Ρακέλ Μαρτίνεζ-Γκόμεζ: «Κατά τη συγγραφή συμβαίνουν μαγικά πράγματα»

«Ας γίνει κατανοητό ότι η μαγεία είναι παρούσα στη ζωή, ακόμη και σε περίπλοκα πλαίσια. Η πραγματικότητα συχνά βασίζεται σε φανταστικά στοιχεία που την κάνουν πιο υποφερτή». Στο ονειρικό μυθιστόρημα «Σκιές του μονόκερου», η συγγραφέας Ρακέλ Μαρτίνεζ-Γκόμεζ προσκαλεί τον αναγνώστη σε ένα μοναδικό ταξίδι στην Αργεντινή, την Ισπανία και το Μεξικό, φέρνοντάς τον αντιμέτωπο με τον ίδιο του τον εαυτό. Τελικά, πόσο εύκολο είναι να ξεκινήσει κανείς από το μηδέν;

Η Ισπανίδα συγγραφέας με αφορμή την κυκλοφορία του μυθιστορήματος της στα ελληνικά (μτφρ. Γ. Παπαδόπουλος, Χ. Χούτα), από τις εκδόσεις Βακχικόν και την επίσκεψή της στην Ελλάδα για την παρουσίασή του στο Ινστιτούτο Θερβάντες, μας μιλά για την σκληρή πραγματικότητα και το όνειρο που οδήγησαν στη συγγραφή του. Το βιβλίο έχει λάβει το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUPL) 2010.

Το μυθιστόρημά σας «Σκιές του μονόκερου» είναι πλέον διαθέσιμο στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Βακχικόν. Μάλιστα, είναι το πρώτο σας βιβλίο που κυκλοφορεί στα ελληνικά. Πώς νιώθετε που μπορείτε πλέον να επικοινωνήσετε με το ελληνικό αναγνωστικό κοινό;

Είναι πολύ ικανοποιητικό, όχι μόνο λόγω της δυσκολίας της μετάφρασης από άλλο αλφάβητο, αλλά και από την ιβηροαμερικανική μου οπτική προς αυτό το μέρος της Ανατολικής Μεσογείου. Από την άλλη, οι Έλληνες αναγνώστες έχουν μεγαλώσει διαβάζοντας μια λογοτεχνική παράδοση προς την οποία νιώθω κι εγώ χρέος, άρα υπάρχει μια κάποια εγγύτητα.

Ο μονόκερος είναι το σύμβολο των ζωτικών αγώνων των χαρακτήρων. Είναι στην ουσία η ένωση μυθοπλασίας και πραγματικότητας.

Αργεντινή και Μεξικό συναντώνται στην Ισπανία. Δύο πρωταγωνιστές που αναζητούν καταφύγιο σε μια ξένη χώρα και αγωνίζονται να ξεφύγουν από το παρελθόν τους. Τι συμβολίζει ο μονόκερος σε αυτό το πλαίσιο;

Ο μονόκερος είναι το σύμβολο των ζωτικών αγώνων των χαρακτήρων. Είναι στην ουσία η ένωση μυθοπλασίας και πραγματικότητας. Είναι πραγματικός από γλωσσική άποψη, αλλά στερείται εξωτερικής αναφοράς. Δεν υπάρχει. Αλλά μπορούμε να τον σκεφτούμε, ζει στη φαντασία μας. Εάν ξεθωριάζει στις σκιές, είναι επειδή συχνά δεν ξέρουμε τι πραγματικά επιθυμούμε, αντιλαμβανόμαστε μόνο την αδιαφανή αντανάκλαση που ρίχνει τη σκιά.

Πώς εμπνευστήκατε την ιστορία του βιβλίου και πώς δουλέψατε για να διαμορφώσετε τους βασικούς χαρακτήρες;

Με ενέπνευσαν οι πανεπιστημιακές μου σπουδές στην Αργεντινή και το Μεξικό. Σιγά σιγά κατάλαβα ότι θέλω να γράψω ένα μυθιστόρημα για την αναζήτηση της αυθεντικότητας. Οι χαρακτήρες τραβήχτηκαν από τα σκηνικά, μακριά από το ψεύτικο. Απορρίπτουν συνειδητά ή ασυνείδητα το ψέμα, την προσποίηση στην οποία τους προσκαλεί η αδράνεια. Και όλα αυτά πλαισιωμένα σε ένα συγκείμενο όπου οι αναπαραστάσεις του κόσμου διαμεσολαβούνται όλο και περισσότερο από τις κυρίαρχες δυνάμεις. Ένα άλλο θέμα, που εμφανίζεται στο παρασκήνιο, είναι αυτό των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών που σηματοδοτούν τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους φτάνουμε στον κόσμο, την ύπαρξη ή την απουσία ευκαιριών. Και πάνω απ' όλα, ήθελα να αντικατοπτρίσω το γκροτέσκο τσίρκο που επιτρέπει την υπερβολική σπατάλη, από τη μια, και τη φτώχεια που προκαλείται από την αδικία, από την άλλη.

Η συγγραφέας, από την παρουσίαση του βιβλίου της στην Αθήνα, στις 7 Νοέμβριου, στο Ινστιτούτο Θερβάντες

Το μυθιστόρημά σας έχει κάτι ονειρικό, παρόλο που πραγματεύεται σκληρές πραγματικότητες όπως η μετανάστευση. Ποιος ήταν ο στόχος σας όσον αφορά τους αναγνώστες;

Ας γίνει κατανοητό ότι η μαγεία είναι παρούσα στη ζωή, ακόμη και σε περίπλοκα πλαίσια. Η πραγματικότητα συχνά βασίζεται σε φανταστικά στοιχεία που την κάνουν πιο υποφερτή. Αυτή είναι για παράδειγμα η περίπτωση του Édgar, ενός από τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος. Κατά την άφιξή του στη Μαδρίτη, και για να αντιμετωπίσει τη μοναξιά, στρέφεται σε μια μαριονέτα συνομιλητή, την πάπια Νικολάσα. Σε αυτή μπορεί να κατεβάσει πολλές σιωπές και εμφανίζεται όταν κάποιος τη χρειάζεται. Η μαγεία υπάρχει και στη γραφή. Μπορεί να ξέρετε πού θέλετε να πάτε, αλλά υπάρχει μια ερημιά όπου, τουλάχιστον για μένα, συμβαίνουν μαγικά πράγματα. Για παράδειγμα, μόλις άρχισα να επιμελούμαι αυτό το μυθιστόρημα, παρατήρησα κάποιες χωρικές ή συμβολικές συμπτώσεις που δεν θυμάμαι να δημιούργησα επίτηδες. Για παράδειγμα, ο Édgar και η Claudia φτάνουν στη Μαδρίτη με ουλές, αυτός από τα χτυπήματα που δέχτηκε από τους γιους των εμπόρων ναρκωτικών, εκείνη με σημάδια στο χέρι της από μια ενδοφλέβια φαρμακευτική αγωγή. Υπάρχουν επίσης δύο πουλιά, ένα curupí και ένα chanaté, που αναγγέλλουν την άφιξη μιας ατυχίας.

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημά σας τιμήθηκε με το Βραβείο Λογοτεχνίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης 2010 και το Βραβείο Ateneo Joven de Sevilla. Πώς αισθάνεστε για αυτές τις διακρίσεις;

Το φυσιολογικό είναι ότι αυτά τα βραβεία φτάνουν μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις και μετά από πολλή δουλειά. Από την άλλη, αυτό που πέτυχαν αυτά τα βραβεία είναι να με παρακινήσουν να συνεχίσω να γράφω. Ήμουν ακόμα πολύ νέα συγγραφέας όταν τα έλαβα και με έκαναν να σκέφτομαι ένα πράγμα: όλα όσα έπρεπε να αποδείξω ακόμη γραπτώς. Ήταν θέμα ευθύνης. Έπειτα άρχισα να δουλεύω, να επικεντρώνομαι στη συγγραφική διαδικασία με βαθύτερο τρόπο και ως αποτέλεσμα κυκλοφόρησαν τρία μυθιστορήματα: Los huecos de la memoria (Τα κενά της μνήμης), Cenizas deombú (Στάχτες του όμπου) και Arqueología del adiós (Μια αρχαιολογία των αντίο). Μόνο μετά από αυτή την προσπάθεια, και αυτή που κάνω καθημερινά για να βελτιώσω τις αφηγήσεις μου, νιώθω ότι τις αξίζω.

Πρέπει να νιώσω την ιστορία στο σώμα μου και αυτά που θέλω να επικοινωνήσω: πράγματα που με αγγίζουν ή με πληγώνουν.

Έχετε εκδώσει πέντε μυθιστορήματα (έχετε γράψει έξι) μέχρι στιγμής και συνεχίζετε να γράφετε. Τι σας εμπνέει και σας παρακινεί;

Η πολυπλοκότητα της ίδιας της ζωής, η ανάγκη να μην την βλέπεις από μια μόνο οπτική. Πρέπει να νιώσω την ιστορία στο σώμα μου και αυτά που θέλω να επικοινωνήσω: πράγματα που με αγγίζουν ή με πληγώνουν. Μετά, αποφασίζω να δώσω μεγάλο μέρος της ενέργειάς μου για να βάλω μπροστά ένα μυθιστόρημα. Είμαι μία συγγραφέας που είναι πολύ προσκολλημένη στην κοινωνική πραγματικότητα διαφορετικών τόπων του κόσμου, με μια ματιά που δεν είναι μόνο τοπική, αλλά «βλέπει» και με ευρύτερο τρόπο. Προσπαθώ να συνδυάσω πώς αυτές οι κοινωνικές συνθήκες μας επηρεάζουν, αλλά επίσης να κοιτάξω την εσωτερική αναζήτηση των ανθρώπινων όντων και τι κάνουμε για να αλλάξουμε αυτό που είμαστε. Από την άλλη, ίσως η εμπειρία της ζωής σε πολλές χώρες μπορεί να ενέπνευσε τα γραπτά μου. Επειδή δεν γράφω πάντα γι’ αυτά που ξέρω καλά, μερικές φορές γράφω για ό,τι μου είναι άγνωστο, η διαδικασία της έρευνας και της γραφής με βοηθά να κατανοήσω διαφορετικούς πολιτισμούς και τους ανθρώπους. Αν γυρίσω πίσω, μπορώ να συνειδητοποιήσω ότι τα μέρη όπου έζησα ή έμεινα για λίγο παίζουν σημαντικό ρόλο σε όλα τα μυθιστορήματά μου.

Κάθε συγγραφέας θέλει φυσικά τα βιβλία του να διαβαστούν και να αγαπηθούν από τους αναγνώστες. Αλλά αν κάποιος σας ρωτήσει: Γιατί γράφετε; Τι σημαίνει για εσάς η ίδια η γραφή;

Είναι ο ιερός χώρος της ελευθερίας μου, αλλά και ένας τρόπος να εκφράσω αυτό που έχω μέσα μου, τις ανησυχίες μου για τον σημερινό μας κόσμο ή για την ανθρώπινη φύση. Εδώ, επιτρέψτε μου να παραφράσω τους στίχους ενός διάσημου ελληνικού τραγουδιού, που τραγούδησε η Άλκηστις Πρωτοψάλτη, για να εκφράσω τι είναι η γραφή για μένα: «Είναι σαν σωτηρία της ψυχής», και κάθε μυθιστόρημα «είναι σαν να πηγαίνεις εκδρομή με μια κρυφή πληγή». Όπως είπε ο συγγραφέας José Luis Sampedro, παραφράζοντας τον Nureyev, τον Ρώσο χορευτή, «υποθέτω ότι δεν μπορώ να αποφύγω να γράφω». Αφού έγραψα το «Σκιές του μονόκερου», κατάλαβα ότι το γράψιμο ήταν στις προτεραιότητές μου. Στο γράψιμο έχω έναν σύμμαχο να επικοινωνήσω και ένα μέσο για να διοχετεύσω τη ζωτική μου σύγχυση. Και πολλές φορές αυτή η αμηχανία, και η έλλειψη ηχούς που βρίσκω στην κλίμακα των κυρίαρχων αξιών, με οδηγεί να ψάχνω λέξεις ικανές να προκαλέσουν συναισθήματα για να μπορέσω να μεταδώσω αυτό που με ανησυχεί.

Ποιες είναι οι σκέψεις σας όταν φαντάζεστε έναν αναγνώστη να διαβάζει το βιβλίο σας;

Λοιπόν, ελπίζω οι αναγνώστες να απολαύσουν την ανάγνωσή του, αλλά και το μυθιστόρημα να τους συγκινήσει κάπου, να μην τους αφήσει η ιστορία στην ίδια θέση που ήταν πριν την διαβάσουν. Ελπίζω επίσης το μυθιστόρημα να τους διδάξει τουλάχιστον κάτι που οι αναγνώστες δεν γνώριζαν πριν, να προκαλέσει κάποια συναισθήματα και -αν δεν είναι υπερβολικό- να τους κάνει να αμφισβητήσουν κάποιες από τις εντολές που παίρνουν.