορούσα να τα πω καλύτερα από τη Ζακλίν ντε Ρομιγύ; Η Ρομιγύ (1913-2010) δεν χρειάζεται βέβαια ιδιαίτερες συστάσεις. Κορυφαία ελληνίστρια με πλουσιότατο έργο, μεγάλο μέρος του οποίου έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, το 1995 έλαβε, τιμητικά, την ελληνική υπηκοότητα. Το σύντομο βιβλίο της το οποίο θα επικαλεστώ εδώ είναι ξεχωριστό. Δεν πρόκειται για επιστημονική μελέτη, αλλά για μια ιδιόμορφη, κοσμική «ομολογία πίστης». Σε αυτό το κείμενο, που γράφτηκε το 1974, αλλά πρωτοεκδόθηκε στη Γαλλία το 2012, εκθέτει ορισμένες θεμελιώδεις ιδέες κι αξίες από τις οποίες εμπνέεται και –ας ακουστεί κλισέ– μια γενικότερη στάση ζωής. Στο Τι πιστεύω το θέμα της λοιπόν δεν είναι η ελληνική αρχαιότητα, αλλά αναπόφευκτα για μια διανοούμενη που αφιέρωσε το βίο της στη μελέτη της, υπάρχει πλήθος αναφορών σε αυτήν: «οι ήρωες και οι στίχοι [στους οποίους παραπέμπει] αποτελούν μέρος της ζωής μου. Είναι οι σύντροφοι μου και η θεία κοινωνία μου» (σ. 21). Κι αν κάτι ίσως ξεχωρίζει –τουλάχιστον αυτό προτάσσει– είναι πως ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός, αυτός που γέννησε την τραγωδία, είναι εκείνος που εξυμνεί το φως, ως μεταφορά της ζωής, των απολαύσεών της και της επιδίωξης της ευτυχίας, όσο σπάνια ή φευγαλέα κι αν είναι η κατάκτηση της τελευταίας. Είναι κάτι που εξακολουθεί να την εντυπωσιάζει: πως πολλοί άνθρωποι δεν επιδιώκουν τα αγαθά της ζωής και την ομορφιά της. Κι αυτό το γράφει μια Εβραία στην οποία δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και το Ολοκαύτωμα επέφεραν ουκ ολίγα δεινά. Κατά δεύτερο, έλκεται από την περιέργεια, τη φιλομάθεια, την επιμονή των Ελλήνων να μάθουν και να κατανοήσουν. «Ο Θουκυδίδης, ο αγαπημένος μου Θουκυδίδης, στον οποίο αφιέρωσα μέρες, μήνες και χρόνια, δεν έκανε τίποτ’ άλλο από το να προσπαθεί να καταλάβει» (σ. 32). Όμως, αυτή η «αγάπη για τη νόηση» δεν συνιστά μια ακαδημαϊκή δραστηριότητα. Τη συγκινεί επειδή «συνεπάγεται επίμονη προσπάθεια για υπευθυνότητα και ελευθερία» (σ. 42).

Το πλεονέκτημα των Ελλήνων είναι ότι βρίσκονταν στην αυγή του πολιτισμού...

Στην ελληνική αρχαιότητα εντοπίζει ερωτήματα και διαπραγμάτευση ζητημάτων που αφορούν την ανθρώπινη κατάσταση. Το πλεονέκτημα των Ελλήνων είναι ότι βρίσκονταν στην αυγή του πολιτισμού, ο κόσμος τους ήταν λιγότερο περίπλοκος, η γνώση δεν ήταν κατακερματισμένη κι εν πολλοίς τεχνική και κατά προέκταση μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τα ζητήματα κατευθείαν στο ψαχνό και αναζητώντας γενικές αρχές και τη συνολική λογική που τα διέπει. Και τα κατάφεραν εξαιρετικά.

Η Ρομιγύ εμφανίζει κάποια σημεία επιφανειακής σύγκλισης με τον καθηγητή μας, και θα ήταν αρκετά εύκολο, ιδίως στον απόηχο των γεγονότων του Μάη του ’68, να της προσάψει κανείς συντηρητικά αντανακλαστικά, όταν π.χ. επισημαίνει με δυσφορία ότι η (γαλλική) εκπαίδευση εμφανίζει στοιχεία ισοπεδωτικά ή όταν περιγράφει με απειλητικούς τόνους την αλλοτριωτική κατεύθυνση που έχουν πάρει οι δυτικές κοινωνίες.

de romilly 2Ωστόσο, μια κρίσιμη διαφορά είναι ότι εκείνη δεν νοσταλγεί το παρελθόν, του οποίου τα όρια αναγνωρίζει: Η ελληνική πόλη-κράτος «της είναι τόσο αγαπητή», αλλά δεν μπορεί να επιθυμεί την αναβίωση της. Πολύ απλά, αμέσως-αμέσως η ίδια λόγω φύλου και φυλής θα ήταν αποκλεισμένη. Και βέβαια, ούτε δούλα θα ήθελε να είναι. Η Ρομιγύ σκέφτεται με ιστορικούς όρους, όχι ουσιοκρατικά. Δεν υπάρχει αδιαμεσολάβητη πρόσβαση σε κάποια άχρονη κι αξεπέραστη σοφία. Και πάλι, με τα δικά της λόγια: «...δεν μπορούμε να επικαλεστούμε τη δική τους σοφία. Η σοφία των Ελλήνων αντιστοιχούσε στα μέτρα των Ελλήνων» (σ. 180). Ούτε φερ’ ειπείν δυσκολεύεται να πει –αυτό, φοβάμαι, θα συνιστούσε σκάνδαλο για αρκετούς ακόμη καθηγητές– ότι η λογική των Ελλήνων έχει τη δική της αξία, δεν συγκρίνεται, ωστόσο, με το συστηματικό ορθολογισμό του Διαφωτισμού (σ. 38).

Η Ρομιγύ υπήρξε Ελληνίδα επειδή προσπάθησε να καταλάβει τους Έλληνες.

Τότε, τέλος πάντων, γιατί αυτή επιστροφή στην αρχαιότητα για κάποιαν που ενδιαφέρεται, όπως λέει, κατεξοχήν για το παρόν και το μέλλον; «Η χαρά του να βλέπεις το φως δεν είναι ούτε εύκολη, ούτε χαρίζεται. Απαιτεί απόσταση. Απαιτεί ένα είδος επιστροφής στην  αθωότητα που δεν κατακτάται χωρίς κόπο σ’ έναν πολιτισμό όπως ο δικός μας» (σ. 55). Να το πούμε αλλιώς: Το να αναγνωρίσουμε τη μεγαλοφυΐα του Πλάτωνα, το να μας συναρπάζει, να μας διδάσκει και να μας κάνει να σκεφτόμαστε, δεν μας εμποδίζει ταυτόχρονα να απορρίπτουμε την ιδέα ότι ολόκληρη η δυτική φιλοσοφία δεν συνιστά παρά υποσημειώσεις στο έργο του.

Η Ρομιγύ υπήρξε Ελληνίδα επειδή προσπάθησε να καταλάβει τους Έλληνες, έμαθε τη γλώσσα τους, τους μελέτησε, αναγνώρισε ένα κομμάτι του εαυτού της σε εκείνους. Αλλά δεν τους εξιδανίκευσε, ούτε προσκολλήθηκε φαντασιακά στον κόσμο τους. Εμπλούτισαν τη ζωή της, δεν την έκαναν να την περιφρονεί. Είναι αυτή η ευεργετική (νοητική) απόσταση που εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο και για μας.

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.


ce que je crois exof Τι πιστεύω
 Jacqueline de Romilly
 Μτφρ: Σώτη Τριανταφύλλου
 Εκδόσεις Πατάκη 2013
 Τιμή € 9,50, σελ. 182
 politeia-link

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ TΗΣ JACQUELINE DE ROMILLY

  


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εθνικισμός και η άνοδος της ακροδεξιάς

Ο εθνικισμός και η άνοδος της ακροδεξιάς

Του Σωτήρη Βανδώρου

Η μετατροπή της Χρυσής Αυγής από ασήμαντο γκρουπούσκουλο της εξτρεμιστικής δεξιάς σε κοινοβουλευτικό κόμμα με αυξανόμενη επιρροή πυροδότησε μια μικρή εκδοτική έκρηξη. Δ...

Τι πιστεύω

Τι πιστεύω

Του Νίκου Ξένιου

«Αλλ' ότε δη Τροίην ίξον ποταμώ τε ρέοντε, ...

Ευρώπη μέσω Ελλάδας

Ευρώπη μέσω Ελλάδας

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Η βαθμιαία και αθόρυβη ανάδειξη της Ελλάδας σε τόπο καταγωγής του πολιτισμού, που στο σύγχρονο κόσμο ενσαρκώνει η Ευρώπη, και σε καθρέφτη στον οποίο η Ευρώπη διακρίνει το δικό της πρόσωπο είναι έργο του 18...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Διαβάζοντας με τον Νίκο Ορφανό

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Ορφανός απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Book Press

...
«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

«Ο νυχτερινός στο βάθος», του Γιώργου Γκόζη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Γκόζη «Ο νυχτερινός στο βάθος» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νεφέλη το 2002. Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από τον μεγάλο σεισμό στη Θεσσαλονίκη το 1978. 

Του Παναγιώτη Γούτα

Σε αρκετές περιπτώσεις το π...

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Η Στέγη τιμά τον Γιαννούλη Χαλεπά με παράσταση, ταινία μικρού μήκους, έκθεση και βιβλίο

Ο Γιανούλης Χαλεπάς, η ασκητική μορφή της ελληνικής γλυπτικής που κάποιοι τον αποκάλεσαν «Ροντέν της Ελλάδας» και κάποιοι άλλοι «άγιο, τρελό και καταραμένο καλλιτέχνη», συναντά το σκηνοθετικό βλέμμα της Αργυρώς Χιώτη και τη γραφή του The Boy από τις 10 μέχρι και τις 27 Φεβρουαρίου στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Τζορτζ Όργουελ, ένας συγγραφέας του 21ου αιώνα – 35 βιβλία του στα ελληνικά

Το 2021 ήταν αναμφίβολα η χρονιά του George Orwell. Ο λόγος; Η απελευθέρωση των δικαιωμάτων του, αφού στα τέλη του 2020 συμπληρώθηκαν 70 χρόνια από τον θάνατό του, που επήλθε, σαν σήμερα, στις 20 Ιανουαρίου του 1950. 

Επιμέλεια: Book Press

Από τις πρώτες μέ...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ