Χούλια Σαράτσου: «Η πανδημία θα έπρεπε να λειτουργήσει ως ευκαιρία»

Στις απαρχές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ένας νεαρός Σλοβένος εγκατέλειψε τη χώρα του προκειμένου να γλιτώσει την επιστράτευση. Αρκετές δεκαετίες αργότερα, η εγγονή του, γαλουχημένη με Σλοβένικα ποιήματα και αφηγήσεις για τους δύο μεγάλους πολέμους, θα έβρισκε στις ιστορίες του παππού της έμπνευση για το ποιητικό και μεταφραστικό της έργο, καθώς και τα θεμέλια της προσωπικής της θεωρίας για τη ζωή και τη φύση του ανθρώπου.

Καθηγήτρια και ερευνήτρια φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες, η Χούλια Σαράτσου εργάζεται επίσης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και έχει κυκλοφορήσει τέσσερις ποιητικές συλλογές, ενώ επί μία δεκαετία διηύθυνε τον εκδοτικό οίκο Gog y Magog.

Καθηγήτρια και ερευνήτρια φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπουένος Άιρες, η Χούλια Σαράτσου εργάζεται επίσης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και έχει κυκλοφορήσει τέσσερις ποιητικές συλλογές, ενώ επί μία δεκαετία διηύθυνε τον εκδοτικό οίκο Gog y Magog. Τα ποιήματα της ανθολογίας «Προμηθέας Δεσμώτης», που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Βακχικόν, προέρχονται από διάφορες περιόδους του έργου της και καταδεικνύουν τη βαθιά γνώση της για τη φιλοσοφία και την αρχαιοελληνική γραμματεία, το ενδιαφέρον της για την ιστορία της Σλοβενίας, αλλά και την πεποίθησή της πως η μόνη ελπίδα σωτηρίας για την ανθρωπότητα έγκειται στην απελευθέρωσή μας από τα δεσμά της τεχνολογίας και της πολιτικής.

⁜  ⁜  ⁜  

Πιστεύετε πως η ποίηση μπορεί να μεταφραστεί χωρίς να χάσει την ουσία της;

O παππούς μου ήρθε από τη Σλοβενία στην Αργεντινή το 1938. Απέδρασε από τον πόλεμο γιατί ήταν 23 ετών και ήξερε πως ανήκε στην ηλικιακή ομάδα που θα πήγαινε πρώτη στο μέτωπο. Είχε δίκιο: η επιστολή επιστράτευσης από το Ιταλικό κράτος έφτασε δύο εβδομάδες μετά την αναχώρησή του. Πέθανε το 2015 σε ηλικία 100 ετών, έζησε 77 χρόνια στην Αργεντινή αλλά δεν ξέχασε ποτέ τη Σλοβενία, τα βουνά και την κοιλάδα Vipava. Όμως πατρίδα για εκείνον ήταν τα ποιήματα που απομνημόνευσε στο δημοτικό σχολείο, τα ποιήματα του ποιητή Simon Gregorčič με καταγωγή από την ίδια περιοχή με εκείνον, το δυτικό τμήμα της Σλοβενίας στα σύνορα με την Ιταλία.

Όταν ήμουν παιδί, μου απήγγειλε συχνά αυτά τα ποιήματα, πρώτα στα Σλοβένικα και ύστερα στα Ισπανικά. Πάντοτε κατέληγε με τη φράση: «εντάξει... αλλά στη γλώσσα μου ακούγεται όμορφο». Με κάθε ποίημα, επιβεβαίωνε πως η μετάφραση είναι συγχρόνως εφικτή και ανέφικτη: ανέφικτη γιατί μεταφράζοντας χάνεις τον ρυθμό, τους ήχους και μέρος του νοήματος, κι όμως εκείνος το έκανε, μπορούσε να αποδώσει το νόημα και το συναίσθημα στα Ισπανικά. Θεωρώ πως είναι πολύ σημαντικό να μεταφράζουμε όχι από μια γλώσσα σε μια άλλη, αλλά από μια κουλτούρα σε μια άλλη, εντάσσοντας το ποίημα και το έργο του ποιητή στο πολιτισμικό, κοινωνικό και ιστορικό τους πλαίσιο.

Θεωρώ πως είναι πολύ σημαντικό να μεταφράζουμε όχι από μια γλώσσα σε μια άλλη, αλλά από μια κουλτούρα σε μια άλλη, εντάσσοντας το ποίημα και το έργο του ποιητή στο πολιτισμικό, κοινωνικό και ιστορικό τους πλαίσιο.

Τι πυροδότησε το ενδιαφέρον σας για τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους;

Το ενδιαφέρον μου δεν σχετίζεται μόνο με το παρελθόν της οικογένειάς μου. Θεωρώ ότι οι δύο αυτοί Πόλεμοι άλλαξαν ριζικά τον τρόπο ζωής σε όλο τον κόσμο, επίσπευσαν την παγκοσμιοποίηση και την εξάρτησή μας από την τεχνολογία, διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στο να γίνει ο καπιταλισμός πιο σκληρός, επέφεραν το τέλος της παραδοσιακής ζωής, των εθνικών ταυτοτήτων, των ηθικών νόμων, της αθωότητας. Οι μεγάλοι πόλεμοι του 20ού αιώνα δεν ήταν δύο γεγονότα που έφτασαν στο τέλος τους. Οι επιπτώσεις τους διαρκούν ως το σήμερα. Για τα ποιήματά μου βασίστηκα σε αληθινές ιστορίες: εμπειρίες του παππού μου, της οικογένειας, των φίλων και των γειτόνων του που μου αφηγήθηκαν τις ιστορίες τους. Πιστεύω ότι είναι μια σπουδή πάνω στη Σλοβένικη συλλογική συνείδηση.

Θα μοιραστείτε μαζί μας την ιστορία πίσω από το σπαρακτικό ποίημα «Επιβίωση»;        

Ο παππούς μου είχε έναν δίδυμο αδελφό, γεννήθηκαν το 1915 στο Dornberk της Αυστρίας (σήμερα ανήκει στη Σλοβενία), 15 χιλιόμετρα από τα σύνορα με την Ιταλία. Όταν η περιοχή μετατράπηκε σε πεδίο μάχης, η προγιαγιά μου και τα επτά παιδιά της, συμπεριλαμβανομένων των νεογέννητων διδύμων, μεταφέρθηκαν σε έναν προσφυγικό καταυλισμό στη Γιουγκοσλαβία. Ο αδελφός του παππού μου πέθανε λίγους μήνες αργότερα. Όταν η μητέρα του θύμωνε με τον παππού μου, πάντοτε του έλεγε πως το άλλο μωρό ήταν καλό, ήσυχο, ένας άγγελος, ενώ ο ίδιος έκλαιγε και ήταν νευρικός, ένα διαβολάκι. Ήταν όμως ο πιο δυνατός και γι’ αυτό επιβίωσε. Πράγματι, ο παππούς μου είχε πολύ ισχυρό ένστικτο αυτοσυντήρησης. Η καθολική μητέρα του, που δεν του συγχώρησε το ότι έγινε άθεος στα 14 και λίγο αργότερα προσχώρησε στον κομμουνισμό, τον ευγνωμονούσε γιατί αρκετές φορές έσωσε την οικογένειά του από την πείνα.

«Η καταστροφή είναι το τίμημα του πολιτισμού». Πόσο σας εκφράζει αυτή η φράση από το ποίημα «Πρόποση»;

Το συγκεκριμένο ποίημα είναι μια παρωδία του εθνικού ύμνου της Σλοβενίας. Ο παππούς μου είχε μια θεωρία: Πως ίσως πολλές φορές σε αυτόν τον πλανήτη η ανθρωπότητα ξεκίνησε από μία πρωτόγονη κατάσταση, δημιούργησε έναν παγκόσμιο πολιτισμό, κατέστρεψε το οικοσύστημα και, ύστερα από μια μεγάλη φυσική καταστροφή, ξεκίνησε από τη αρχή.

Στα «Πολιτικά», ο Αριστοτέλης αντιλαμβάνεται τον πολιτισμό ως τον έλεγχο του ανθρώπινου σώματος και του ζωώδους ενστίκτου της αυτοσυντήρησης. Κάτι αντίστοιχο υποστηρίζει ο Χέγκελ στη «Φαινομενολογία», και όλοι οι δυτικοί φιλόσοφοι του 20ου αιώνα αναπαράγουν τη συγκεκριμένη ιδέα. Σε αυτό τον αγώνα κυριαρχίας πάνω στη φύση, η ανθρωπότητα καταλήγει να καταστρέψει τον εαυτό της, είμαι βέβαιη. Ας κοιτάξουμε γύρω μας: η ανθρωπότητα ήθελε να είναι ελεύθερη και απέτυχε, κατέληξε υπόδουλη των μηχανών που η ίδια δημιούργησε για να κυριαρχήσει στη φύση και να απελευθερωθεί από τα φυσικά ένστικτα. Αυτό, για μένα, είναι το νόημα της τραγωδίας του Προμηθέα, που προσπάθησε να δώσει ελευθερία στην ανθρωπότητα και έλαβε σε αντάλλαγμα το αιώνιο μαρτύριο.

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σχέση ανάμεσα στην πολιτική και την ποίηση;

Πολιτική σημαίνει κυριαρχία, υποκρισία, ψέματα, μόλυνση, φτώχεια, πείνα, μίσος, αδράνεια, εξάρτηση. Η ποίηση για μένα αντιπροσωπεύει τη ζωή, την ελευθερία, την αλήθεια, την πραγματικότητα, την αφθονία, τη θρέψη, τη δημιουργικότητα, την εργασία, την αυτονομία. Η πολιτική αποτελεί παρέκκλιση από την ανθρώπινη ευφυΐα και την ανθρώπινη ικανότητα οργάνωσης. Η ποίηση αποτελεί το τελευταίο καταγεγραμμένο κατάλοιπο αυθεντικής ανθρώπινης δημιουργικότητας. Θα έπρεπε να έχουμε τη δύναμη να παραδεχτούμε πως δεν μπορούμε να υπερνικήσουμε τον θάνατο και τις επιταγές της φύσης, και να αποκηρύξουμε με τη θέληση μας τις ευκολίες της τεχνολογίας, που αντί να μας απελευθερώνουν μας καθυποτάσσουν. Αλλά ποιος είναι αρκετά γενναίος ώστε να θυσιάσει τις ανέσεις του;

Πόσο αυτοβιογραφικό είναι το ποίημα «Αυτοσυνέπεια» από το οποίο προέρχεται και ο τίτλος της ανθολογίας;

Η «Αυτοσυνέπεια» είναι ένα πολύ σημαντικό ποίημα για μένα. Είναι ένας ύμνος προς τον εαυτό μου και συνδέεται άμεσα με το πρώτο ποίημα της ενότητας «Ο Αρχαίος Πόλεμος», όπου γράφω ότι «η φαντασία, η σκέψη είναι κινήσεις της θέλησής μου να ελέγξω την καρδιά». Μου είναι δύσκολο να διατηρήσω τον αυτοέλεγχο μου, έτσι επαναλαμβάνω το ποίημα από μέσα μου σαν μάντρα.

Κάθε θραύσμα του συνόλου στρέφεται προς τον εαυτό του, στη μοναξιά και τον ρεμβασμό, διότι ανάμεσα στα θραύσματα που συνθέτουν το σύνολο υπάρχει διάδραση, αλλά μόνο επιφανειακή. Στην πραγματικότητα είμαστε όλοι απομονωμένοι στους εγκεφαλικούς και ψηφιακούς κόσμους μας.

Το πρώτο μέρος του βιβλίου παρουσιάζει γεγονότα, που καθόρισαν την παρούσα παγκόσμια κατάσταση. Το δεύτερο μέρος τιτλοφορείται «Αταβισμός» γιατί τα ποιήματα αποτυπώνουν το παρόν, ένα παρόν καθορισμένο από το αρχαίο παρελθόν: ένας παρηκμασμένος, άρρωστος κόσμος χωρίς θέληση, χωρίς ζωτική ενέργεια, κάτω από τον ζυγό της πολιτικής κυριαρχίας και της τεχνολογίας. Τέλος, στο τρίτο μέρος, «Μορφοκλασματικότητα», η παρακμή και η υποδούλωση που οφείλονται στην εμπειρία του πολέμου προκαλούν κατακερματισμό. Κάθε θραύσμα του συνόλου στρέφεται προς τον εαυτό του, στη μοναξιά και τον ρεμβασμό, διότι ανάμεσα στα θραύσματα που συνθέτουν το σύνολο υπάρχει διάδραση, αλλά μόνο επιφανειακή. Στην πραγματικότητα είμαστε όλοι απομονωμένοι στους εγκεφαλικούς και ψηφιακούς κόσμους μας.

Στο τρίτο μέρος υπάρχει παραίτηση. Ο άνθρωπος προσπάθησε να είναι ελεύθερος και απέτυχε, απομονώθηκε και εγκλωβίστηκε στον ατομικό του μικρόκοσμο, υποταγμένος στα συστήματα που δημιούργησε για να επιβληθεί στην φύση. Τελικά αποδέχεται την μοίρα του. Είναι η δική μου, σύγχρονη εκδοχή της τραγωδίας του Προμηθέα.

Πώς έχει επηρεάσει η πανδημία τη ζωή σας; Εκτιμάτε πως οι ανισότητες που δημιουργεί η παρούσα κατάσταση μπορούν να οδηγήσουν ίσως σε έναν Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο;

Η πανδημία θα έπρεπε να λειτουργήσει ως ευκαιρία για την εγκατάλειψη των μεγάλων αστικών κέντρων, την ανακατανομή του πληθυσμού και την αναδιανομή της γης και του φυσικού πλούτου. Όμως επειδή καθένας δεν θέλει να θυσιάσει τη βολή του, η ποιότητα της ανθρώπινης ζωής απλώς θα υποβαθμιστεί. Οι άνθρωποι θα ζουν με τον ίδιο τρόπο αλλά με χειρότερη διατροφή, χειρότερη υγεία, χειρότερη εκπαίδευση, μεγαλύτερη απομόνωση και περιορισμένες ελευθερίες.

Η πανδημία θα έπρεπε να λειτουργήσει ως ευκαιρία για την εγκατάλειψη των μεγάλων αστικών κέντρων, την ανακατανομή του πληθυσμού και την αναδιανομή της γης και του φυσικού πλούτου.

Όσο για μένα, δεν είμαι ελεύθερη γιατί εξαρτώμαι από το σουπερμάρκετ και το μισθό μου που κατατίθεται στην τράπεζα, αλλά ευτυχώς έχω μια στέγη και ψωμί για την οικογένειά μου. Κοντά στο σπίτι μου ωστόσο ζουν άνθρωποι σε απάνθρωπες συνθήκες, οι οποίοι υπόκεινται σε κάθε είδους εξευτελισμούς. Εργάζομαι σε ένα σχολείο όπου φοιτούν έφηβοι από μια μικρή φαβέλα έξω από την πόλη μου. Προσπαθώ να βοηθήσω όσο μπορώ, αλλά αυτό δεν αρκεί, απαιτείται μία αναδιοργάνωση του τρόπου ζωής μας που κανένας δεν θέλει να κάνει. Δεν μπορείς να είσαι ευτυχισμένος έτσι. Οι συνέπειες της πανδημίας βαθαίνουν τις κοινωνικές ανισότητες και ολοένα περισσότεροι άνθρωποι βουλιάζουν στην φτώχεια. Νομίζω πως στο πέρασμα του χρόνου θα υπάρξει μια πολύ ισχυρή κοινωνική αναμέτρηση. Δεν ξέρω πότε, αλλά θα συμβεί. Ελπίζω μετά τον θάνατό μου.

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΑΝΟΥΔΟΥ είναι δημοσιογράφος.