Αν Πεντέρς: «Η έλλειψη περιέργειας συντηρεί τη στενομυαλιά»

Μια συγγραφέας, που δεν περιορίζεται στις λέξεις, αλλά ενσωματώνει στα κείμενά της ήχους, εικόνες και αρχειακό υλικό. Μια Βελγίδα εξοικειωμένη με την ελληνική και κινεζική κουλτούρα. Ποιήτρια και ζωγράφος, φωτογράφος και ιστορικός τέχνης, ερευνήτρια και εξερευνήτρια, η Αν Πεντέρς ανήκει στην κατηγορία των καλλιτεχνών που καταργούν τα όρια ανάμεσα στις διαφορετικές μορφές έκφρασης. Αντιμετωπίζει κάθε έργο της ως μια ερευνητική διαδικασία και αφιερώνει χρόνια σε κάθε της εγχείρημα, το πιο πρόσφατο εκ των οποίων είναι αφιερωμένο στην Ελλάδα.

Το ποιητικό και φωτογραφικό βιβλίο Kalá αποτελεί καρπό της ενασχόλησής της με τη χώρα, στην οποία πρώτα ταξίδεψε νοητά μέσα από τα γραπτά Ελλήνων ποιητών και συγγραφέων πριν την επισκεφθεί πραγματικά, το 2016. Δύο χρόνια αργότερα, παρουσίασε στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας την ομότιτλη πολυφωνική περφόρμανς με τη συμμετοχή των ηθοποιών Justine Lequette και Χριστίνας Δενδρινού. Από την παρουσίαση προέκυψε η ελληνική μετάφραση του βιβλίου, την οποία επιμελήθηκε η Αναστασία Χαβάτζα για τις εκδόσεις Βακχικόν.

Στο έργο σας συνδυάζετε τον λόγο με την εικόνα και τον ήχο. Θα μας πείτε δυο λόγια για τη δημιουργική διαδικασία που ακολουθείτε;

Η δουλειά μου είναι πολυμορφική και αποτελεί πάντοτε ερευνητική διαδικασία. Επιλέγω μια κατεύθυνση περισσότερο απ' ό,τι ένα αντικείμενο, και δουλεύω με διαφορετικά επίπεδα νοήματος. Πιθανότατα έχω «εμμονή» με ορισμένα θέματα, όπως το σπίτι, ο τόπος, η μνήμη, οι συνδέσεις, ο εκτοπισμός, τα σύνορα, το πώς μπορείς να αναφερθείς στην πολιτική μέσω της ποίησης.

Για πολύ καιρό έγραφα (μυθιστορήματα, ποιήματα, δοκίμια) και φωτογράφιζα, ύστερα άρχισα να πειραματίζομαι με φιλμ super 8. Επίσης ζωγραφίζω, αν και πιο σπάνια. Εν τέλει συνειδητοποίησα ότι όλα αυτά τα μέσα ήταν απλά τρόποι γραφής. Ένιωσα ανακούφιση: όλη αυτή η «διάσπαση» συνέθετε, στην πραγματικότητα, ένα σύνολο. Φυσικά, η γραφή με εικόνες ή ήχους προσφέρει διαφορετικές οπτικές γωνίες απ' ό,τι ο λόγος. Οι εικόνες και οι ήχοι ξεπερνούν τη γλώσσα, δεν χρήζουν μετάφρασης. Και ορισμένες φορές μου επιτρέπουν να ξεκουραστώ.

Πώς προέκυψε το ενδιαφέρον σας για την Ελλάδα και την ελληνική ποίηση;

Θα έλεγα ότι ανέκαθεν ενδιαφερόμουν για τη σύγχρονη Ελλάδα, κυρίως για πολιτικούς λόγους, αλλά την πιο σημαντική αφορμή για να ασχοληθώ με τη χώρα αποτέλεσε η φιλία μου με μια νεαρή Ελληνίδα στις Βρυξέλλες. Σε εκείνη είναι αφιερωμένο το βιβλίο. Άρχισα να ανακαλύπτω την ελληνική λογοτεχνία και ποίηση στο Βέλγιο, όμως μυήθηκα ουσιαστικά με τη βοήθεια των φίλων που έκανα, ενώ βρισκόμουν στην Ελλάδα, και χάρη σε ένα υπέροχο διεθνές βιβλιοπωλείο στην Αθήνα, το Λεξικοπωλείο.

Έγραψα το kalá χωρίς ποτέ να έχω επισκεφθεί την Ελλάδα. Αυτό ήταν το νόημα του πρότζεκτ: Πόσα μπορούμε να ανακαλύψουμε από απόσταση; Ωστόσο δεν περίμενα καθόλου πως, όταν θα έφτανα στην Αθήνα για πρώτη φορά στη ζωή μου, τον Φεβρουάριο του 2016, θα αισθανόμουν σαν να έμπαινα στις σελίδες του βιβλίου μου!

Πόσο διαφορετική ήταν η Ελλάδα που ανακαλύψατε από την Ελλάδα που είχατε φανταστεί;

Είναι ανησυχητικό το πόσο κοντά είχαν πέσει οι περιγραφές μου. Έγραψα το kalá χωρίς ποτέ να έχω επισκεφθεί την Ελλάδα. Αυτό ήταν το νόημα του πρότζεκτ: Πόσα μπορούμε να ανακαλύψουμε από απόσταση; Ύστερα από χρόνια ενασχόλησης, έπρεπε να επισκεφθώ την Ελλάδα για να αναζητήσω τις εικόνες που θα πλαισίωναν το κείμενο. Ωστόσο δεν περίμενα καθόλου πως όταν θα έφτανα στην Αθήνα για πρώτη φορά στη ζωή μου, τον Φεβρουάριο του 2016, θα αισθανόμουν σαν να έμπαινα στις σελίδες του βιβλίου μου!

Η αρχική ιδέα ήταν να δημιουργήσω ένα βιβλίο σε δύο μέρη, το ένα γραμμένο εκτός Ελλάδας και το δεύτερο αφού θα είχα ανακαλύψει τη χώρα. Αλλά όταν βρέθηκα στην Αθήνα συνειδητοποίησα πόσο επιτακτική ήταν η ανάγκη το κείμενο να εκδοθεί άμεσα, πως το μόνο που μπορούσα να προσθέσω ήταν οι εικόνες.

Τα ποιήματα της συλλογής Kalá δεν είναι πολιτικά, ωστόσο είναι εμφανές ότι σας επηρέασε η ελληνική κοινωνικοπολιτική συγκυρία...

Το Kalá είναι πολιτικό! Δεν είναι μπροσούρα αλλά κάθε πτυχή του είναι βαθιά πολιτική, και πάει πολύ πίσω στον χρόνο (θα έλεγα ότι καλύπτει κυρίως τον 20ο αιώνα). Φυσικά, είναι αλληγορικό, και μπορεί να μην το αισθανθείς αν δεν γνωρίζεις την ελληνική ιστορία. Αυτό δεν είναι πρόβλημα, γιατί το κείμενο έχει πολλά επίπεδα και μπορεί να γίνει κατανοητό από διαφορετικές οπτικές.

Αυτό που με άγγιξε περισσότερο κατά την πρώτη μου επίσκεψη στην Ελλάδα ήταν πως οι άνθρωποι ακόμα αντιστέκονταν, μετά από όσα είχαν περάσει. Πόσο ανθεκτικοί έμοιαζαν. Σκέφτηκα πως πιθανόν ήταν αποτέλεσμα μιας αίσθησης της κοινότητας που στερούμαστε στο Βέλγιο. Φυσικά, ύστερα από περισσότερα ταξίδια, οι εντυπώσεις μου έγιναν πιο λεπτομερείς, πιο αναλυτικές... και πιο αντιφατικές.

Ένα προηγούμενο πρότζεκτ σας ήταν εστιασμένο στην Κίνα. Πόσο διαφορετικό ήταν από το Kalá;

H βασική διαφορά ανάμεσα στο de chine και το Kalá είναι ότι είχα ταξιδέψει τρεις φορές στην Κίνα πριν αποφασίσω να αφοσιωθώ στο συγκεκριμένο εγχείρημα. Γνώριζα την Κίνα από μέσα και ύστερα θέλησα να αναζητήσω την Κίνα έξω από την Κίνα, στη Μασαλία και τις Βρυξέλλες. Μια άλλη σημαντική διαφορά είναι ότι το de chine ξεκίνησε ως φωτογραφικό πρότζεκτ που περιλάμβανε λόγο, όχι το αντίστροφο.

Θα λέγατε ότι η διπλή ιδιότητα της καλλιτέχνιδας και της ποιήτριας σας επιτρέπει να ανακαλύπτετε άλλες κουλτούρες με ανοιχτά μάτια και ανοιχτή καρδιά;

Το πώς βλέπεις τα πράγματα, δηλαδή τους τόπους και τους ανθρώπους, σε κάνει αυτό που είσαι. Και πιθανότατα ισχύει και το αντίστροφο. Είμαι πεπεισμένη για ένα πράγμα: Είναι απολύτως απαραίτητο για τον καθένα μας να ανακαλύψει άλλες κουλτούρες, να ζήσει σε άλλα μέρη αν έχει τη δυνατότητα (ίσως είναι πιο εύκολο για τους καλλιτέχνες), να συνειδητοποιήσει πως η ανθρωπότητα είναι μία. Η έλλειψη περιέργειας για τους άλλους συντηρεί τη δυστυχία, τη στενομυαλιά, τις προκαταλήψεις, που μπορεί να οδηγήσουν σε τραγωδίες. Το βλέπουμε καθημερινά.

Η περίοδος που διανύουμε είναι δύσκολη για όλους, και ιδιαίτερα για τους καλλιτέχνες. Πώς έχει επηρεάσει η πανδημία τον τρόπο ζωής σας και τη δημιουργικότητά σας;

Ο ιός με παγίδευσε στο Βέλγιο και ακύρωσε όλα όσα είχα σχεδιάσει για την κυκλοφορία του βιβλίου στην Ελλάδα, αλλά αυτά είναι μικροπράγματα σε σχέση με το κύμα που σκέπασε τον πλανήτη. Αυτό που αποκάλυψε η πανδημία (με την κυριολεκτική ετυμολογία του όρου «από-καλύπτειν») είναι μακράν πιο σημαντικό και θα περάσει καιρός για να το αξιολογήσουμε πλήρως. Είναι μια πρόκληση, εγκεφαλική, πρακτική, πολιτική, εθνική... Εμπνέει έντονη ανησυχία γιατί δεν την αντιμετωπίζουμε ίσα. Πώς μπορείς να μείνεις σπίτι, αν δεν έχεις σπίτι; Για να αναφέρω ένα από τα πολλά παράδοξα.

Αμφισβητώ περισσότερο από ποτέ τη θέση μας στον κόσμο, τον «ρόλο» μας, αν υπάρχει κάτι τέτοιο. Προβληματίζομαι και εξοργίζομαι με το γεγονός ότι ορισμένες κυβερνήσεις χαρακτηρίζουν την τέχνη «μη απαραίτητη». Η απώλεια της κοινής λογικής, η αντικατάσταση της φυσικής παρουσίας με την ψηφιακή ζωή επίσης συνιστούν λόγους ανησυχίας. Όσο για τη δημιουργικότητα, υποθέτω ότι το μεγαλύτερο μέρος της αξιοποιείται για τη διατήρηση της ίδιας της ζωής. Για τη στήριξη και την προστασία όσων βρίσκονται σε ανάγκη. Όμως ας μην ξεχνάμε ότι δεν είσαι νεκρός μέχρι να είσαι, που σημαίνει ότι η πανδημία δεν μπορεί να σκοτώσει την ζωτικότητα μέσα στους ανθρώπους. Θέλω να συνεχίσω να πιστεύω στη συλλογική ευφυία, στην ύπαρξη κοινών σημείων αναφοράς. Όλες αυτές οι σκέψεις θα καταλάβουν τη θέση τους στη δουλειά μου... κάποια στιγμή.

* Η ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΑΝΟΥΔΟΥ είναι δημοσιογράφος.

→ Φωτογραφίες Αν Πέντερς: © Χριστίνα Δενδρινού