«Πώς θα ήταν σήμερα ο κόσμος αν τότε δεν είχαμε προβάλλει αντίσταση;»

Μετά την προσάρτηση της Αυστρίας από τον Χίτλερ το 1938, η Gestapo άρχισε να φιμώνει τους επικριτές. Πολλοί μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης· όσοι θεωρούνταν περισσότερο επικίνδυνοι για το Ράιχ εκτελέστηκαν. Ωστόσο, μερικοί γλίστρησαν από τα δίχτυα της και οργάνωσαν ομάδες αντίστασης. Μια ετερόκλητη ομάδα Αυστριακών πολιτών, στην οποία δόθηκε η κωδική ονομασία CASSIA, έγινε το πιο αποτελεσματικό κατασκοπευτικό δίκτυο των Συμμάχων κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Ένας ιερέας, ένας έμπορος, ένας φοιτητής, μία κομμουνίστρια, μία μουσικός (η Ελληνίδα Μπάρμπαρα Ισσακίδης) είναι ο βασικός πυρήνας μιας υπεράνθρωπης προσπάθειας. Καταφέρνουν να ξεπεράσουν τους εαυτούς τους, και στην περίοδο της δράσης τους προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες στους Συμμάχους, όπως αναφορές για τον πύραυλο V-2, για αεροπλάνα και άρματα προηγμένης τεχνολογίας, για την ύπαρξη των ναζιστικών στρατοπέδων θανάτου, έως ότου μια καταστροφική αστοχία των μυστικών υπηρεσιών οδηγήσει τα βασικά μέλη στα κρεματόρια ή στο εκτελεστικό απόσπασμα. Είναι μια σελίδα της Ιστορίας όπου η πραγματικότητα ξεπερνάει κάθε μυθοπλαστικό εύρημα.

Συναντήσαμε τον συγγραφέα Christopher Turner και μιλήσαμε για τα έργα, τις ημέρες και το τραγικό τέλος των ηρώων της CASSIA. Ο Cristopher Turner είναι Αμερικανός διπλωμάτης. Σπούδασε Ανθρωπολογία και πραγματοποίησε σημαντικές μελέτες σε απομονωμένες φυλές στην Ασία, την Ωκεανία και στη Β. Αμερική. Ολοκλήρωσε μια 25ετή σταδιοδρομία στη διπλωματία με τοποθετήσεις σε καίριες θέσεις στην Άπω Ανατολή, στη Νότια Ασία και στην Ευρώπη. 

Πώς ανακαλύψατε την ιστορία της CASSIA;

Όταν άρχισα την έρευνά μου για την CASSIA, προσπαθούσα να συνδέσω μερικά κομμάτια, να μάθω πώς άρχισε και πώς τελείωσε. Μόνο ύστερα από αρκετούς μήνες κατάλαβα ότι είχα ανακαλύψει το μισό ενός πολύτιμου φρέσκο, του οποίου η εικόνα μου έδωσε το κίνητρο να συνεχίσω την έρευνα μέχρις ότου θα μπορούσα να το δω ολόκληρο.

Κυριολεκτικά περπατώντας. Το φθινόπωρο του 2015, που η σύζυγός μου κι εγώ ζούσαμε στη Βιέννη, ξεκίνησα να κάνω μεγάλους περιπάτους μέσα στην πόλη. Κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας πεζοπορίας, «σκόνταψα» σε κάποια μνημεία που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον – δύο πλάκες κι ένα ακέφαλο άγαλμα τοποθετημένα σε μια εκκλησία της γειτονιάς. Κοίταξα την ιστορία αυτών των μνημείων και μέρα με την ημέρα άρχισε να αποκαλύπτεται μια τραγική όσο και σαγηνευτική ιστορία. Όταν άρχισα την έρευνά μου για την CASSIA, προσπαθούσα να συνδέσω μερικά κομμάτια, να μάθω πώς άρχισε και πώς τελείωσε. Μόνο ύστερα από αρκετούς μήνες κατάλαβα ότι είχα ανακαλύψει το μισό ενός πολύτιμου φρέσκο, του οποίου η εικόνα μου έδωσε το κίνητρο να συνεχίσω την έρευνα μέχρις ότου θα μπορούσα να το δω ολόκληρο. Ό,τι ξέραμε μέχρι τότε ήταν αποσπασματικό και συχνά με εξόφθαλμα λάθη.  

Δεν ξεκινήσατε δηλαδή τη συγγραφή ενός βιβλίου; 

Όχι. Ξεκίνησα μόνο να ανακαλύψω τι συνέβη σε κάποιους από τους άνδρες και τις γυναίκες που είχαν παίξει ρόλο στην ιστορία, απλώς για να ικανοποιήσω την περιέργειά μου. Αλλά τότε, όπως ήδη ανέφερα, συμπέρανα ότι η ιστορία ποτέ δεν είχε λεχθεί με πληρότητα και ακρίβεια. Αρχικά, εκτίμησα ότι θα μπορούσα να συλλέξω αρκετό υλικό για ένα άρθρο σε κάποιο ακαδημαϊκό περιοδικό, αλλά μόλις άρχισα να ξετυλίγω το νήμα, συνειδητοποίησα ότι στην πραγματικότητα ξετύλιγα κάτι πολύ μεγαλύτερο και σπουδαιότερο. Καθώς έγραφα, συνέχιζα την έρευνα. Στα αυστριακά αρχεία, εντόπισα συλλογές εγγράφων που είχαν δοθεί σε βιβλιοθήκες, τα μετέφρασα από τα γερμανικά, ήρθα σε επαφή με απογόνους των πρωταγωνιστών, με εμπειρογνώμονες και ζήτησα τη βοήθειά τους. Κάποια από τα ερωτήματά μου αγνοήθηκαν, αλλά άλλοι με οδήγησαν σε γενναιόδωρους αγνώστους, ανθρώπους που χωρίς αυτούς η ιστορία θα είχε μαραθεί προτού καν ανθίσει. Περίπου έπειτα από εννέα μήνες, είχα ένα προσχέδιο, το οποίο έστειλα σε μισή δωδεκάδα ανεξάρτητους εκδότες. Δύο μήνες αργότερα υπέγραψα συμβόλαιο με την McFarland & Co και δύο μήνες μετά κρατούσα το πρώτο αντίτυπο. Έτσι λοιπόν, από την ημέρα που περιπλανιόμουν σε εκείνη την αυλή της εκκλησίας μέχρι την ημέρα που υπέβαλλα το τελικό σχέδιο, εργάσθηκα για την CASSIA για 15 με 16 μήνες.

Γιατί αποφασίσατε να οργανώσετε το βιβλίο γύρω από τους χαρακτήρες, και όχι πάνω στα γεγονότα που επηρέασαν την ιστορία;

Όταν ερευνούσα τι είχε συμβεί κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι άνθρωποι της ιστορίας, το συναρπαστικό υπόβαθρό τους, οι διαφορετικές ιδεολογίες τους, το σπάνιο θάρρος τους, ο ευγενής σκοπός τους, κράτησαν τόσο σφιχτά το ενδιαφέρον μου, που αισθάνθηκα ότι η διήγηση έπρεπε να εστιαστεί σε αυτούς και όχι στα γεγονότα εκείνης της σκοτεινής εποχής. Άπαξ και έστρεψα το πλήρες ενδιαφέρον μου στους ανθρώπους, όχι μόνο τους ήρωες αλλά ακόμη και τα καθάρματα, η ιστορία στην ουσία μίλησε μόνη της.

Από όλους τους ήρωες ξεχωρίζετε κάποιον; Ποιος είναι ο αγαπημένος σας χαρακτήρας ;

Είχα προσελκυστεί από τους συνιδρυτές του δικτύου κατασκόπων, τον ιερέα και τον έμπορο και ίσως ανάμεσα στους δύο, μου κίνησε το ενδιαφέρον περισσότερο ο έμπορος. Επίσης ενδιαφέρθηκα πολύ για τον συνεργάτη του δικτύου κατασκόπων στην Κωνσταντινούπολη, που έθεσε σε λειτουργία το εγχείρημα. Σε προηγούμενα άρθρα είτε δεν αναφερόταν είτε το όνομά του ήταν γραμμένο ανορθόγραφα. Εντόπισα τον τάφο του στο Κεντρικό Νεκροταφείο της Βιέννης και τότε χάρη στις συστάσεις ενός διαπρεπούς Αυστριακού καθηγητή μπόρεσα να συναντήσω τον γηραιότερο γιο του συνεργάτη, ο οποίος διόρθωσε την ιστορική καταχώρηση μια για πάντα και μου έδωσε ένα κρυμμένο θησαυρό γνώσεων για τα τελευταία χρόνια του πατέρα του. 

Mέλη της αντιστασιακής ομάδας των Αυστριακών εκείνη την εποχή κατηγορήθηκαν από την Gestapo ως προδότες της πατρίδα τους. Πώς αντιμετωπίστηκαν μετά τον πόλεμο από την χώρα τους;

Αμέσως μετά τον πόλεμο, μερικοί Αυστριακοί συνέχισαν να θεωρούν τα μέλη της Αντίστασης ως προδότες, ως ανθρώπους που συντάχθηκαν με τον «εχθρό», ενώ πολλοί γιοι αυστριακών οικογενειών πολεμούσαν για τη ζωή τους σε διάφορα μέτωπα του πολέμου. Ωστόσο, συγγενής ενός από την ομάδα, μου είπε ότι η γενιά που είχε άμεση εμπειρία του πολέμου και που είχε σθεναρές απόψεις για αυτόν, φεύγει σιγά-σιγά και οι νεότεροι Αυστριακοί, που είναι πολύ αντικειμενικοί σχετικά με τον πόλεμο και τον ρόλο της Αυστρίας σε αυτόν, αποκτούν κυρίαρχη θέση στη χώρα. Λόγω της αλλαγής της γενιάς, κατά την τελευταία διετία, όλο και περισσότερα μνημεία για την Αντίσταση στήνονται και όλο και περισσότεροι Αυστριακοί έχουν αναπτύξει μεγάλο ενδιαφέρον για να μάθουν σχετικά με τους ανθρώπους που αντιστάθηκαν στα σχέδια του Τρίτου Ράιχ.

H Ιστορία για κάποιους είναι βαρετή, έχει ημερομηνίες, μάχες, συνθήκες. Ωστόσο, στο βιβλίο σας όπως είπατε, κατεβαίνουμε, στα πρόσωπα, στη μικρή κλίμακα. Έχει αυτό που οι κινηματογραφιστές θα όριζαν ως «ensemble cast». Με άλλα λόγια, με την έρευνά σας ανασύρατε από την ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, το ιδανικό σενάριο για μια σπουδαία κινηματογραφική ταινία. Σας έχει απασχολήσει αυτή η προοπτική;

Η ιστορία είναι κινηματογραφικά ελκυστική, νομίζω. Εμπλέκει μοναδικούς και ενδιαφέροντες ανθρώπους, διαδραματίζεται σε εξωτικές τοποθεσίες και διαθέτει μια φυσική ισορροπία μεταξύ συγκινητικών στιγμών και μεγάλης έντασης. Έτσι, με πολλούς τρόπους, φαίνεται κομμένη και ραμμένη για τη μεγάλη οθόνη. Πράγματι, η ίδια ερώτηση μου ετέθη κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης στη Βιέννη τον περασμένο Απρίλιο από το ORF’s [Austrian National Broadcasting] FM4 radio. Οι δημοσιογράφοι Hannes Duscher και Roli Gratzer, αμέσως αναγνώρισαν τις δυνατότητες του βιβλίου και αφιέρωσαν το δεύτερο μέρος της συνέντευξης σε μια ανάλαφρη εξέταση κινηματογραφικής προσαρμογής. Παρότι επρόκειτο μόνο για μια άσκηση χάριν παιδιάς, τώρα γράφω ήδη το σενάριο. Παράλληλα συγκεντρώνω υλικό το οποίο που θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει στη συγγραφή ενός άλλου βιβλίου. Αυτή η ιστορία επίσης διαδραματίστηκε κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και σχετίζεται με την κατασκοπεία και το σκοτάδι της που συνεχίστηκε για δεκαετίες μετά τον πόλεμο. Για ακόμη μια φορά, οι δύο κεντρικοί χαρακτήρες είναι Αυστριακοί, αλλά όλη η βασική δράση έλαβε χώρα εκτός Τρίτου Ράιχ. 

H CASSIA είναι μια συναρπαστική ιστορία γενναίας αντίστασης, επιτυχημένης κατασκοπείας και ακλόνητης αφοσίωσης μεταξύ παράξενων συντρόφων – που όλοι αντιτάχθηκαν σε μια πολύ σκοτεινή αλλά συναρπαστική ιστορική περίοδο. Προσφέρει στους αναγνώστες μια κλεφτή ματιά πίσω από την κουρτίνα, στις επιχειρήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών αποκωδικοποιώντας τα μυστικά αυτού του σκιώδους χώρου.

Η ιστορία του βιβλίου σας διαδραματίσθηκε σχεδόν πριν από ογδόντα χρόνια. Πώς τη διαβάζουμε σήμερα; Ποιος είναι ο ιδανικός αναγνώστης της;

Για τους ειδικούς του τομέα των υπηρεσιών πληροφοριών και ασφάλειας η ιστορία προσφέρει πλούσια μαθήματα –τόσο όσον αφορά σε ό,τι λειτουργεί, όσο και σε ό,τι δεν λειτουργεί– και θα μπορούσε εύκολα να χρησιμοποιηθεί ως περιπτωσιολογική μελέτη. Είναι μια προειδοποιητική ιστορία, στην οποία η εχεμύθεια, η αλληλεγγύη και η τόλμη οδήγησαν σε μια απαράμιλλη επιτυχία, αλλά επίσης μια ιστορία στην οποία η υπεραυτοπεποίθηση, συνδυασμένη με αρκετή δόση ανεπάρκειας και κακής τύχης, οδήγησαν σε μια καταστροφική αποτυχία. Για τους μη ειδικούς, η CASSIA είναι μια συναρπαστική ιστορία γενναίας αντίστασης, επιτυχημένης κατασκοπείας και ακλόνητης αφοσίωσης μεταξύ παράξενων συντρόφων – που όλοι αντιτάχθηκαν σε μια πολύ σκοτεινή αλλά συναρπαστική ιστορική περίοδο. Προσφέρει στους αναγνώστες μια κλεφτή ματιά πίσω από την κουρτίνα, στις επιχειρήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών αποκωδικοποιώντας τα μυστικά αυτού του σκιώδους χώρου. Κατά κάποιον τρόπο, ο σημερινός κόσμος δεν είναι λιγότερο επικίνδυνος από εκείνον που τα μέλη της CASSIA έζησαν. Έτσι ίσως τα δεδομένα που έθεσαν για εμάς και τα μαθήματα που μας δίδαξαν δεν είναι τόσο παλιά και μακρινά τελικά. Με άλλα λόγια, κάποια μέρα μπορεί να βρεθούμε αντιμέτωποι με μια αδικία, με μια μεγάλη πρόκληση και ποτέ δεν βλάπτει να υπολογίσουμε a priori τι είδους επιλογή θα κάνουμε. Σχετικά ιστορικά παραδείγματα μπορούν να μας βοηθήσουν να θέσουμε στον εαυτό μας τέτοια σκληρά ερωτήματα – ερωτήσεις και απαντήσεις που αλλιώς θα αποφεύγαμε. 

Σήμερα πόσο κοντά βρισκόμαστε σ’ ένα τέτοιο δίλημμα;

Κάποιες περιστάσεις μπορούν να προκαλέσουν απάθεια, αδιαφορία στον καθένα από εμάς. Σήμερα, για παράδειγμα, είναι εύκολο για τους πολίτες να αισθάνονται ότι δεν διαθέτουν φωνή, ότι δεν έχουν τη δυνατότητα θετικής επίδρασης επί της τεράστιας δυναμικής των κυβερνητικών πολιτικών. Επ’ αυτού, η ιστορία της CASSIA είναι ιδιαιτέρως διδακτική. Τα μέλη της ομάδας έζησαν σε ένα δρακόντειο αστυνομικό κράτος, του οποίου η αντίδραση ακόμη και σε ενδεχόμενη φήμη για απιστία ήταν άμεση και ανηλεής. Παρόλα αυτά, διάλεξαν να εξεγερθούν γι' αυτό που πίστευαν και ακολούθησαν αυτόν τον επικίνδυνο δρόμο, γνωρίζοντας ότι θα μπορούσαν να συλληφθούν, να υποστούν βασανιστήρια και να εκτελεστούν. Έτσι, αν κάποιος σήμερα αναλογίζεται το παράδειγμα της CASSIA, ίσως αυτό το πρόσωπο συνειδητοποιήσει ότι ο καθένας μπορεί να κάνει τη διαφορά εάν ο σκοπός του είναι δίκαιος, εάν η δέσμευση, η αφοσίωση στον σκοπό είναι ακλόνητη και εάν συγκεντρώσει το αναγκαίο θάρρος για την ανάληψη δράσης προς επίτευξη του σκοπού. Ποιος μπορεί να φανταστεί πώς θα ήταν σήμερα ο κόσμος αν τότε δεν είχαμε προβάλλει μια συντεταγμένη Αντίσταση στον ναζισμό.

Η ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου μήπως δεν έπαψε ποτέ να απασχολεί ιστορικούς και λογοτέχνες, ίσως και επειδή ήταν ο τελευταίος πόλεμος που μας επιτρέπει να δούμε ευκρινώς ποιος είναι ο καλός και ποιος ο κακός. Τα τελευταία χρόνια όλο και συχνότερα εκδίδονται βιβλία που αναφέρονται στον Β' ΠΠ. Πιστεύετε ότι αυτό μπορεί να σχετίζεται με την άνοδο νεοναζιστικών κομμάτων σε διάφορες χώρες;

Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος παραμένει ένα ανεξάντλητο θέμα για πολλούς λόγους, νομίζω. Ολόκληρος ο πλανήτης ήταν παραδομένος στις φλόγες και το κόστος του πολέμου ήταν τεράστιο, τόσο σε ανθρώπινες ζωές όσο και σε υλικές ζημιές. Άλλος ένας λόγος είναι, όπως υποδηλώνετε, η διάκριση στον πόλεμο μεταξύ των λεγομένων καλών και κακών. Αλλά αυτή η διάκριση μερικές φορές είναι ψευδαίσθηση. Όπως το βιβλίο μου υπογραμμίζει, καλοί άνθρωποι ζούσαν και στο Τρίτο Ράιχ που έκαναν ενάρετα και θαρραλέα πράγματα και μεταξύ των Συμμάχων υπήρξαν πολλοί καιροσκόποι, σαδιστές, δειλοί και ανόητοι. Όσο για την πρόσφατη άνοδο του νεοναζισμού, υποπτεύομαι ότι καθώς περνούν τα χρόνια, μερικοί άνθρωποι ξεχνούν ή ακόμη χειρότερα ποτέ δεν μαθαίνουν την τεράστια φρίκη και αθλιότητα που ιδεολογίες όπως ο Ναζισμός προκάλεσαν και αντιθέτως σχηματίζουν εξιδανικευμένες ιδέες για εκείνη την χρονική περίοδο, διαστρεβλωμένες απόψεις που φαίνεται να στρογγυλεύουν τους παράλογους φόβους ή την αίσθηση της περιθωριοποίησης. Κατά τη γνώμη μου, η εμπνευσμένη εκπαίδευση θα μπορούσε να έχει σημαντική συμβολή στη διακοπή και διόρθωση τέτοιων κύκλων εξτρεμισμού, ακόμη και όταν εστιάζει σε γεγονότα που συνέβησαν στο μακρινό παρελθόν και σε μακρινές χώρες.