german-eu-flag

Του Σωτήρη Βανδώρου

Ο Ούλριχ Μπεκ είναι ένας από τους δυο-τρεις επιφανέστερους Γερμανούς διανοούμενους μετά τον Γιούργκεν Χάμπερμας. Η εξέλιξη της ευρωπαϊκής ενοποίησης τον ενδιαφέρει επιστημονικά και πολιτικά. Είναι, άλλωστε, μέλος και της Ομάδας Σπινέλλι που συστάθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την προώθηση του ευρωπαϊκού ομοσπονδισμού. Στο δοκίμιό του Η Γερμανική Ευρώπη που στην ελληνική έκδοση έχει τον τίτλο Από τον Μακιαβέλλι στη Μερκιαβέλλι καταπιάνεται με την κρίση της ευρωζώνης, διερωτώμενος ευρύτερα για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης με έμφαση στο ρόλο που διαδραματίζει η χώρα καταγωγής του. Ο Μπεκ είναι ευρύτερα γνωστός για τη θεώρησή του περί της «κοινωνίας της διακινδύνευσης».

Μπορεί η δημόσια συζήτηση να περιστρέφεται γύρω από ελλείμματα και χρέη, αλλά το μείζον ερώτημα είναι πόσο αλληλέγγυα μπορεί είναι η Ευρώπη.

Η κοινωνία της διακινδύνευσης βιώνει το ενδεχόμενο σοβαρών, ανθρωπογενών καταστροφών (ένα πυρηνικό ατύχημα, μια κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος κτλ.) που συνιστούν αποτέλεσμα της ίδιας της ανάπτυξης του βιομηχανικού και μεταβιομηχανικού κόσμου και η οποία μαθαίνει να ζει και να πράττει υπολογίζοντας απρόβλεπτες ως προς το χρόνο εκδήλωσης και τις συνέπειές τους απειλές –έμμεσες, μη σκόπιμες και άδηλες– ως προς την ασφάλεια και την ευημερία της. Περιττό να ειπωθεί, η κρίση που ξέσπασε στην ΕΕ και η οποία δημιούργησε μια πρωτοφανή κατάσταση αβεβαιότητας και μη προβλεψιμότητας ως προς το πώς μπορεί να ελεγχθεί και χωρίς να αποκλείονται σενάρια καταστροφής που περιλαμβάνουν χρεοκοπία κρατών, διάλυση της Ευρωζώνης, ακόμη και της ίδιας της Ένωσης, μπορεί να ιδωθεί με όρους διακινδύνευσης.

Για τον Μπεκ η κρίση είναι κατεξοχήν πολιτική, καθώς έχει δημιουργηθεί ένα ρήγμα Βορρά και Νότου στην ΕΕ το οποίο βαθαίνει ολοένα περισσότερο και το οποίο, σε συνδυασμό με την οικονομική δυσπραγία και τις αστοχίες της ευρωπαϊκής και εθνικών μεταναστευτικών πολιτικών που υποθάλπουν την ξενοφοβία, ακόμη και τη βία, αρχίζει να θέτει σε αμφιβολία τη μακροημέρευση όχι μόνο του ευρώ, αλλά των ίδιων των ευρωπαϊκών αξιών: της ελευθερίας, της ανεκτικότητας, της ανοιχτότητας στον κόσμο. Μπορεί η δημόσια συζήτηση να περιστρέφεται γύρω από ελλείμματα και χρέη, αλλά το μείζον ερώτημα είναι πόσο αλληλέγγυα μπορεί και οφείλει να είναι η Ευρώπη.

european-germany

Ο υπερεθνικός χαρακτήρας των προβλημάτων

Εν προκειμένω, ο υπερεθνικός χαρακτήρας της ιδέας της διακινδύνευσης (με την έννοια ότι τα προβλήματα στα οποία αναφέρεται δεν μπορούν να επιλυθούν στα όρια ενός κράτους) καθίσταται ξεκάθαρος, επιπλέον δε θα μπορούσε να λειτουργήσει απελευθερωτικά, ωθώντας δηλαδή την πολιτική στην αποδέσμευση από παλιούς κανόνες και θεσμικά δεσμά. Ωστόσο, λέει ο Μπεκ, υπάρχει σχέση έντασης μεταξύ της λογικής της διακινδύνευσης και της λογικής της δημοκρατίας. Στο πεδίο της παγκόσμιας διακινδύνευσης προκύπτει η ανάγκη γρήγορης δράσης η οποία απειλεί να θέσει εκτός ισχύος τους κανόνες της δημοκρατίας: «η ρητορική της απειλής είναι πάντα μια ρητορική ανάληψης της εξουσίας». Έτσι, διανοίγονται δύο προοπτικές. Η μία είναι η συνέχιση της δημοκρατικής συνεργασίας όπως προέκυψε μεταπολεμικά κι οδήγησε σε μια ευημερούσα και ειρηνική Ευρώπη. Η άλλη σηματοδοτεί ούτε λίγο ούτε πολύ την πορεία προς το τέλος της δημοκρατίας, πορεία που προλειαίνεται από τις τεχνοκρατικές απαντήσεις στην κρίση: για τη νομιμοποίηση των υποτιθέμενα αναγκαίων μέτρων γίνεται επίκληση της επαπειλούμενης καταστροφής κι απαξιώνεται κάθε αντιπολίτευση. «Έχουμε, δηλαδή, υπό την έννοια αυτή, μια απολυταρχική κυβέρνηση». Βεβαίως, δεν επιθυμούμε –και σίγουρα όχι ο Μπεκ– να υποβιβάσουμε αυτόν τον προβληματισμό σε ένα δίλημμα του τύπου «δημοκρατία (με πιθανή καταστροφή) ή λύση (με πιθανή απώλεια της δημοκρατίας)». Το διακύβευμα είναι πώς θα μετασχηματιστεί η Ευρωπαϊκή Ένωση έτσι ώστε η εθνοκρατική θέσμιση και αντίληψη να μην αποτελεί εμπόδιο στη βέλτιστη αντιμετώπιση της απειλής, την ίδια στιγμή που η μεταβίβαση εθνικής κυριαρχίας π.χ. όσον αφορά την άσκηση δημοσιονομικής πολιτικής στο ευρωπαϊκό επίπεδο θα γίνει, τυπικά και ουσιαστικά, με δημοκρατικό τρόπο. «Οι αρχιτέκτονες της Ευρώπης βρίσκονται επομένως σε μια δύσκολη θέση: στη μάχη για περισσότερη Ευρώπη, συχνά αυτά που υπαγορεύονται από τον κίνδυνο απαγορεύονται από το νόμο».

merkel2Όμως, πώς τοποθετείται, κατά τον συγγραφέα πάντα, η Γερμανία αναδειχθείσα εν μέσω κρίσης, αρχικά μη ηθελημένα και μη προγραμματισμένα, ως ηγέτιδα δύναμη της ΕΕ; Ο Μπεκ εκτιμά ότι η πολιτική της καγκελαρίου Μέρκελ σταδιακά έλαβε τα χαρακτηριστικά ενός πιο συνειδητού σχεδιασμού τον οποίο αποκαλεί, με αναφορά στο συνδυασμό υποδείξεων του Μακιαβέλλι για τις ευκαιρίες που προκύπτουν για τον ηγεμόνα σε περίοδο κρίσης, και της συνθήκης της διακινδύνευσης, Μερκιαβελλικό. Σε τι συνίσταται ο Μερκιαβελλισμός της Μέρκελ; (1) Δεν παίρνει θέση στη διαμάχη μεταξύ των «αρχιτεκτόνων της Ευρώπης» (που επιθυμούν μεταβίβαση περισσότερων εξουσιών στην ΕΕ) και των εθνοκρατιστών. Αφήνει και τα δύο ενδεχόμενα ανοιχτά, την ίδια στιγμή που συνάπτει τη δανειοδοτική προθυμία της Γερμανίας με την προθυμία των κρατών-οφειλετών να εκπληρώσουν τους όρους που θέτει η γερμανική πολιτικής σταθερότητας. Αυτό ταυτόχρονα προωθεί κι αποκρύπτει την άνοδο της Γερμανίας στην ηγεσία της Ευρώπης. (2) Γενικότερα, εμφανίζει αναποφασιστικότητα, η φαινομενικά απολίτικη στάση του να μην κάνεις τίποτε –άλλοι το ονομάζουν έλλειψη στρατηγικής–, η οποία ωστόσο εμπεριέχει ένα δυναμικό εκβίασης που πηγάζει από τη λογική της διακινδύνευσης: είναι η στρατηγική της άρνησης, δηλαδή να μην ενεργήσεις, να μην δανείσεις, να μην επενδύσεις. Αποτελεί, με άλλα λόγια, στρατηγική πειθάρχησης. (3) Σε προέκταση των προηγούμενων, η Μερκιαβέλλι καταφέρνει το σχεδόν ακατόρθωτο: να εμφανίζεται ότι μεριμνά για τη διάσωση του ευρώ συντασσόμενη με τους «αρχιτέκτονες» την ίδια στιγμή που στο εσωτερικό της Γερμανίας εμφανίζεται ότι μεριμνά για τα εθνικά συμφέροντα με γνώμονα τα οποία κι ενεργεί. Με μακιαβελλικούς όρους, την «φοβούνται» εκτός Γερμανίας, την «αγαπούν» εντός (ίσως ακριβώς επειδή την φοβούνται οι άλλοι Ευρωπαίοι). (4) Η επιβολή της λιτότητας ως αναγκαία για την επίτευξη σταθερότητας. Κατά τον Μερκιαβελλισμό, είναι επιτρεπτό να χαλαρώσουν ή και να καταστρατηγηθούν οι δημοκρατικοί κανόνες προκειμένου να επεκταθεί σε όλη την Ευρώπη η γερμανική πολιτική λιτότητας.

Η ορθή αντιμετώπιση της κρίσης προϋποθέτει εμβάθυνση της οικονομικής και πολιτικής ένωσης, αλλά με περισσότερη ελευθερία, αμοιβαιότητα και ισοτιμία.

Κατ’ ουσίαν, για τον Μπεκ, «το βασικό λάθος της γερμανικής πολιτικής της λιτότητας δεν έγκειται μόνο στο ότι ορίζει μονομερώς και εθνικά το ευρωπαϊκό γενικό καλό αλλά, κυρίως, στην υπεροψία να ορίζει το εθνικό συμφέρον των άλλων ευρωπαϊκών δημοκρατιών». Η ορθή αντιμετώπιση της κρίσης προϋποθέτει εμβάθυνση της οικονομικής και πολιτικής ένωσης, αλλά με περισσότερη ελευθερία, αμοιβαιότητα και ισοτιμία. Αντίθετα, η εθνική περιχαράκωση είναι μια στρατηγική αυτοκτονίας. Επομένως, πρέπει να σχεδιαστεί μια πολιτική που θα παραμένει ακλόνητα προσηλωμένη στις δημοκρατικές αξίες και θα δίνει περισσότερη δύναμη στους ευρωπαϊκούς λαούς και στους ευρωπαίους πολίτες και η οποία θα πρέπει πρωτίστως να συλληφθεί με τέτοιους όρους, δηλαδή δημιουργίας της «από τα κάτω», από τη σκοπιά ατόμων και λαών και της κοινής ευρωπαϊκής τους ταυτότητας κι όχι «από τα πάνω» ως μια επιχείρηση θεσμικής αναδιάρθρωσης.

ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ

beck-germany-exof

Από τον Μακιαβέλλι στη Μερκιαβέλλι
Η γερμανική Ευρώπη και οι στρατηγικές εξουσίας της κρίσης
Ulrich Beck
Μτφρ. Νέδα Κανελλοπούλου-Μαλούχου
Εκδόσεις Πατάκη 2013
Τιμή € 8,50, σελ. 158

politeia-link

 

 

 

 

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ULRICH BECK

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Τι θέλουμε να κάνει το σχολείο μας;

Σκέψεις γύρω από τα πιο αποτελεσματικά εκπαιδευτικά συστήματα στον κόσμο και αναπόφευκτες συγκρίσεις με το «ελληνικό παράδειγμα», με αφορμή το βιβλίο-μελέτη της Lucy Crehan «Φυτώρια ευφυΐας» (μτφρ. Μαρία Παπαηλιάδη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης).

Του Σωτήρη Βανδώρου ...

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Οι άνθρωποι την εποχή των έξυπνων μηχανών

Για το βιβλίο «Life 3.0» του Max Tegmark (μτφρ. Νίκος Αποστολόπουλος, εκδ. Τραυλός).

Του Σωτήρη Βανδώρου

Εξολοθρευτής, Μάτριξ, Blade Runner κτλ. κτλ. Οι συνειρμοί που κάνουμε οι περισσότεροι όταν ακούμε περί τεχνητή...

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Το παρόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας

Για το βιβλίο «Το πρωτείο της δημοκρατίας - Η σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία» του Γιώργου Σιακαντάρη (εκδ. Αλεξάνδρεια).

Του Σωτήρη ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους New York Times

Τα 10 καλύτερα βιβλία του 2022 σύμφωνα με τους New York Times

Οι New York Times δημοσίευσαν πρόσφατα μια λίστα με τα δέκα καλύτερα βιβλία που κυκλοφόρησαν μέσα στη χρονιά. Αξίζει να αναφερθεί πως, στην κατηγορία της μυθοπλασίας, τέσσερα από τα πέντε προτεινόμενα βιβλία είναι έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς. Στην κεντρική φωτογραφία, η βραβευμένη με Πούλιτζερ λογοτεχνίας ...

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Παρουσίαση του μυθιστορήματος του Ντίνου Γιώτη «Club 23.4»

Το ΝΠΔΔ του Δήμου Ζωγράφου και οι εκδόσεις Βακχικόν παρουσιάζουν το βιβλίο του Ντίνου Γιώτη Club 23.4. 

Επιμέλεια: Book Press

Για το βιβλίο θα συζητήσουν ο συγγραφέας Ντίνος Γιώτης με τον συγγραφέ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ