acropolis

Του Σωτήρη Βανδώρου

«Η βαθμιαία και αθόρυβη ανάδειξη της Ελλάδας σε τόπο καταγωγής του πολιτισμού, που στο σύγχρονο κόσμο ενσαρκώνει η Ευρώπη, και σε καθρέφτη στον οποίο η Ευρώπη διακρίνει το δικό της πρόσωπο είναι έργο του 18ου αιώνα και έργο που δεν ανήκει προνομιακά σε καμιά “εθνική παράδοση”».

Το παρελθόν δεν μιλά από μόνο του. Ούτε υπάρχει κάποια «αντικειμενική» ιστορική πραγματικότητα. Μετατρέπεται σε Ιστορία μέσω ερμηνευτικών σχημάτων που ενοποιούν την ιστορική εμπειρία σε συγκροτημένη αφήγηση. Οι ερμηνείες μεταβάλλονται στο χρόνο κι έχουν κι αυτές τη δική τους ιστορία. Έτσι, η «Ευρώπη» δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως δεδομένη έννοια ή ως παγιωμένη ιστορική οντότητα. Ομοίως, η ελληνική κληρονομιά για την Ευρώπη δεν υπήρξε ούτε αυτονόητη, ούτε αμετάβλητη. Κάθε άλλο.

Με τον όρο Ευρώπη δεν εννοούμε απλώς ένα γεωγραφικό προσδιορισμό, αλλά επιπλέον μια αίσθηση του «συνανήκειν», μια έκφραση συλλογικότητας και πολιτισμικής διαδρομής...

Η Νάσια Γιακωβάκη, επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στην αναθεωρημένη εκδοχή της διδακτορικής της διατριβής Ευρώπη μέσω Ελλάδας καταπιάνεται με την «ανακάλυψη» της Ελλάδας ως καμπής στην ευρωπαϊκή αυτοσυνείδηση. Όπως εύστοχα παρατηρεί, «οι ιδέες περί αρχαίων Ελλήνων είναι, για τους Ευρωπαίους, από ένα σημείο και ύστερα, ιδέες για αυτούς τους ίδιους». Με άλλα λόγια, οι αντιλήψεις των «Ευρωπαίων» για την (αρχαία) Ελλάδα συνδέονται άρρηκτα με την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους, δηλαδή με την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Είναι αυτή η διαλεκτική, όχι μονοσήμαντη, σχέση μεταξύ των δύο εννοιών, Ευρώπη και Ελλάδα, που έχει κρίσιμο ρόλο στο σχηματισμό αμφότερων. Το βιβλίο διερευνά ακριβώς τις σύνθετες εξελίξεις που οδήγησαν στη σύναψη αυτής της σχέσης, αναδεικνύοντας την ιστορικότητά της. Στο επίκεντρό της μελέτης της συγγραφέως είναι το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για την Ελλάδα, όπως εκδηλώνεται κυρίως στο πλαίσιο της περιηγητικής παράδοσης προς αυτήν, που ξεκινά τον ύστερο 17ο αιώνα και κλιμακώνεται προς στα τέλη του 18ου.

Είναι χαρακτηριστικό ότι εάν με τον όρο Ευρώπη δεν εννοούμε απλώς ένα γεωγραφικό προσδιορισμό, αλλά επιπλέον μια αίσθηση του «συνανήκειν», μια έκφραση συλλογικότητας και πολιτισμικής διαδρομής, τότε θα πρέπει να περιμένουμε την έλευση του 18ου αιώνα, ενώ μόλις τη δεκαετία του 1770 αναπτύσσεται και διαχέεται αυτή η αίσθηση και πέραν των διανοουμένων. Με άλλα λόγια, προηγουμένως Ευρώπη με αυτή τη σημασία, απλώς δεν υπήρχε. Πρώτα συγκροτείται και μετά «ανακαλύπτεται» η ιστορία και η καταγωγή της. Ενδεικτικά, το ουσιαστικό Ευρωπαίοι σχηματίζεται στις ομιλούμενες γλώσσες μόλις στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Όταν η Ευρώπη εμφανίζεται με μεγαλύτερη συχνότητα στο καθημερινό λεξιλόγιο, μια άλλη, η Χριστιανοσύνη, έχει ήδη αρχίσει να περιθωριοποιείται. Η Γιακωβάκη ενδιαφέρεται για την πορεία στο χρόνο της έννοιας της Χριστιανοσύνης που σταθεροποιήθηκε τον 9ο αιώνα κι επιβίωσε ουσιαστικά μέχρι το 17ο, ακριβώς γιατί σχετίζεται με τις νοηματικές μετατοπίσεις που καθιστούν την Ευρώπη από όρο γεωγραφικού προσδιορισμού σε όρο πολιτισμικής ταυτότητας. Άλλωστε, και η λέξη «πολιτισμός» δεν απαντάται στη Γαλλική Εγκυκλοπαίδεια, ενώ μόλις το 1772 καταχωρείται στο εμβληματικό λεξικό του Σάμιουελ Τζόνσον. Ευρώπη και πολιτισμός θα γίνουν ζευγάρι, αξεδιάλυτο πλέον, το 19ο αιώνα.

greekbΚατά την Αναγέννηση, οι Έλληνες έχουν μια θέση δευτερεύουσα κι έμμεση. Παρεμπιπτόντως, η διάκριση αρχαίων Ελλήνων και Βυζαντινών δεν ανήκει στα αυτονόητα της περιόδου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αναγνωρίζεται κάποιου είδους συνέχεια σε αρχαίους και νέους. Έτσι, στους δυτικούς περιηγητές του «Λεβάντε», της Ανατολής του 16ουκαι 17ου αιώνα, η Ελλάδα βρίσκεται παντού και πουθενά· με την έννοια ότι αναφέρεται, αλλά όχι ως σαφής ταξιδιωτικός προορισμός, αποτελεί μεν στάση αλλά όχι κατάληξη. Η αρχαία Ελλάδα δεν είναι απούσα, αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούν να αναδειχθούν ξεκάθαρα κι αυτοτελώς τα χαρακτηριστικά της. Η Ανατολή ορίζεται από το δίπολο Κωνσταντινούπολη-Ιερουσαλήμ και κατά το 16οαιώνα το ενδιαφέρον εξακολουθεί ακόμη να εστιάζεται στην Κωνσταντινούπολη, την ελληνική και τη χριστιανική πτυχή της, όχι ακόμη στην κλασική Αθήνα.

Θα πρέπει να αναμένουμε τη δεκαετία του 1670 για να δούμε την Αθήνα να αναδύεται από την αφάνεια και να ανατιμάται. Στα ταξιδιωτικά βιβλία περιγράφεται πλέον συστηματικά η αρχαία και σύγχρονη τοπογραφία της, εγκαινιάζοντας μια νέα περιηγητική παράδοση στο πλαίσιο της οποίας η Αθήνα γίνεται αναγνωρίσιμη, οικεία και το επίκεντρο της Ελλάδας ως διακεκριμένης πια χώρας. Και η Ακρόπολη αρχίζει να γίνεται, μόλις τότε, εμβληματικό σημείο αναφοράς. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμη το 1749 ένας περιηγητής υποδεικνύει το Θησείο ως το υψηλότερο δείγμα αρχαίας αρχιτεκτονικής. Το 18ο και 19ο αιώνα κάθε είδους έρευνα, τοπογραφική, αρχαιολογική, αρχιτεκτονική, επιγραφική, ακόμη και βοτανολογική διεξάγεται στην «ελληνική γη», που συνιστά πλέον προνομιακό πεδίο άντλησης πληροφοριών για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο και μέσω αυτού μέρος της έγκυρης κι εξακριβωμένης γνώσης των νεότερων Ευρωπαίων.

Το 1749 ένας περιηγητής υποδεικνύει το Θησείο ως το υψηλότερο δείγμα αρχαίας αρχιτεκτονικής.

Η περίφημη Διαμάχη Νεότερων και Αρχαίων θα τερματιστεί οριστικά το 18ο αιώνα με θρίαμβο του νεωτερικού πνεύματος έναντι του πνεύματος της αρχαιότητας, μιας αρχαιότητας, όμως, στην υπηρεσία της θεολογίας και του καθιερωμένου συστήματος γνώσης: «Η πτώση της Αρχαιότητας, νοούμενης ως παραδεδομένης γνώσης, ως προέκτασης των βιβλικών γραφών, δηλαδή ως έγκυρου συμπληρώματος στην εξ Αποκαλύψεως αλήθεια, είναι αμετάκλητη». Αυτή η ρήξη θα αποτελέσει συνθήκη για την ανακάλυψη της Ελλάδας, όχι όμως με τρόπο απότομο ή αυτόματο. Έτσι, αυτό που έγραψε ο Ντέιβιντ Χιουμ –«Η Ευρώπη αποτελεί σήμερα αντίγραφο, σε μεγέθυνση, εκείνου του οποίου η Ελλάδα υπήρξε άλλοτε το υπόδειγμα σε μικρογραφία»­– συμπυκνώνει την κατάληξη μιας μακρόσυρτης κι αντιφατικής πορείας.

Η Γιακωβάκη, έχοντας εντρυφήσει κι αξιοποιήσει στο έπακρο ένα τεράστιο όγκο βιβλιογραφίας και πρωτογενών πηγών, εκδιπλώνει με αφηγηματική δεξιοτεχνία ένα, άρτια τεκμηριωμένο, πειστικό ερμηνευτικό σχήμα για ένα μείζον ζήτημα, ενώ εκ παραλλήλου υποδεικνύει τα σημεία αιχμής για περαιτέρω έρευνα. Το «Ευρώπη μέσω Ελλάδας» είναι έργο μεγάλης εμβέλειας.

europe-greece-bookΕυρώπη μέσω Ελλάδας
Μια καμπή στην ευρωπαϊκή αυτοσυνείδηση, 17ος -18ος αιώνας
ΝΑΣΙΑ ΓΙΑΚΩΒΑΚΗ
ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΣΤΙΑΣ 2006
ΣΕΛ. 480, ΤΙΜΗ €24,50

politeia_order

 

 

 

Αποσπάσματα

athens2

«Μέσα από τις αλλεπάλληλες αναζητήσεις των πόλεων, των μνημείων, της χλωρίδας, των ορέων και των ποταμών, μέσα από αλλεπάλληλα δρομολόγια των ταξιδιωτών στο εσωτερικό της, που ακολουθούν, η Ελλάδα γίνεται πλέον αντιληπτή ως μία χώρα, η οποία βεβαίως ορίζεται με βάση την αρχαία της ιστορία. Η αρχαία Ελλάδα, υπό αναζήτηση από τα τέλη του 17ου αι. και εξής, συγκροτεί τη Νέα Ελλάδα ως ορατή και ευδιάκριτη χώρα. Ο χώρος γίνεται «χώρα». Με τη διαδικασία του ταξιδιού και των περιγραφών τις οποίες αυτό παράγει, η Ελλάδα εντάσσεται στη σύγχρονη γεωγραφική συνείδηση, αναγνωρίζεται ως ένας από τους τόπους –μία από τις χώρες– του παγκόσμιου χώρου. Γιατί η ευρωπαϊκή δραστηριότητα περί την Ελλάδα, ανεξάρτητα σχεδόν από τον αρχαίο της προσανατολισμό, εμπεριέχει ένα νέο και αυτοτελώς σημαντικό στοιχείο: ορίζει, ενοποιεί και διακρίνει ένα τμήμα της οθωμανικής επικράτειας, και αρχίζει να το διαχειρίζεται αυτοτελώς. [Η χώρα αυτή…] διακρίνεται από το σύνολο της αυτοκρατορίας που την κατέχει, προσδένεται όλο και ισχυρότερα με την ήπειρο στην οποία υπάγεται, ακριβώς επειδή την ίδια περίοδο καθιερώνεται η νέα συνείδηση της ηπείρου αυτής». (σελ. 345, 406)

«Αυτό είναι το αθηναϊκό παράδοξο: η Αθήνα, που αναγνωρίζεται ως η αρχαιότερη και αυθεντική πηγή των σύγχρονων καλλιτεχνικών και πολιτιστικών αξιών της Ευρώπης, είναι συγχρόνως η πόλη της οποίας ακόμη και η ίδια η ύπαρξή της διαπιστώνεται τελευταία, ενώ η νέα θέση της αποτελεί κατεξοχήν ευρωπαϊκή και νεωτερική επινόηση. Το παράδοξο αυτό εμμέσως επισημαίνεται και από τον Chandler, όταν δηλώνει την περιφρονητική του έκπληξη για την παλαιότερη υποτίμηση και παραγνώριση της Αθήνας. Επανερχόμενος και διασκευάζοντας ελαφρά την ειρωνική φράση του Wheler εκατό χρόνια νωρίτερα, συνοψίζει με ένα καυστικό σχόλιο τη μεταβολή που έχει συντελεστεί: “Eκείνοι που ανέφεραν ότι [η νεότερη Αθήνα] είναι μόνο ένα μικρό χωριό, θα πρέπει, όπως εικάζεται, να κοίταξαν την ακρόπολη από τη λάθος πλευρά του τηλεσκοπίου τους”». (σελ. 440-441)

* Πρώτη δημοσίευση στον «Ελεύθερο Τύπο», 23/11/2008.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

«Κ' η φαντασία στον λογισμό»: Τιμητικός τόμος για την καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου

Βιβλιοπαρουσίαση του τιμητικού τόμου για την Ομότιμη Καθηγήτρια Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, «Κ' η φαντασία στον λογισμό», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, σε επιστημονική επιμέλεια των Γιάννη Σ. Παπαδάτου και Δημήτρη Πολίτη.

Της Χριστίνας Αργυροπούλου

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ: Αυτή είναι η βραχεία λίστα

Υπό την Αιγίδα της Α.Ε. της Προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου, απονέμεται το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη, ανήμερα της Παγκόσμιας Ημέρας Μετάφρασης. Ανακοινώθηκαν σήμερα τα ονόματα των μεταφραστών που βρίσκονται στη βραχε...

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

Ο συγγραφέας του «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν βραβεύεται για την προσφορά του στα αμερικανικά γράμματα

Ο συγγραφέας του «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν βραβεύεται για την προσφορά του στα αμερικανικά γράμματα

Το Εθνικό Ίδρυμα Βιβλίου των ΗΠΑ θα απονείμει στον δημιουργό των γκράφικ νόβελ «Μάους» Αρτ Σπίγκελμαν (Art Spiegelman) μετάλλιο για το σύνολο του έργου του, στην τελετή των Εθνικών Βραβείων Λογοτεχνίας για το 2022.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ