Ίντα Τουρπέινεν: «Η λογοτεχνία και η τέχνη μας βοηθούν να αντιλαμβανόμαστε τι γίνεται γύρω μας, μας βοηθούν να θυμόμαστε»

Τα Έμβια όντα (μτφρ. Βίκυ Αλυσσανδράκη, εκδ. Ίκαρος) είναι το πρώτο μυθιστόρημα της Ίντα Τουρπέινεν, το οποίο κυκλοφόρησε το 2023 και έχει ήδη μεταφραστεί σε περισσότερες από είκοσι γλώσσες. Δεν είναι δύσκολο να εντοπίσουμε τους λόγους της επιτυχίας του: το βιβλίο μιλά για ένα θέμα επίκαιρο, την απώλεια της βιοποικιλότητας και την καταστροφή της φύσης από τον άνθρωπο, μέσα από την ιστορία της θαλάσσιας αγελάδας, που εξαφανίστηκε μόλις είκοσι επτά χρόνια μετά την ανακάλυψή της.

Πέραν, όμως, από την πορεία αυτού του θαυμαστού πλάσματος προς τον αφανισμό, το έργο της Τουρπέινεν καταγράφει και τις ιστορίες των ανθρώπων που συνδέθηκαν με τη θαλάσσια αγελάδα, από τους πρώτους ερευνητές που τη συνάντησαν ως τους ειδικούς που τη μελέτησαν αφότου είχε εκλείψει.

Η συγγραφέας, που επισκέφτηκε τη χώρα μας για να συμμετάσχει στο πρόγραμμα «Συγγραφείς του κόσμου ταξιδεύουν στο Μέγαρο» του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης, μας μίλησε για το κεντρικό θέμα του μυθιστορήματός της, τον τρόπο που η λογοτεχνία συνομιλεί με μη λογοτεχνικά κείμενα στο έργο της, τις αγνοημένες γυναικείες φωνές, τον τρόπο που η λογοτεχνία μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε το φαινόμενο της κλιματικής κρίσης, να δούμε τη «μεγάλη εικόνα».

Το μυθιστόρημά σας Έμβια όντα θέτει στο επίκεντρο την ιστορία της ανακάλυψης και της εξαφάνισης της θαλάσσιας αγελάδας, αλλά και των ανθρώπων που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο συνδέθηκαν με αυτό το πλάσμα. Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Τι σας τράβηξε σε αυτό το τόσο ιδιαίτερο πλάσμα;

Για πολύ καιρό είχα το όνειρο να γράψω ένα βιβλίο για τη σχέση μας με τη φύση, όπως αυτή αποτυπώνεται μέσα από την Ιστορία της επιστήμης. Αυτό, όμως, δεν θα μπορούσε να είναι το θέμα για ένα μυθιστόρημα: μου έλειπε ο πυρήνας, ένα βασικό σημείο από το οποίο θα παρατηρούσα τα πράγματα, και το βρήκα εντελώς τυχαία όταν επισκέφτηκα το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Ελσίνκι για να δω μια έκθεση για την τέχνη. Έπεσα πάνω στον ογκώδη σκελετό ενός πολύ παράξενου ζώου που δεν μπορούσα να αναγνωρίσω. Είχε μια τρύπα στο κρανίο του. Είχε το μέγεθος μιας φάλαινας, αλλά προφανώς δεν ήταν φάλαινα.

Η Ίντα Τουρπέινεν συμμετείχε στο πρόγραμμα «Συγγραφείς του κόσμου ταξιδεύουν στο Μέγαρο» του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης.

Οπότε πλησίασα λίγο πιο κοντά, διάβασα τη μικρή πλάκα που υπήρχε εκεί και έμαθα πως ήταν η θαλάσσια αγελάδα του Στέλλερ, που εξαφανίστηκε είκοσι επτά χρόνια μετά από την ανακάλυψή της. Έχουν απομείνει ελάχιστοι σκελετοί. Αυτές οι φράσεις γέννησαν πολλά ερωτήματα. Ποια ήταν η ιστορία του πλάσματος, τι συνέβη μέσα σε αυτά τα είκοσι επτά χρόνια και για ποιον ακριβώς λόγο αυτό το εύρημα ανεκτίμητης αξίας βρίσκεται στο Ελσίνκι, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο όπου ευρέθηκε; Πώς κατέληξε σε αυτό το μικρό μουσείο; Επισκέφτηκα την Εθνική Βιβλιοθήκη και άρχισα να δανείζομαι υλικό για αυτό το ζώο και σύντομα συνειδητοποίησα ότι αυτή ήταν η ιστορία που ήθελα να γράψω, η ιστορία που θα μου επέτρεπε να μιλήσω για τα θέματα που ήθελα να θίξω.

Στο βιβλίο συνδυάζετε τη λογοτεχνική αφήγηση με επιστημονικά και ιστορικά στοιχεία. Υπάρχει ένας αναλυτικός πίνακας που περιγράφει τις διαστάσεις των μελών της θαλάσσιας αγελάδας, πιο κάτω ένας κατάλογος εγγράφων του εξερευνητή Στέλερ κλπ. Με ποιον ιδιαίτερο τρόπο η λογοτεχνία συνομιλεί με μη λογοτεχνικά κείμενα στο έργο σας;

Νομίζω πως ένας από τους λόγους για τους οποίους ήθελα να γράψω ένα βιβλίο ήταν πως εκείνη την περίοδο εργαζόμουν ως διδακτορική ερευνήτρια, έγραφα κείμενα ως φοιτήτρια συγκριτικής λογοτεχνίας και ένιωθα την ανάγκη να μιλήσω για όλα όσα μελετούσα, χρησιμοποιώντας ένα ύφος πολύ διαφορετικό από αυτό που έχει η γλώσσα της έρευνας και της επιστήμης, που δεν είναι ακριβώς προσβάσιμη σε όλους. Για αυτό το βιβλίο χρειάστηκε να διαβάσω πολλά επιστημονικά κείμενα τα οποία θα δυσκόλευαν οποιοδήποτε άτομο δεν έχει το κατάλληλο ακαδημαϊκό υπόβαθρο. Χρειάστηκε να συνεργαστώ με ειδικούς, που διάβαζαν και σχολίαζαν τα κείμενά μου, οπότε μάθαινα στην πορεία.

στη σύζυγο του Ναπολέοντα Γ΄

Προσωπικά, έκανα πολύ εκτενή έρευνα, θα έλεγα εκτενέστερη από αυτήν που έκανα για το διδακτορικό μου.

Αισθανόμουν πως έπρεπε να μιλήσουμε για αυτά τα θέματα με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι συνήθως και η λογοτεχνία φάνηκε να προσφέρει τα σωστά μέσα για να συνδυάσω τις διαφορετικές πηγές γνώσης, την ακρίβεια της επιστήμης, την ικανότητα της Ιστορίας να φανερώνει τη μεγάλη εικόνα, αλλά και τη δυνατότητα να αμφισβητούμε την ίδια τη γνώση.

Το βιβλίο σας εκτυλίσσεται σε διάφορες ιστορικές περιόδους, καλύπτοντας τρεις ολόκληρους αιώνες και φτάνοντας ως το 2023, στο Μουσείο Φυσικών Επιστημών του Ελσίνκι, στο οποίο εκτίθεται πλέον ο σκελετός της θαλάσσιας αγελάδας. Πόση έρευνα χρειάστηκε να κάνετε για να μπείτε στις ζωές των θαλασσοπόρων, των εξερευνητών, του κυβερνήτη του ρωσικού τμήματος της Αλάσκας, της επιστημονικής εικονογράφου Χίλντα, και όλων των άλλων; Πόση έρευνα πρέπει να κάνει ένας συγγραφέας μυθοπλασίας μέχρι να ξεκινήσει να γράφει;

Αυτό εξαρτάται από τον ίδιο τον συγγραφέα. Προσωπικά, έκανα πολύ εκτενή έρευνα, θα έλεγα εκτενέστερη από αυτήν που έκανα για το διδακτορικό μου. Γιατί για αυτό το πρότζεκτ χρειάστηκα πολλές πληροφορίες, επιστομονικές, ιστορικές. 

Η ομορφιά αυτού του εγχειρήματος ήταν πως μπόρεσα να κοιτάξω μια πολύ μεγάλη ποικιλία αρχείων: επίσημα κείμενα, ημερολόγια, επιστολές, χάρτες, σχέδια και ζωγραφιές, φωτογραφίες. Χρειάστηκε επίσης να πάρω συνέντευξη από τους ειδικούς στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Ελσίνκι. Οπότε η διαδικασία της έρευνας ήταν εκτενέστατη, αλλά ταυτοχρόνως πολύ ενδιαφέρουσα. Σκαλίζοντας τα αρχεία, δεν ξέρεις ποτέ τι θα ανακαλύψεις. Ήταν ένα αναπάντεχο ταξίδι που έπαιρνε πολύ συχνά αναπάντεχη τροπή. Η ανακάλυψη της Χίλντα Ούλσον, για παράδειγμα, ήταν μια μεγάλη έκπληξη.

Υπήρξε κάποιο σημείο στο οποίο είπατε: «Πρέπει να σταματήσω την έρευνα και να ξεκινήσω το γράψιμο»; Ή ξεκινήσατε να γράφετε κατά τη διάρκεια της έρευνας;

Έγραφα καθώς ερευνούσα. Κρατούσα σημειώσεις τις οποίες στη συνέχεια έπρεπε να μετατρέψω σε λογοτεχνία. Ήταν μια μακρά διαδικασία. Το πρόβλημα ήταν πως είχα πολύ υλικό και έπρεπε με κάποιον τρόπο να το χωρέσω σε μια ενιαία ιστορία. Το δυσκολότερο κομμάτι είναι να αποφασίσεις τι θα αφήσεις απέξω. Δεν ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που θα έφτανε τις χίλιες πεντακόσιες σελίδες. Ήθελα να γράψω ξεκάθαρα και συνεκτικά, μιας και η ιστορία μου είναι τόσο σύνθετη.

Νομίζω πως το βιβλίο μου έγινε πολύ πιο ενδιαφέρον έτσι: δεν χρησιμοποίησα τους πιο προφανείς χαρακτήρες, αλλά επισκέφτηκα το περιθώριο και εντόπισα τις αγνοημένες φωνές, όπως τη Χίλντα Ούλσον

Στο μυθιστόρημά σας εμφανίζονται και αρκετοί γυναικείοι χαρακτήρες, η παρουσία των οποίων φαίνεται να ενισχύεται όσο προχωρούν τα χρόνια. Με ποιο τρόπο τα Έμβια όντα σχολιάζουν, πέραν όλων των άλλων, έμφυλα ζητήματα;

Έχω διαβάσει πολλά μυθιστορήματα για την Ιστορία της επιστήμης και αυτό που με απασχολούσε ανέκαθεν ήταν πως σε πολλά από αυτά οι γυναικείοι χαρακτήρες ήταν ανύπαρκτοι. Είναι λες και δεν υπάρχει ο μισός πληθυσμός του κόσμου. Οι γυναίκες δεν είχαν επισήμως θέση στον κόσμο της επιστήμης, αλλά ήμουν βέβαιη πως θα σχετίζονταν με κάποιο τρόπο με αυτό το ζώο ή τον σκελετό του. Οπότε, πολύ συνειδητά, ανέλαβα να τις εντοπίσω.

Το ενδιαφέρον είναι πως όταν ξεκινάς να ψάχνεις για γυναίκες στην Ιστορία της επιστήμης, συνειδητοποιείς πως βρίσκονται παντού. Επιμένουν να πάρουν μέρος.

Νομίζω πως το βιβλίο μου έγινε πολύ πιο ενδιαφέρον έτσι: δεν χρησιμοποίησα τους πιο προφανείς χαρακτήρες, αλλά επισκέφτηκα το περιθώριο και εντόπισα τις αγνοημένες φωνές, όπως τη Χίλντα Ούλσον, μια ιδιοφυή καλλιτέχνιδα, μια πραγματική πρωτοπόρο που εργάστηκε ως επιστημονική εικονογράφος τη δεκαετία του 1860. Είχε ξεχαστεί, αλλά τώρα έχουν μια έκθεση προς τιμήν της στην Εθνική Πινακοθήκη και στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας. Είμαι πολύ ευγνώμων για αυτό. Το ενδιαφέρον είναι πως όταν ξεκινάς να ψάχνεις για γυναίκες στην Ιστορία της επιστήμης, συνειδητοποιείς πως βρίσκονται παντού. Επιμένουν να πάρουν μέρος. Δεν γίνεται να αγνοήσεις την ύπαρξή τους.

Στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου σας αφιερώνετε το έργο σας στα εξαφανισμένα είδη. Με ποιον ιδιαίτερο και ξεχωριστό τρόπο μπορεί η λογοτεχνία να μιλήσει για τη φύση, για το κλίμα, για τον αφανισμό της πανίδας; Είναι η κλιματική κρίση και η καταστροφή του περιβάλλοντος ένα από τα «μεγάλα θέματα» της λογοτεχνίας της εποχής μας;

Το κείμενο που αναφέρατε είναι πολύ σημαντικό για την αποκρυπτογράφηση ολόκληρου του βιβλίου μου. Θέλησα να δείξω πως η περίπτωση της θαλάσσιας αγελάδας δεν ήταν ένα απομονωμένο περιστατικό, αλλά ένας μόνος κρίκος στη μεγάλη αλυσίδα του αφανισμού των ειδών. Στην αρχή είχα την αφελή σκέψη να γράψω ένα μικρό κείμενο για κάθε εξαφανισμένο είδος, αλλά όταν διάβασα τον Κόκκινο Κατάλογο, συνειδητοποίησα πως ο αριθμός έφτανε σχεδόν τα τετρακόσια είδη. Στεναχωρήθηκα απίστευτα γιατί μέχρι εκείνη τη στιγμή πίστευα πως ήμουν πολύ ενημερωμένη, έχοντας ακούσει για τέσσερα ή πέντε εξαφανισμένα είδη, αλλά στη συνέχεια έμαθα για τετρακόσια ξεχωριστά είδη τα οποία χάθηκαν χωρίς καν να το αντιληφθούμε.

Η Ίντα Τουρπέινεν με τον συντάκτη της Book Press Σόλωνα Παπαγεωργίου.

Οπότε, πώς μπορούμε να μιλήσουμε για αυτή την καταστροφή, τη στιγμή που δεν την αντιλαμβανόμαστε καν; Αυτό νομίζω πως είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα με την κλιματική αλλαγή και την απώλεια της βιοποικιλότητας. Δεν είναι από τις καταστροφές τις οποίες μπορείς να συνειδητοποιήσεις βγαίνοντας στον δρόμο. Συμβαίνουν σταδιακά και είναι πολύ δύσκολο να τις κατανοήσουμε. Νομίζω πως η λογοτεχνία και η τέχνη μας βοηθούν να αντιλαμβανόμαστε τι γίνεται γύρω μας, μας βοηθούν να θυμόμαστε. Η λογοτεχνία μάς επιτρέπει να μιλήσουμε για μεγάλα θέματα από μία συγκεκριμένη οπτική. Καθώς μελετάς ένα πλάσμα, μπορείς να βιώσεις την ιστορία της εξαφάνισής του. Αυτή είναι η δύναμη της λογοτεχνίας: μας επιτρέπει να βιώσουμε φαινόμενα που δύσκολα τα χωρά ο ανθρώπινος νους. Η μνήμη είναι πολύ σημαντική, είναι σημαντικό να θυμάσαι πως ένα πλάσμα κάποτε υπήρξε. Πιστεύω πως μέσα από τη λογοτεχνία μπορεί να διορθωθεί η συλλογική μας αμνησία.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Ίντα Τουρπέινεν [Iida Turpeinen] γεννήθηκε το 1987 στο Ελσίνκι. Ως συγγραφέας, αντλεί έμπνευση από τις λογοτεχνικές δυνατότητες της επιστημονικής έρευνας και τα παράξενα συμβάντα της ιστορίας της επιστήμης.

Το 2014 κέρδισε τον Διαγωνισμό Νέων Συγγραφέων J. H. Erkko για διηγήματα που εξερευνούν τη σχέση μεταξύ ανθρώπου και φύσης. Το πρώτο της μυθιστόρημα, Έμβια όντα, που πήρε το Βραβείο Helsingin Sanomat και ήταν υποψήφιο για τα Βραβεία Finlandia και Torch-Bearer, έχει αποσπάσει εξαιρετικές κριτικές και μεταφράζεται σε περισσότερες από 20 γλώσσες.