Συνέντευξη με τον Jean Echenoz με αφορμή το τελευταίο του βιβλίο «Ειδική απεσταλμένη» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος).
Του Διονύση Μαρίνου
Στο μινιμαλιστικό 14 (εκδ. Ίκαρος), ο Μεγάλος Πόλεμος, με τη δύναμη της πύκνωσης, μόλις 100 σελίδες παροξυσμικής πρόζας, γίνεται ένας βαθύς στοχασμός για την ανθρώπινη κατάσταση. Στις Αστραπές (εκδ. Πόλις) αναπλάθει τη ζωή του φυσικού και εφευρέτη Νικόλα Τέσλα. Μόνο που, εντέλει, γράφει μια εντελώς αντισυμβατική βιογραφία που απέχει πολύ από το να είναι μια άνευ όρων «αγιογραφία». Ομοίως πράττει με τον Δρόμο Αντοχής (εκδ. Πόλις) για χάρη του τσέχου δρομέα μεγάλων αποστάσεων Εμίλ Ζάτοπεκ και με το Ραβέλ (εκδ. Πόλις) αναπλάθοντας –πάλι με τον τρόπο του– την ιδιαίτερη περσόνα του γνωστού συνθέτη.
Ο Ζαν Εσνόζ είναι η κλασική περίπτωση του ακατάτακτου συγγραφέα, καθώς ως ιδιοσυγκρασιακός γραφιάς, τείνει να προσαρμόζει στα βιβλία του ετερόκλιτα στοιχεία και συχνάκις να ερανίζεται δομές εντελώς διαφορετικών ειδών. Από το νουάρ έως την ποπ κουλτούρα και από το «Νέο μυθιστόρημα» στην κατασκοπευτική δράση (ως άλλος Τζον Λε Καρέ), ο γάλλος συγγραφέας δεν διστάζει να πειραματιστεί, να αντιστρέψει τους όρους του παιχνιδιού και πάνω από όλα να πάρει ενεργά μέρος στο παίγνιο της λογοτεχνίας. Δεν είναι τυχαίο ότι το διαβρωτικό χιούμορ και ο σαρκασμός είναι οργανικά στοιχεία της γραφής του.
Στο καινούργιο βιβλίο του Ειδική απεσταλμένη (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ικαρος) πρωταγωνιστής είναι ο δικτάτορας της Β. Κορέας, Κιμ Γιονγκ Ουν. Ποιος άλλος θα μπορούσε να πάρει τη συγκεκριμένη φιγούρα, που κοσμεί όλα τα διεθνή πρωτοσέλιδα με τους πλέον αρνητικούς τίτλους, και να την κάνει μυθιστορηματικά οικεία;
Πρόκειται για ένα κλασικό μπουρλέσκ, του οποίου όμως οι συντεταγμένες αλλάζουν ολοκληρωτικά χάρη στη συγγραφική ευφυΐα του Εσνόζ. Τι μπορεί να συμβεί όταν κάποιοι περίεργοι τύποι που κινούνται πέριξ της γαλλικής μυστικής αστυνομίας συλλαμβάνουν μια τραγουδίστρια που γνώρισε τα κλέη μιας εφήμερης δόξας με σκοπό να την «προπονήσουν» για να γίνει η τέλεια ειδική απεσταλμένη στην απομονωμένη Β. Κόρεα; Μπορούν να συμβούν τα πάντα (τω όντι, συμβαίνουν) και τούτο διότι ο σαρωτικός Εσνόζ δεν αφήνει τίποτα όρθιο. Σε τέτοιο σημείο που εμπλέκει στην υπόθεση ακόμη και τον ανώνυμο αναγνώστη. Μόνο που η επινοητική φύση του μετατρέπει ακόμη κι αυτό το συμβατικό τέχνασμα σε άριστο δείγμα λεπταίσθητου και συνάμα παράδοξου στιλ.
Στη συνέντευξη που μας παραχώρησε μιλάει για τον τρόπο που γράφει, για τη σχέση που δημιουργεί με τον αναγνώστη, αλλά και για τα μελλοντικά του συγγραφικά σχέδια.
Πλέον η συγγραφή δεν είναι μόνο μέρος της, αλλά και ουσιαστικό κομμάτι της, καθώς έχει γίνει το επάγγελμά μου.
Κύριε Εσνόζ, έχουν περάσει ήδη 38 χρόνια από τότε που εμφανιστήκατε στο προσκήνιο. Έχετε αλλάξει από τότε; Είστε, πλέον, ένας διαφορετικός συγγραφέας;
Αν και τίποτα δεν είναι σταθερό, δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα ως προς τη γραφή. Έχουν αλλάξει, όμως, πολλά πράγματα στη ζωή μου. Πλέον η συγγραφή δεν είναι μόνο μέρος της, αλλά και ουσιαστικό κομμάτι της, καθώς έχει γίνει το επάγγελμά μου.
Πώς γράφετε; Με ποιο τρόπο ή, αν θέλετε, ποιο σκεπτικό;
Επιδιώκω να εξερευνώ άγνωστους τομείς γραφής. Παρατήρησα ότι όταν αρχίζω να γράφω ένα βιβλίο, θέλω πάντα να δουλεύω εναντίον αυτών που έγραψα στο παρελθόν.
Θα μπορούσατε να κάνετε κάτι άλλο; Να μην ξαναγράψετε, ας πούμε;
Φοβάμαι πως όχι. Δεν μπορώ να το κάνω αυτό.
Τι σας προσελκύει περισσότερο, το θέμα ή το στιλ; Είστε ένας από τους εκλεκτούς στυλίστες, αλλά η πλοκή δεν απουσιάζει από τα βιβλία σας.
Με ενδιαφέρουν ομοίως και τα δύο και αυτό διότι τόσο το θέμα για το οποίο θέλω να γράψω όσο και ο τρόπος με τον οποίο θα το γράψω είναι αλληλοεξαρτώμενα. Ξέρετε, ο κινηματογράφος με δίδαξε πολλά για το πώς να λέω τις ιστορίες μου. Τη δεκαετία του '70-'80 είδα πάρα πολλές ταινίες.
Η ιδέα του τελευταίου βιβλίου σας πώς σας ήρθε; Β. Κορέα, Κιμ Γιονγκ Ουν: τέτοια θέματα δεν τα βλέπει εύκολα κανείς να γίνονται μυθοπλαστικά υλικά.
Να σας πω την αλήθεια δεν θυμάμαι πολύ καλά πώς μου ήρθε η ιδέα. Νομίζω ότι αρχικά ήθελα να γράψω μια μικρή αστυνομική ιστορία στην οποία θα υπάρχει μια απαγωγή και οι δράστες θα ζητούν λύτρα για να αφήσουν ελεύθερο το θύμα. Θα ήταν μια ιστορία που θα εξελισσόταν εντός του Παρισιού, αλλά και στη γαλλική περιφέρεια. Από την άλλη, όμως, ήθελα να γράψω και μια ιστορία που θα έπαιζαν πρωταγωνιστικό ρόλο διάφοροι κατάσκοποι. Επομένως, τελικά, διάλεξα να αναπτύξω την ιστορία σε μια «δραματική» περιοχή όπως είναι η Βόρεια Κορέα.
Το μυθιστόρημα παίζει συνεχώς με τον αναγνώστη. Του δίνετε το λόγο. Έχω λάθος;
Δεν θα έλεγα ότι του δίνω το λόγο. Όχι, δεν είναι αυτή η πρόθεσή μου. Και το λέω αυτό διότι θεωρώ τον αναγνώστη ως δέκτη. Είναι ένας φανταστικός μάρτυρας αυτού που διαβάζει. Από την άλλη, είναι και ένας εφευρέτης του κάθε βιβλίου.
Το σίγουρο είναι ότι δεν θέλετε έναν παθητικό αναγνώστη. Τα βιβλία σας, από τη φύση τους, ζητούν ενεργές αναγνώσεις.
Το πιστεύω ακράδαντα πως ο αναγνώστης δεν είναι ποτέ παθητικός. Αντίθετα, είναι ένας ηθοποιός, ένας ήρωας του μυθιστορήματος. Όπως είναι και οι ήρωες που βρίσκονται εντός του κειμένου. Και αν κουραστεί από το βιβλίο που διαβάζει, είναι σε θέση να το πετάξει και τότε γίνεται ένας καταλυτικός ηθοποιός.
Στην Ειδική απεσταλμένη χρησιμοποιείτε όλα τα είδη σε μια μίξη άκρως επιτυχημένη. Το πολιτικό μπλέκεται με τη σάτιρα και την κατασκοπεία.
Χρησιμοποιώ οτιδήποτε μου χρειάζεται για να αναπτύξω την ιστορία μου. Συνήθως λέω πως ένα μυθιστόρημα δεν ξεκινάει από μια ιδέα, αλλά από δύο. Δηλαδή από δύο δεδομένα που μπορεί μεταξύ τους να είναι άσχετα, αλλά με κάποιο τρόπο μπορούν να συμπλεύσουν. Αυτό είναι ένα πράγμα που με σαγηνεύει και με οδηγεί πιεστικά να το ανακαλύψω.
Ενδιαφέρεστε για το τι συμβαίνει στον κόσμο; Διαβάζετε εφημερίδες;
Διαβάζω καθημερινά εφημερίδες και θα έλεγα πως υπάρχουν φορές που βρίσκω και καλές ιδέες από αυτές. Υπάρχουν, βέβαια, και άλλες φορές που δεν μπορώ να δω κάτι που να με τραβήξει και να γεννήσει μια ιδέα.
Θα γράφατε ένα βιβλίο που θα είχε πρωταγωνιστή τον Εμανουέλ Μακρόν ή τον Ντόναλντ Τραμπ;
Δεν νομίζω πως επί του παρόντος θα το έκανα. Όχι, δεν θα ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που να έχει αυτούς τους δύο ως πρωταγωνιστές.
Θεωρείτε τον εαυτό σας «πολιτικό» συγγραφέα;
Ειλικρινά, δεν είμαι σίγουρος. Υπάρχουν φορές που λέω πως, ναι, είμαι ένας πολιτικός συγγραφέας και άλλες που ολοφάνερα δεν κινούμαι σε πολιτικό επίπεδο. Επομένως, δεν μπορώ να απαντήσω με σιγουριά σε αυτή την ερώτηση.
Γράφετε κάτι τώρα;
Φοβάμαι πως ούτε και σε αυτό μπορώ να σας απαντήσω με σιγουριά.
Τα βραβεία σας λένε κάτι; Δεν έχετε πάρει και λίγα.
Μου προκαλεί πάντα έντονα συναισθήματα το να λαμβάνω ένα βραβείο. Σημαίνει ότι το έργο σου έχει επηρεάσει τους αναγνώστες. Κάθε φορά που παίρνω ένα βραβείο ξαφνιάζομαι σαν την πρώτη φορά, κι αυτό διότι κάθε βιβλίο είναι μια νέα προσπάθεια. Τίποτα δεν είναι δεδομένο.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.
