Της Σώτης Τριανταφύλλου
Μια συζήτηση σε σεμινάριο δημιουργικής γραφής γύρω από τις αφηγηματικές τεχνικές του Τζον Λε Καρέ έγινε αιτία να ξαναδιαβάσω τον «Κατάσκοπο που γύρισε από το κρύο», ένα μυθιστόρημα με πλαίσιο τον Ψυχρό Πόλεμο, σκηνικό την Ανατολική Γερμανία και θέμα τον παραλογισμό της ανθρώπινης κατάστασης.
Το βιβλίο γράφτηκε λίγο καιρό με την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου όταν φαινόταν πιθανός ένας πόλεμος μεταξύ ΝΑΤΟ και Συμφώνου της Βαρσοβίας. Στις αρχές της δεκαετίας του '60, όπως ξέρουμε από την ιστορία και τις αντανακλάσεις της (λογοτεχνία, κινηματογράφο) ο χορός των κατασκόπων έμοιαζε με το «Γυμνό που κατεβαίνει τη σκάλα» του Μαρσέλ Ντυσάν: δεν είμαι σίγουρη γιατί χρησιμοποιώ αυτή την εξεζητημένη παρομοίωση – αυτό που θέλω να πω είναι ότι, στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι διπλοί και τριπλοί πράκτορες έμοιαζαν με φαντάσματα, με κλώνους, με αντίγραφα που ανεβοκατέβαιναν αφώτιστες σκάλες. Αυτόν τον κόσμο των μυστικών, της πολλαπλής απάτης, της σύγχυσης μεταξύ αλήθειας και ψέματος περιγράφει ο Τζον Λε Καρέ, τονίζοντας, με τον τρόπο του, ότι οι μέθοδοι της δυτικής κατασκοπίας δεν αντιστοιχούν στις ηθικές αξίες που προβάλλει η Δύση.
Οι διπλοί και τριπλοί πράκτορες έμοιαζαν με φαντάσματα [...] που ανεβοκατέβαιναν αφώτιστες σκάλες...
Το γραφείο της βρετανικής Υπηρεσίας Αντικατασκοπίας στο Δυτικό Βερολίνο, που διευθύνει ο Άλεκ Λίμας, δεν λειτουργεί αποτελεσματικά· ο τελευταίος και καλύτερος διπλός πράκτορας του Λίμας, ένας Ανατολικογερμανός ονόματι Καρλ Ρίμεκ, δολοφονείται ενώ προσπαθεί να αυτομολήσει στη Δύση. Τα «κεντρικά» της Υπηρεσίας Αντικατασκοπίας –την οποίαν ο Λε Καρέ ονομάζει, προσφυώς, "Circus" – αναθέτουν στον Λίμας να αφήσει να διαρρεύσει στους Ανατολικογερμανούς ότι ο Χανς Ντίτερ Μουντ (τον οποίον έχουμε συναντήσει στο πρώτο μυθιστόρημα του Τζον Λε Καρέ με τον τίτλο «Η τελευταία κλήση») είναι διπλός πράκτορας. Αποτέλεσμα αυτής της πληροφορίας είναι η εκτέλεση του Μουντ από τους δικούς του. Η συνέχεια μέσα στις σελίδες – ας αποφύγω τα spoilers: αυτό που μένει από τον «Κατάσκοπο που γύρισε από το κρύο» είναι η οδυνηρή εντύπωση της εξομοίωσης των εχθρών μεταξύ τους και ταυτοχρόνως η απεγνωσμένη προσπάθεια του ανθρώπου να προσδώσει νόημα στην ύπαρξή του και ηθικό περιεχόμενο στις ποταπές του πράξεις.
Ο αμοραλισμός είναι ένα ζήτημα που επανέρχεται συχνά στα μυθιστορήματα του Τζον Λε Καρέ: το πώς η γραφειοκρατία, η ιεραρχία, η συνηθισμένη δικαιολογία του απλού (και σύνθετου) ανθρώπου που «ακολουθεί εντολές» τον απο-προσωποιεί· το πώς χάνεται η ατομική ευθύνη· το πώς οι πράξεις ολοκληρώνονται χωρίς δρων πρόσωπο μέσω ενός «συστήματος». Βρισκόμαστε πολύ μακριά από τις ρομαντικές περιπέτειες του Ίαν Φλέμινγκ όπου οι καλοί είναι καλοί και οι κακοί κακοί. Στον Τζον Λε Καρέ, ο κατάσκοπος γυρίζει από το κρύο κι ο ρεαλισμός είναι εξίσου ψυχρός: η φύση και η θέση του κατασκόπου είναι χαμένη υπόθεση – από την άποψη της ηθικής τουλάχιστον. Εδώ ο Λίμας (όπως ο Σμάιλι σε άλλα μυθιστορήματα του συγγραφέα) βρίσκεται σε κατάσταση υπαρξιακής αγωνίας: ακόμα και οι ερωτικές του περιπέτειες –αντίθετα από εκείνες του Τζέιμς Μποντ- είναι προβληματικές· συχνά αποδεικνύονται καταστροφικές. Το Καλό υποχωρεί μπροστά στο Κακό° οι κίνδυνοι είναι κάθε άλλο παρά ηρωικοί· ο κόσμος των κατασκόπων φαίνεται λαβυρινθώδης αλλά χωρίς λάμψη – μια αφώτιστη σκάλα. Ο Τζον Λε Καρέ ανατρέπει τη λογική του Ψυχρού Πολέμου: δεν υπάρχει καμιά βεβαιότητα (ο Λίμας, ο Σμάιλι, ο Φίλντλερ βασανίζονται από ενδοιασμούς), ο "καλός ήρωας" δεν θριαμβεύει επί του κακού, οι συμμαχίες είναι προσωρινές και χρησιμοθηρικές ("η ουσία του λενινισμού", σημειώνει ο Τζον Λε Καρέ).
Παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι...
Το μυθιστόρημα θα μπορούσε να έχει τίτλο "Παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι" – για να γεμίσουν την άδεια ζωή τους, θα πρόσθετε ο Λίμας ("Ματαιόδοξοι ανόητοι, προδότες, αδερφές, σαδιστές, μεθύστακες παίζουν τους καουμπόηδες και τους Ινδιάνους..."). Παιχνίδια που παίζουν οι άνθρωποι για να καλύψουν με καινούργια ψέματα τα παλιά ψέματα, για να αντικαταστήσουν μια παλιά, φθαρμένη ταυτότητα με μια καινούργια. Τεχνάσματα, υπεκφυγές, προσποίηση, μεταμφιέσεις, ανατροπές της νομιμοφροσύνης. Και προπάντων το θλιβερό συμπέρασμα: ακόμα και το πιο τέλεια επεξεργασμένο σχέδιο, ακόμα κι ο πιο πυκνός ιστός έχουν κενά απ' όπου μπορείς να πέσεις και να τσακιστείς. Η Ναν και ο Λίμας πέφτουν νεκροί στο Τείχος και το παιχνίδι συνεχίζεται με τους εναπομείναντες παίκτες.
Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο
