Μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για τη επιρροή του ποτού στους ανθρώπους με τον Βέλγο δημοσιογράφο και δοκιμιογράφο Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter]. Αφορμή το βιβλίο του «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου, εκδ. Το μέλλον).
Συνέντευξη στην Αγγελική Δημοπούλου
Ο Λοράν ντε Σουτέρ (Laurent de Sutter, 1977) είναι Βέλγος δοκιμιογράφος, επιμελητής, κριτικός και καθηγητής νομικής. Έχει γράψει περισσότερα από είκοσι βιβλία, που έχουν εκδοθεί σε δεκατέσσερις γλώσσες κι έχει τιμηθεί με πολλά βραβεία.
Στο βιβλίο του Η τέχνη της μέθης που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Το Μέλλον, σε μετάφραση της Ζωής Καραμπέκιου, κάνει μια ερευνητική βουτιά σε ένα πολυσχιδές και αμφιλεγόμενο ζήτημα που εξελίσσεται σε σχεδόν υπαρξιακό. «Να μεθάω ή να μη μεθάω;»
«Η τέχνη της μέθης». Ένα δοκίμιο για τη «μάχη» των απόψεων γύρω από τη χρήση του αλκοόλ και τη μέθη που επιφέρει; Θα μπορούσατε να μοιραστείτε με τους αναγνώστες κάποια πράγματα για τον πυρήνα του βιβλίου;
Είναι ένα βιβλίο για την ιδέα της διέγερσης. Τι σημαίνει να είσαι «ενθουσιασμένος» σε ένα πλαίσιο όπου η «διέγερση» θεωρείται προβληματική, επικίνδυνη - και πρέπει να κατασταλεί; Από τον 19ο αιώνα (και την εφεύρεση των χειρουργικών αναισθητικών), η «διέγερση» είναι ο εχθρός, λες και το γεγονός ότι ένας άνθρωπος είναι ενθουσιασμένος θα μπορούσε να οδηγήσει στις πιο δραματικές συνέπειες. Αντί για ενθουσιασμένα υποκείμενα, των οποίων ο ενθουσιασμός θα μπορούσε να «μολύνει» άλλους, ίσως σε σημείο εξέγερσης, αναταραχής ή επανάστασης, οι εξουσίες θέλουν εξημερωμένα, καταθλιπτικά υποκείμενα. Η διφορούμενη σχέση μας με το αλκοόλ και τη μέθη βρίσκεται ακριβώς εκεί: στην καχυποψία μας προς τη διέγερση και τις πιθανές ανατρεπτικές δυνάμεις της. Ήθελα να τα αντιμετωπίσω σε πέντε διαφορετικά πεδία: κοινωνικό, καλλιτεχνικό, επιστημονικό, πολιτικό και οντολογικό ή μεταφυσικό.
Ήθελα αυτό το βιβλίο να αποκαταστήσει την ιδιομορφία και τον εξωτισμό της μέθης στον πυρήνα της. Γι’ αυτό αποφάσισα να βασιστώ σε μεγάλο βαθμό στις αραβικές, κινεζικές και ιαπωνικές παραδόσεις.
Πώς και γιατί αποφασίσατε να ερευνήσετε το συγκεκριμένο θέμα;
Άρχισα να σκέφτομαι αυτό το βιβλίο όταν τελείωσα το «Ναρκοκαπιταλισμός» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Τοποβόρος), που πραγματεύεται τη σκοτεινή πλευρά της διέγερσης - την καταστολή της μέσω αναισθητικών, αντικαταθλιπτικών, ψυχαγωγικών ναρκωτικών κ.λπ. Ένιωσα ότι η απουσία αλκοόλ από τον «Ναρκοκαπιταλισμό» ήταν ένα πρόβλημα - αλλά την ίδια στιγμή υποψιαζόμουν ότι ο ρόλος του ήταν πιο διφορούμενος, πολύπλοκος και πλούσιος από τον ρόλο των άλλων ουσιών. Επιπλέον, ας το παραδεχτούμε: λατρεύω το ποτό - και έχω ασχοληθεί αρκετά με τη σκηνή των κοκτέιλς και των φυσικών ποτών. Το μόνο σίγουρο ήταν ότι δεν ήθελα να γράψω ακόμη ένα βιβλίο για την προέλευση του αλκοόλ, τις μεγάλες δυτικές μορφές της μέθης κλπ. Ήθελα αυτό το βιβλίο να αποκαταστήσει την ιδιομορφία και τον εξωτισμό της μέθης στον πυρήνα της. Γι’ αυτό αποφάσισα να βασιστώ σε μεγάλο βαθμό στις αραβικές, κινεζικές και ιαπωνικές παραδόσεις. Ένιωσα ότι ήταν ιστορίες και ιδέες που θα έπρεπε να συμπεριληφθούν και θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην αποκαθήλωση της εμπειρίας μας για το τι είναι και τι θα μπορούσε να είναι το αλκοόλ.
Πόση προσπάθεια και τι είδους έρευνα χρειάστηκε για τη συγγραφή του συγκεκριμένου βιβλίου και πόσος χρόνος χρειάστηκε;
Όπως είπα, ήμουν -κατά κάποιον τρόπο αυθόρμητα- καλά ενημερωμένος και με τεκμήρια για ένα μεγάλο μέρος του θέματος, ως ενεργό μέλος της σκηνής του ποτού και ως κάποιος που ενδιαφέρεται για τις πρόσφατες τάσεις στον τομέα αυτό. Ή ίσως είμαι απλώς πότης. Τέλος πάντων. Έπρεπε απλώς να καταλάβω μερικές ιδέες (για παράδειγμα, αυτή του «εξωτερικού» που ανοίγει η μέθη) και να προσπαθήσω να κάνω αυτό το βιβλίο μια ελκυστική, ίσως και μεθυστική επίσης, εμπειρία. Η ιδέα ήταν ότι ήθελα αυτό το βιβλίο να είναι ένα βιβλίο θεωρίας που θα διαβάζεται σαν λογοτεχνικό δοκίμιο - και όπου οι έννοιες, οι ιδέες και οι αφηγήσεις θα παρουσιάζονται με ομαλό, λεπτό, σχεδόν σαγηνευτικό τρόπο. Ήταν μια ενδιαφέρουσα άσκηση γραφής για μένα.
Θα έλεγα ότι η σκέψη για τη μέθη και το ποτό είναι κυρίως σκέψη αναφορικά με τη δύναμη: οι δυνάμεις που θέλουν να δαμάσουν ή να χρησιμοποιήσουν τις δυνατότητες της μέθης και οι δυνάμεις που της αντιστέκονται.
Αν έπρεπε να μοιραστείτε με τους αναγνώστες την πιο εντυπωσιακή ιστορία, άποψη που συναντήσατε ή συνειδητοποίηση που κάνατε ενώ εργαζόσασταν για το βιβλίο, ποια θα ήταν αυτή και γιατί;
Θα έλεγα ότι η σκέψη για τη μέθη και το ποτό είναι κυρίως σκέψη αναφορικά με τη δύναμη: οι δυνάμεις που θέλουν να δαμάσουν ή να χρησιμοποιήσουν τις δυνατότητες της μέθης και οι δυνάμεις που της αντιστέκονται. Η κατανάλωση αλκοόλ δεν είναι απλώς θέμα υγείας, ή χαράς, ή κοινωνικότητας, ή τελετουργιών κ.λπ. Έχει να κάνει πραγματικά με το πώς πλαισιώνεται η εμπειρία μας για το τι είναι δυνατό ή όχι - και μπορεί να επαναπλαισιωθεί. Γενικά, τα έργα μου περιστρέφονται γύρω από το διαίρεση μεταξύ δυνατού και αδύνατου - και το είδος των αναξιοποίητων δυνατοτήτων που κρύβει αυτός ο διαχωρισμός ή καθιστά ακριβώς αδύνατο να τις δεις ή να τις φανταστείς. Η μέθη, από αυτή την άποψη, είναι πολύ ενδιαφέρουσα, γιατί είναι τόσο κορεσμένη από κλισέ, είτε θετικά είτε αρνητικά. Ο πνευματικός μέθυσος, ο αξιολύπητος μέθυσος, ο θρησκευόμενος μέθυσος, ο λογοτέχνης μέθυσος, ο άρρωστος μέθυσος, ο μεθυσμένος την επόμενη μέρα, κ.λπ. Για μένα, αυτά τα κλισέ είναι μέρος του διαχωρισμού που μόλις ανέφερα. Μας κάνουν πιο δύσκολο να σκεφτούμε κάτι άλλο. Αλλά αυτό το κάτι άλλο είναι η μόνη σκέψη που με ενδιαφέρει.
Η μέθη υπάρχει από τότε που είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε την ιστορία. Οι λόγοι που οδηγούν σε αυτή ή απωθούν τους ανθρώπους από αυτή είναι, θα λέγατε περισσότερο ψυχολογικοί ή περισσότερο κοινωνικο-πολιτισμικοί;
Οι ιστορικοί θα έλεγαν ότι είναι ανθρωπολογικοί και βιολογικοί: επηρεάζοντας τον προμετωπιαίο φλοιό (όπου βρίσκονται οι λογικές μας λειτουργίες), το αλκοόλ επιτρέπει στα επιθετικά πρωτεύοντα που είναι βιολογικά τα ανθρώπινα όντα να αντιμετωπίσουν πραγματικά τους άλλους χωρίς να θέλουν να χτυπήσουν, να κλέψουν, να βιάσουν ή να σκοτώσουν. Αυτό εξηγεί γιατί, όπως ανακάλυψαν οι αρχαιολόγοι τις τελευταίες δεκαετίες, το πρωτόγονο οινόπνευμα (κάποιο είδος βασικής μπύρας κριθαριού ή σιταριού) προϋπήρχε στην πραγματικότητα της εφεύρεσης του ψωμιού, παρόλο που παρασκευαζόταν με το ίδιο είδος δημητριακών. Η γεωργία, αν θέλετε, δεν αναπτύχθηκε για να ταΐσει τους ανθρώπους, αλλά για να τους σερβίρει ποτό - έτσι ώστε να μπορούν με κάποιο τρόπο να τα πηγαίνουν καλά μεταξύ τους. Έτσι, το αλκοόλ, με αυτή την έννοια, είναι πραγματικά ένα παράδοξο όργανο «πολιτισμού» - όπως συνήθιζε να το τοποθετεί ο William Faulkner. Αλλά εγώ ενδιαφέρομαι μάλλον για το πώς μπορεί επίσης να «από-πολιτίσει», να αμφισβητήσει τα όρια και τα σύνορα του πολιτισμού και, κατά τον από-πολιτισμό, να μας βοηθήσει να σκεφτούμε έναν άλλο πιθανό πολιτισμό, πέρα ή έξω, που θα μπορούσε να σταθεί κριτικά σε αυτόν που ζούμε.
Οι πραγματικές στιγμές της αλήθειας συμβαίνουν μόνο όταν είμαστε «διεγερμένοι», δηλαδή «καλούμαστε» ή «απομακρυνόμαστε» από τον εαυτό μας,
Καταλήξατε σε κάποια αλήθεια μέσα από αυτό το πνευματικό ταξίδι στις μεταμορφώσεις που επιφέρει η μέθη;
Ακριβώς: η αλήθεια είναι το γεγονός ότι η ίδια η αλήθεια ανήκει σε έναν κόσμο όπου πρέπει να κάνουμε διάκριση μεταξύ μεθυσμένου και νηφάλιου. Οι αλήθειες, στην ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας, φαίνεται να απαιτούν πάντα νηφαλιότητα. Οι αλήθειες απαιτούν καθαρό μυαλό, αίσθηση μεθόδου, διαύγεια αντίληψης που υποτίθεται ότι βλάπτει η μέθη (και μάλιστα από την αυστηρή σκοπιά της βιολογίας). Ωστόσο, ποια μέθη μας βοηθά να σκεφτούμε είναι το αντίθετο: τι θα γινόταν αν η νηφαλιότητα ήταν μια φαντασίωση του νου - και τι θα γινόταν αν υπήρχαν μόνο μεθυσμένες αλήθειες; Κι αν οι πραγματικές στιγμές της αλήθειας συμβαίνουν μόνο όταν είμαστε «διεγερμένοι», δηλαδή «καλούμαστε» ή «απομακρυνόμαστε» από τον εαυτό μας, τις βεβαιότητες και τις συνήθειές μας; Αυτό ήταν, τουλάχιστον, το επιχείρημα του Ραμπελαί στο περίφημο απόσπασμα του Μαντείου της Θείας Μπουκάλας στο Πέμπτο Βιβλίο. Τείνω να πιστεύω ότι είχε δίκιο.
Αν μπορούσατε να πιείτε ένα ποτό με έναν συγγραφέα/ποιητή, έναν φιλόσοφο ή έναν πολιτικό, ποιον θα επιλέγατε και γιατί; Και ποια θα ήταν η πρώτη ερώτηση που θα του κάνατε για την… τέχνη της μέθης;
Θα ήταν πιθανώς με τον Κινέζο ποιητή Li Bai (ή Li Po) -έναν από τους τρεις μεγάλους της περιόδου Tang (μαζί με τους Du Fu και Wang Wei). Αλλά δεν θα μιλούσαμε. Θα πίναμε απλώς κρασί από ρύζι κοιτάζοντας το φεγγάρι. Όλα θα γίνονταν ξεκάθαρα.
