alt

Του Σωτήρη Βανδώρου

Το κοινό τον καταχειροκροτούσε. Την ίδια στιγμή, όχι εντελώς μάταια, έψαχνα πρόσωπα που να αποτυπώνουν μια έκφραση αποδοκιμασίας, έστω επιφύλαξης. Ο γνωστός καθηγητής πανεπιστημίου είχε μόλις ολοκληρώσει την ομιλία του. Και μολονότι μόνον έμμεσα σχετική με το θέμα της δημόσιας εκδήλωσης στην οποία παρουσιάστηκε, βρήκε ενθουσιώδη ανταπόκριση. Μήπως ήταν πρωτότυπη; Όχι, ήταν κοινότοπη. Μήπως ήταν χαρισματικά εκφρασμένη; Όχι, ήταν κοιμήσικη. Τότε; 

Φαίνεται πως ικανοποιούσε μια βαθύτερη ψυχική επιθυμία «τακτοποίησης» του νοήματος και «απάντησης» στην απορία και στο άγχος που παράγουν η κρίση που διερχόμαστε και τα παρακολουθήματά της – κυρίως, νομίζω, αυτά της ακραίας ανασφάλειας και της απροσδιοριστίας ως προς την τελική της έκβαση. Μήπως λοιπόν γεννούσε κάποια ελπίδα, μήπως προδιέγραφε κάποια προοπτική εξόδου; Όχι, το αντίθετο. Κατέληγε με την προφητεία ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα ενός νέου «Μεσαίωνα».

Εγκλωβιζόμαστε σε ένα ανελαστικό σχήμα το οποίο μας οδηγεί εν τέλει να σηκώνουμε τα χέρια ψηλά. Όλα είναι χαμένα πριν καν αποπειραθούμε οτιδήποτε. 

Και αν αυτό το ενδεχόμενο δεν μπορεί να αποκλειστεί, πάντως σίγουρα δεν θα προκύψει για τους λόγους που είχε κατά νου ο κύριος καθηγητής. Βλέπετε, το μοτίβο ήταν ότι η ελληνική αρχαιότητα, και βεβαίως κατεξοχήν η κλασική περίοδος, συνιστά ένα άφθαστο πρότυπο, το οποίο ωστόσο η Ευρώπη κι ο κόσμος ολόκληρος ποτέ δεν υιοθέτησαν στ’ αλήθεια, ακόμη κι όταν το εξύμνησαν. Αναπόφευκτα, ακόμη κι όταν το επικαλούνται το προδίδουν, ακόμη κι όταν εφαρμόζουν τα διδάγματά του, το κάνουν με στρεβλό τρόπο. Και συνεχίστηκε προβλέψιμα με το σχετικό αυτομαστίγωμα: Και καλά οι άλλοι, οι ξένοι, αλλά εμείς οι ίδιοι να μην μπορούμε να φανούμε στο ελάχιστο αντάξιοι των προγόνων μας;

Εδώ είμαστε αντιμέτωποι πρωτίστως με ένα μπλοκάρισμα της σκέψης. Εγκλωβιζόμαστε σε ένα ανελαστικό σχήμα το οποίο μας οδηγεί εν τέλει να σηκώνουμε τα χέρια ψηλά. Όλα είναι χαμένα πριν καν αποπειραθούμε οτιδήποτε. Κάθε σύγκριση με το ένδοξο παρελθόν φαντάζει συντριπτική. Ως αντιστάθμισμα σε αυτό που αλλιώς θα βιωνόταν ως κάτι ανυπόφορο βρίσκουμε παρηγοριά στα περασμένα μεγαλεία μας, όπως οι γέροντες στις φωτογραφίες της νιότης τους: αν η σύγκριση διαρκώς μας πληγώνει, τότε ακόμη περισσότερο εξυψώνουμε το πρότυπο μας, καθιστώντας το απλησίαστο. Αλλά και θεωρούμε πως πάντα και μόνον οι άλλοι φταίνε για την κατάντια μας. Εμείς είμαστε τα ανεύθυνα θύματα. Και κάπως έτσι, σε μια κατάσταση κρίσης ξεχειλίζουμε από οργή και μνησικακία, χωρίς δυνατότητα αυτοκριτικής κι εποικοδομητικής στάσης. Δεν θέλω να υπονοήσω ότι όλα μας τα προβλήματα εξηγούνται ή ανάγονται στη διχασμένη, ανασφαλή και προγονόπληκτη εθνική μας ταυτότητα. Ισχυρίζομαι, ωστόσο, ότι οποιαδήποτε ερμηνεία της πολιτικής κρίσης δεν την λαμβάνει σοβαρά υπόψιν, είναι λειψή.

de romilly 3Θα μπορούσα να συνεχίσω αναλόγως, κάπως δασκαλίστικα και δογματικά, σχετικά με το τι θα σήμαινε μια δημιουργική σχέση με τους αρχαίους Έλληνες ως στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας. Αλλά, πώς θα μπορούσα να τα πω καλύτερα από τη Ζακλίν ντε Ρομιγύ; Η Ρομιγύ (1913-2010) δεν χρειάζεται βέβαια ιδιαίτερες συστάσεις. Κορυφαία ελληνίστρια με πλουσιότατο έργο, μεγάλο μέρος του οποίου έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, το 1995 έλαβε, τιμητικά, την ελληνική υπηκοότητα. Το σύντομο βιβλίο της το οποίο θα επικαλεστώ εδώ είναι ξεχωριστό. Δεν πρόκειται για επιστημονική μελέτη, αλλά για μια ιδιόμορφη, κοσμική «ομολογία πίστης». Σε αυτό το κείμενο, που γράφτηκε το 1974, αλλά πρωτοεκδόθηκε στη Γαλλία το 2012, εκθέτει ορισμένες θεμελιώδεις ιδέες κι αξίες από τις οποίες εμπνέεται και –ας ακουστεί κλισέ– μια γενικότερη στάση ζωής. Στο Τι πιστεύω το θέμα της λοιπόν δεν είναι η ελληνική αρχαιότητα, αλλά αναπόφευκτα για μια διανοούμενη που αφιέρωσε το βίο της στη μελέτη της, υπάρχει πλήθος αναφορών σε αυτήν: «οι ήρωες και οι στίχοι [στους οποίους παραπέμπει] αποτελούν μέρος της ζωής μου. Είναι οι σύντροφοι μου και η θεία κοινωνία μου» (σ. 21). Κι αν κάτι ίσως ξεχωρίζει –τουλάχιστον αυτό προτάσσει– είναι πως ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός, αυτός που γέννησε την τραγωδία, είναι εκείνος που εξυμνεί το φως, ως μεταφορά της ζωής, των απολαύσεών της και της επιδίωξης της ευτυχίας, όσο σπάνια ή φευγαλέα κι αν είναι η κατάκτηση της τελευταίας. Είναι κάτι που εξακολουθεί να την εντυπωσιάζει: πως πολλοί άνθρωποι δεν επιδιώκουν τα αγαθά της ζωής και την ομορφιά της. Κι αυτό το γράφει μια Εβραία στην οποία δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και το Ολοκαύτωμα επέφεραν ουκ ολίγα δεινά. Κατά δεύτερο, έλκεται από την περιέργεια, τη φιλομάθεια, την επιμονή των Ελλήνων να μάθουν και να κατανοήσουν. «Ο Θουκυδίδης, ο αγαπημένος μου Θουκυδίδης, στον οποίο αφιέρωσα μέρες, μήνες και χρόνια, δεν έκανε τίποτ’ άλλο από το να προσπαθεί να καταλάβει» (σ. 32). Όμως, αυτή η «αγάπη για τη νόηση» δεν συνιστά μια ακαδημαϊκή δραστηριότητα. Τη συγκινεί επειδή «συνεπάγεται επίμονη προσπάθεια για υπευθυνότητα και ελευθερία» (σ. 42).

Το πλεονέκτημα των Ελλήνων είναι ότι βρίσκονταν στην αυγή του πολιτισμού...

Στην ελληνική αρχαιότητα εντοπίζει ερωτήματα και διαπραγμάτευση ζητημάτων που αφορούν την ανθρώπινη κατάσταση. Το πλεονέκτημα των Ελλήνων είναι ότι βρίσκονταν στην αυγή του πολιτισμού, ο κόσμος τους ήταν λιγότερο περίπλοκος, η γνώση δεν ήταν κατακερματισμένη κι εν πολλοίς τεχνική και κατά προέκταση μπορούσαν να αντιμετωπίζουν τα ζητήματα κατευθείαν στο ψαχνό και αναζητώντας γενικές αρχές και τη συνολική λογική που τα διέπει. Και τα κατάφεραν εξαιρετικά.

Η Ρομιγύ εμφανίζει κάποια σημεία επιφανειακής σύγκλισης με τον καθηγητή μας, και θα ήταν αρκετά εύκολο, ιδίως στον απόηχο των γεγονότων του Μάη του ’68, να της προσάψει κανείς συντηρητικά αντανακλαστικά, όταν π.χ. επισημαίνει με δυσφορία ότι η (γαλλική) εκπαίδευση εμφανίζει στοιχεία ισοπεδωτικά ή όταν περιγράφει με απειλητικούς τόνους την αλλοτριωτική κατεύθυνση που έχουν πάρει οι δυτικές κοινωνίες.

de romilly 2Ωστόσο, μια κρίσιμη διαφορά είναι ότι εκείνη δεν νοσταλγεί το παρελθόν, του οποίου τα όρια αναγνωρίζει: Η ελληνική πόλη-κράτος «της είναι τόσο αγαπητή», αλλά δεν μπορεί να επιθυμεί την αναβίωση της. Πολύ απλά, αμέσως-αμέσως η ίδια λόγω φύλου και φυλής θα ήταν αποκλεισμένη. Και βέβαια, ούτε δούλα θα ήθελε να είναι. Η Ρομιγύ σκέφτεται με ιστορικούς όρους, όχι ουσιοκρατικά. Δεν υπάρχει αδιαμεσολάβητη πρόσβαση σε κάποια άχρονη κι αξεπέραστη σοφία. Και πάλι, με τα δικά της λόγια: «...δεν μπορούμε να επικαλεστούμε τη δική τους σοφία. Η σοφία των Ελλήνων αντιστοιχούσε στα μέτρα των Ελλήνων» (σ. 180). Ούτε φερ’ ειπείν δυσκολεύεται να πει –αυτό, φοβάμαι, θα συνιστούσε σκάνδαλο για αρκετούς ακόμη καθηγητές– ότι η λογική των Ελλήνων έχει τη δική της αξία, δεν συγκρίνεται, ωστόσο, με το συστηματικό ορθολογισμό του Διαφωτισμού (σ. 38).

Η Ρομιγύ υπήρξε Ελληνίδα επειδή προσπάθησε να καταλάβει τους Έλληνες.

Τότε, τέλος πάντων, γιατί αυτή επιστροφή στην αρχαιότητα για κάποιαν που ενδιαφέρεται, όπως λέει, κατεξοχήν για το παρόν και το μέλλον; «Η χαρά του να βλέπεις το φως δεν είναι ούτε εύκολη, ούτε χαρίζεται. Απαιτεί απόσταση. Απαιτεί ένα είδος επιστροφής στην  αθωότητα που δεν κατακτάται χωρίς κόπο σ’ έναν πολιτισμό όπως ο δικός μας» (σ. 55). Να το πούμε αλλιώς: Το να αναγνωρίσουμε τη μεγαλοφυΐα του Πλάτωνα, το να μας συναρπάζει, να μας διδάσκει και να μας κάνει να σκεφτόμαστε, δεν μας εμποδίζει ταυτόχρονα να απορρίπτουμε την ιδέα ότι ολόκληρη η δυτική φιλοσοφία δεν συνιστά παρά υποσημειώσεις στο έργο του.

Η Ρομιγύ υπήρξε Ελληνίδα επειδή προσπάθησε να καταλάβει τους Έλληνες, έμαθε τη γλώσσα τους, τους μελέτησε, αναγνώρισε ένα κομμάτι του εαυτού της σε εκείνους. Αλλά δεν τους εξιδανίκευσε, ούτε προσκολλήθηκε φαντασιακά στον κόσμο τους. Εμπλούτισαν τη ζωή της, δεν την έκαναν να την περιφρονεί. Είναι αυτή η ευεργετική (νοητική) απόσταση που εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο και για μας.

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.


ce que je crois exof Τι πιστεύω
 Jacqueline de Romilly
 Μτφρ: Σώτη Τριανταφύλλου
 Εκδόσεις Πατάκη 2013
 Τιμή € 9,50, σελ. 182
 politeia-link

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ TΗΣ JACQUELINE DE ROMILLY

  


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ο εθνικισμός και η άνοδος της ακροδεξιάς

Ο εθνικισμός και η άνοδος της ακροδεξιάς

Του Σωτήρη Βανδώρου

Η μετατροπή της Χρυσής Αυγής από ασήμαντο γκρουπούσκουλο της εξτρεμιστικής δεξιάς σε κοινοβουλευτικό κόμμα με αυξανόμενη επιρροή πυροδότησε μια μικρή εκδοτική έκρηξη. Δ...

Τι πιστεύω

Τι πιστεύω

Του Νίκου Ξένιου

«Αλλ' ότε δη Τροίην ίξον ποταμώ τε ρέοντε, ...

Ευρώπη μέσω Ελλάδας

Ευρώπη μέσω Ελλάδας

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Η βαθμιαία και αθόρυβη ανάδειξη της Ελλάδας σε τόπο καταγωγής του πολιτισμού, που στο σύγχρονο κόσμο ενσαρκώνει η Ευρώπη, και σε καθρέφτη στον οποίο η Ευρώπη διακρίνει το δικό της πρόσωπο είναι έργο του 18...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Διαβάζοντας με τον Στέλιο Τυριακίδη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο ηθοποιός Στέλιος Τυριακίδης απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Η ντίσκο του Γκόγκολ, του Πάβο Μάτσιν

Για το μυθιστόρημα του Πάβο Μάτσιν «Η ντίσκο του Γκόγκολ» (μτφρ. Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Βακχικόν).

Της Χριστίνας Μουκούλη

Επιστημονική φαντασία ή μαγικός ρεαλισμός; Δυστοπία ή αλληγορία; Παραμύθι ή προφητεία; Ή μήπως όλα αυτά μαζί; Πόση τόλμη, πρωτοτυπία, ευρηματικότητα και φαντασία πρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Τα χρόνια, της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Τα χρόνια» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, επίμετρο: Νίκος Μπακουνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Σε τούτη την ασπρόμαυρη φωτογραφ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ