Ελισάβετ Κοτζιά: «Η πεζογραφία της κρίσης ήρθε να επικυρώσει όσα ήταν ήδη γνωστά»

Η περίοδος από το 1974, έτος επανίδρυσης της Δημοκρατίας στη χώρα μας, έως το 2010, έτος έναρξης της οικονομικής κρίσης, θεωρείται ως μια από τις πιο σημαντικές της πρόσφατης ελληνικής Ιστορίας. Μια περίοδος κατά την οποία όχι μόνον εδραιώνεται και ομαλοποιείται η πολιτική ζωή της χώρας αλλά, κυρίως, χαρακτηρίζεται από βαθιές μεταβολές σε όλα τα επίπεδα του ελληνικού βίου. Ως εκ τούτου, η λογοτεχνία δεν θα μπορούσε να μην επηρεαστεί από αυτές τις κομβικές μεταβολές καθώς και να εκφράσει την πολυπλοκότητά τους.

Επιπλέον, η εξωστρεφή πορεία της χώρας προς την Ευρώπη, ευνόησε τη συνάντηση και συνομιλία της ελληνικής λογοτεχνίας με τις ευρωπαϊκές «συναδέλφους» της με γόνιμες διασταυρώσεις. Αποτέλεσμα, η δημιουργία μιας λογοτεχνίας, αποκαλούμενης μεταπολιτευτικής, με πολλαπλά πρόσωπα, νέα φαινόμενα, δημιουργικές προσμείξεις, προκλητικές προτάσεις. Με ποιο μέτρο ένας μελετητής-κριτικός μπορεί σήμερα να μετρήσει και να αναμετρηθεί με μια τόσο πλούσια και πολύμορφη λογοτεχνία και με τι σταθμά μπορεί να την «ζυγίσει», δηλαδή αξιολογήσει;

Η Ελισάβετ Κοτζιά, έχοντας ανελλιπώς ασκήσει επί τέσσερις συνεχείς δεκαετίες, την κριτική της λογοτεχνίας, στην πολυσέλιδη μελέτη της «Ελληνική πεζογραφία 1974-2010 − Το μέτρο και τα σταθμά», έρχεται να δώσει τις δικές της απαντήσεις, να ερμηνεύσει και να αξιολογήσει τα λογοτεχνικά φαινόμενα και τους συγγραφείς, σε συνάρτηση με τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές παραμέτρους της μεταπολίτευσης. Παραδίδει έτσι μια μελέτη αναφοράς για τους επερχόμενους μελετητές της ελληνικής μεταπολιτευτικής πεζογραφίας αλλά και για τους ίδιους τους συγγραφείς, παλαιότερους και νεότερους. Στη συνέντευξη που ακολουθεί η συγγραφέας αποσαφηνίζει τις απόψεις της, μιλάει για τα ζητήματα που την απασχόλησαν, και δίνει μια σφαιρική εικόνα για το περιεχόμενο της μελέτης της.

Κυρία Κοτζιά, στην προηγούμενη μελέτη σας «Ιδέες και αισθητική» του 2006, είχατε ασχοληθεί με τους μεσοπολεμικούς και τους μεταπολεμικούς συγγραφείς μας σε συνάρτηση με την ιδεολογία και τις αισθητικές τους αντιλήψεις. Καλύψατε  δηλαδή τη χρονική περίοδο 1930-1974. Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η καινούργια σας μελέτη με τον  τίτλο «Ελληνική πεζογραφία 1974-2010» –και τον φιλόδοξο υπότιτλο «Το μέτρο και τα σταθμά»– αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης, κλείνοντας έτσι τον κύκλο της ελληνικής πεζογραφίας σχεδόν ολόκληρου του 20ου αιώνα και των αρχών του 21ου; 

Θα μπορούσα να πω ότι η σημερινή μελέτη αποτελεί και δεν αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης. Διότι ναι μεν ασχολείται με τις ίδιες πάνω κάτω κατηγορίες ζητημάτων – τα θέματα της αισθητικής και των ιδεών των πεζογράφων, τα προσεγγίζει όμως όχι όπως στο παλαιότερο βιβλίο μέσα από την δοκιμιακή αρθρογραφία τους, αλλά μέσα από τα ίδια τα έργα της μυθοπλασίας που έγραψαν, μέσα από τα μυθιστορήματα και τις διηγηματογραφικές συλλογές που είδαν το φως στην μεταπολιτευτική περίοδο.

Χαρακτήρισα τον υπότιτλό σας φιλόδοξο γιατί, κατά την άποψή μου, υποκρύπτει την απόφασή σας να αναμετρηθείτε και να ανα-μετρήσετε, να θέσετε όρια, κανόνες και ζύγια στο υλικό πάνω στο οποίο έχετε δουλέψει. Ή κάνω λάθος;

Πράγματι, αυτή ήταν η φιλοδοξία μου – φιλοδοξία την οποία την υπαγορεύει το ίδιο το υλικό με το οποίο ήρθα σε επαφή. Διότι λογοτεχνία σημαίνει ικανότητα των κειμένων να προξενούν συγκίνηση, να υποβάλλουν διαθέσεις, να αλλάζουν τη ματιά μας, να δημιουργούν απόλαυση. Κατόρθωσαν τα μυθιστορήματα και τα διηγήματα που είδαν το φως στην υπό εξέτασιν περίοδο να λειτουργήσουν ως καλλιτεχνικά έργα, πέτυχαν μόνο εν μέρει τον στόχο τους ή παρέμειναν ανενεργά; Αυτό υπήρξε το μεγάλο τους στοίχημα, και αυτό θέλησα να μετρήσω και ταυτόχρονα να αναμετρηθώ, όπως λέτε κι εσείς, με την πραγματικότητά τους.

Την επομένη της πτώσης της δικτατορίας, καθώς οι νέοι συγγραφείς που πρωτοεμφανίστηκαν τότε, η Μάρω Δούκα, ο Δημήτρης Νόλλας, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης και λίγο αργότερα η Αλεξάνδρα Δεληγιώργη, ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, ο Αντώνης Σουρούνης ή ο Αχιλλέας Κυριακίδης, έδωσαν έργα που διέφεραν ριζικά από τα έργα των αμέσως προγενέστερων συγγραφέων.

Στο βιβλίο σας προσδιορίζετε το χρονικό εύρος των, υπό μελέτη, πεζογραφικών έργων από το 1974 έως το 2010, θεωρώντας ως τομές το έτος επανάκαμψης της Δημοκρατίας και το έτος έναρξης της οικονομικής κρίσης. Ωστόσο στέκεστε ιδιαίτερα και στις δεκαετίες 1980 και 1990. Κάποια στιγμή μάλιστα, αμφιταλαντεύεστε στο αν θα πρέπει να θεωρήσετε το 1974 ως έτος τομής. Τι σας έκανε να το αποδεχτείτε τελικά και τι σας ώθησε να δώσετε ιδιαίτερη έμφαση στις δύο τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα;

Η κρίσιμη πολιτειακή τομή του 1974 επέτρεψε στην Ελλάδα να πραγματοποιήσει βαθιές αλλαγές οι οποίες αποτυπώθηκαν στην ελληνική πεζογραφία. Πότε άρχισε αυτή η αποτύπωση; Την επομένη της πτώσης της δικτατορίας, καθώς οι νέοι συγγραφείς που πρωτοεμφανίστηκαν τότε, η Μάρω Δούκα, ο Δημήτρης Νόλλας, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης και λίγο αργότερα η Αλεξάνδρα Δεληγιώργη, ο Τάκης Θεοδωρόπουλος, ο Αντώνης Σουρούνης ή ο Αχιλλέας Κυριακίδης, έδωσαν έργα που διέφεραν ριζικά από τα έργα των αμέσως προγενέστερων συγγραφέων. Δοκίμασαν νέους τόνους και καλλιέργησαν νέους τρόπους, προέκριναν την παρωδία και ανέπλασαν το νέος είδος του πολιτικοποιημένου αριστερού ήρωα που αρνούμενος να οργανωθεί κομματικά, παραμένει ανένταχτος. Οι αλλαγές αυτές θα γίνουν βέβαια ολοφάνερες στις επόμενες δεκαετίες του ’80, του ’90 και του ’00  με το αστυνομικό μυθιστόρημα, με το ανανεωμένο ιστορικό μυθιστόρημα που παίρνει τη μορφή της ιστοριογραφικής μεταμυθοπλασίας, καθώς και με τα υβριδικά μυθιστορήματα που δεν διστάζουν να εντάξουν στις σελίδες τους τον λόγο από άλλα είδη.

Ας δούμε τώρα πώς επεξεργαστήκατε το τόσο πλούσιο πεζογραφικό υλικό αυτής της τόσο μεγάλης και σημαντικής, από κάθε άποψη, περιόδου. Ποιες ήταν δηλαδή οι μεθοδολογικές σας κατευθύνσεις και γιατί επιλέξατε αυτές και όχι κάποιες άλλες;

Η μελέτη μου είχε έναν τριπλό στόχο: Πρώτον να καταγράψει την πεζογραφική παραγωγή της περιόδου, τα έργα των μυθιστοριογράφων και διηγηματογράφων που εμφανίστηκαν ανάμεσα στο 1974 και 2010 παρακολουθώντας τα μέχρι σήμερα το 2020. Δεύτερον να τα αναλύσει, να σχολιάσει τι κατέγραψε το κοινωνικό, το ιστορικό, το αστυνομικό, το φανταστικό μυθιστόρημα και η παρωδία από την γύρω τους πραγματικότητα, και ταυτόχρονα να εξετάσει ποιο στίγμα άφησε η πραγματικότητα αυτή πάνω τους. Και τρίτον να τα αξιολογήσει, να κρίνει σε ποιο βαθμό, κατά τη γνώμη μου πάντα βέβαια, πέτυχαν ή δεν πέτυχαν τον καλλιτεχνικό, λογοτεχνικό τους στόχο. 

Η μελέτη μου είχε έναν τριπλό στόχο...να καταγράψει την πεζογραφική παραγωγή της περιόδου ανάμεσα στο 1974 και 2010, να τα αναλύσει και να τα αξιολογήσει, να κρίνει σε ποιο βαθμό, κατά τη γνώμη μου πάντα βέβαια, πέτυχαν ή δεν πέτυχαν τον καλλιτεχνικό, λογοτεχνικό τους στόχο. 

Διαπιστώνω πάντως ότι έχετε ακολουθήσει μια πιο ολιστική ας την χαρακτηρίσω προσέγγιση, η οποία συνομιλεί με πολλαπλά γνωστικά πεδία, όπως θεωρίες της λογοτεχνίας, ιδέες, πολιτισμικές σπουδές, κοινωνιολογία, και άλλα. Πιστεύετε ότι μια, πολλαπλών πεδίων, προσέγγιση δίνει τη δυνατότητα μιας πιο σύνθετης ανάγνωσης του υλικού σας;

Ασφαλώς.

Πόσο επηρέασε την κριτική το φαινόμενο της εισόδου της αγοράς στο καλά φυλαγμένο έως το 1980 ερμάρι της πεζογραφίας μας; Εσάς προσωπικά; 

Η επιθετική είσοδος της αγοράς στον χώρο της λογοτεχνίας στα μέσα της δεκαετίας του ’80, σε ένα πρώτο στάδιο κάποιους από εμάς τους σόκαρε καθώς είμασταν εκπαιδευμένοι με διαφορετικές αρχές – τις αρχές του ρομαντισμού και του μοντερνισμού οι οποίες αποστρέφονταν την έννοια του κέρδους. Σιγά σιγά ωστόσο εξοικειωθήκαμε διακρίνοντας τα ευπώλητα ποιότητας από όσα δεν παρουσίαζαν κανένα ενδιαφέρον. Κι ακόμα μάθαμε να διακρίνουμε τις επί μέρους αρετές κάθε έργου, ακόμα και όταν το σύνολο παρουσίαζε σοβαρά προβλήματα.  

Στη μελέτη σας σημειώνετε ότι: «σε πλήρη συντονισμό προς τη δυτικοευρωπαίκή και αγγλοσαξωνική μυθιστοριογραφία των τελευταίων δεκαετιών του 20ου και της πρώτης δεκαετίας του 21ου αιώνα, το ελληνικό μυθιστόρημα κινήθηκε προς πολλαπλές κατευθύνσεις». Μπορείτε να μας μιλήσετε γι’ αυτές και σε ποιες από αυτές εστιάζετε περισσότερο στο βιβλίο σας;

Στη διάρκεια της περιόδου που εξετάζω, καλλιεργήθηκαν και στην Ελλάδα, όπως ήδη ανέφερα, όλα τα πεζογραφικά είδη που έγιναν δημοφιλή στη Δύση: Το ιστορικό μυθιστόρημα, το αστυνομικό μυθιστόρημα και η παρωδία. Γνώρισε επίσης πολύ μεγάλη άνθηση το μυθιστόρημα των αρχειακών τεκμηρίων, το μυθιστόρημα δηλαδή το οποίο εισάγει στις σελίδες του ατόφια τμήματα από την δημοσιογραφία των εφημερίδων, από τον λόγο των διοικητικών εγγράφων, από την απομαγνητοφωνημένη ομιλία των ανθρώπων. Κι αυτό γιατί στις μέρες μας αγαπήθηκε πολύ ο υβριδισμός, η μείξη δηλαδή ανομοιογενών στοιχείων με αποτέλεσμα την υποχώρηση των σαφών ορίων που παλαιότερα διέκριναν τα είδη του λόγου.

Ποιες από τις αλλαγές που έλαβαν χώρα στην Ελλάδα και τον κόσμο αποτύπωσε το ελληνικό μυθιστόρημα αυτής της περιόδου;

Στις δεκαετίες του ’80 και του ’90, το ελληνικό μυθιστόρημα ανέπλασε το καινούργιο μεταπολιτευτικό υποκείμενο, τους νέους ανθρώπους που άρχισαν να ασχολούνται λιγότερο με τα δημόσια πράγματα και περισσότερο με την ιδιωτική σφαίρα, το νέο ηδονοθηρικό εγώ που απορροφημένο από τον εαυτό του άρχισε να ασχολείται με την ευζωία του. Από τα τέλη της δεκαετίας του ΄90, η δημόσια σφαίρα άρχισε να απασχολεί εκ νέου την πεζογραφία. Το ιστορικό μυθιστόρημα επιδίωξε να διερευνήσει τα βαθιά τραύματα που είχε προξενήσει στην Ελλάδα ο παλαιότερος ανώμαλος εθνικό βίος. Καυτά προβλήματα όπως το μεταναστευτικό και η τρομοκρατία απασχόλησαν την κοινωνική πεζογραφία. Εκείνο αντιθέτως που σε μεγάλο βαθμό απουσίασε ήταν η ανάπλαση των δημόσιων παθογενειών που οδήγησαν στην οιονεί πτώχευση του 2010. Η πεζογραφία της κρίσης που άνθισε, γεννήθηκε εκ των υστέρων, στην δεύτερη δεκαετία του ’00, χωρίς επί πλέον να μάς μάθει σπουδαία πράγματα καθώς ήρθε να επικυρώσει όσα ήταν ήδη γνωστά.

Ο κριτικός παρακολουθεί τους συγγραφείς της γενιάς τους κι εκείνους που ακολουθούν. Από μια ηλικία ωστόσο και πέρα αισθάνεται ότι δεν είναι πια σε θέση να ξανοίγεται στην απόλυτη απεραντοσύνη του νέου. Παρακολουθεί, διαβάζει αλλά δεν γνωρίζει κάθε νέα εμφάνιση και κάθε καινούργια εξέλιξη.

Υπήρξε κάποιο φαινόμενο, κάποια μυθιστορηματική κατηγορία που να σας ξάφνιασε, σας εντυπωσίασε, σας δημιούργησε προβληματισμό ή αμηχανία;

Με ξάφνιασε η παρωδιακή πεζογραφία του γκροτέσκου η οποία καλλιεργήθηκε υπέρμετρα στη διάρκεια της δεκαετίας του ’80 με συγγραφείς που νόμισαν πως μέσω της συσσώρευσης του εξωφρενικού –μέσω βωμολοχιών, πορνογραφικού υλικού και καταστάσεων τραβηγμένων απ’ τα μαλλιά– και επί πλέον χωρίς καμιά εκφραστική και συνθετική επιμέλεια, κάνουν λογοτεχνία.

Η Ελισάβετ Κοτζιά γεννήθηκε το 1954 στην Αθήνα. Σπούδασε οικονομικά στην Αθήνα και το Λονδίνο. Εργάστηκε στην εφημερίδα Καθημερινή, κρατώντας από το 1990 και για δύο δεκαετίες την κυριακάτικη στήλη κριτικής βιβλίου. Συνεργάζεται με εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά.

Κυρία Κοτζιά, οδηγείστε μας, αν θέλετε, στο μελετητικό σας εργαστήρι. Πώς αναμετρηθήκατε με όλο αυτό το υλικό αλλά και με την ίδια την περίοδο που καλύπτει; Πόσα χρόνια χρειαστήκατε έως να παραδώσετε το βιβλίο σας στον εκδότη;

Η συγγραφή του βιβλίου αυτού πήρε περίπου δέκα χρόνια. Νομίζω ωστόσο πως άρχισα να το «γράφω» όταν για πρώτη φορά έπεσαν στα χέρια μου τα κείμενα των νέων μεταπολιτευτικών πεζογράφων, πριν από σαράντα χρόνια πάνω κάτω. Ταυτόχρονα θεωρώ πως αξεδιάλυτο κομμάτι του εργαστηρίου μου ήταν και η συγκρότηση της προσωπικής μου βιβλιοθήκης την οποία άρχισα να φτιάχνω την ίδια εποχή και η οποία με τροφοδότησε όλα αυτά τα χρόνια με όσα έργα χρειάστηκα, όποτε τα χρειάστηκα.

Και μια τελευταία ερώτηση. Ασκείτε την κριτική της λογοτεχνίας τρεις δεκαετίες. Μας δώσατε τώρα αυτήν την σημαντικότατη μελέτη, μια μελέτη αναφοράς. Με βάση τα στοιχεία, τα σημεία, τις προδιαγραφές, τις διαδρομές που ακολούθησε η μεταπολιτευτική πεζογραφία έως σήμερα, μπορείτε να διακρίνετε την από δω και πέρα πορεία της;      

Τα πρώτα χρόνια της ενασχόλησής μου με την κριτική, μου έκανε εντύπωση πώς οι πρεσβύτεροι της προηγούμενης γενιάς στο πλάι των οποίων μαθητεύσαμε, είχαν σταματήσει να παρακολουθούν τις νεότερες εξελίξεις, να μη διαβάζουν με απόλυτη συστηματικότητα όλα τα έργα των καινούργιων πεζογράφων. Έφθασε ο καιρός να καταλάβω το γιατί. Ο κριτικός παρακολουθεί τους συγγραφείς της γενιάς του κι εκείνους που ακολουθούν. Από μια ηλικία ωστόσο και πέρα αισθάνεται ότι δεν είναι πια σε θέση να ξανοίγεται στην απόλυτη απεραντοσύνη του νέου. Παρακολουθεί, διαβάζει αλλά δεν γνωρίζει κάθε νέα εμφάνιση και κάθε καινούργια εξέλιξη. Παρακολουθεί και διαβάζει αλλά δεν ξέρει πια τα πάντα. Ας ρωτήσουμε επομένως τους νεότερους κριτικούς για το πώς προδιαγράφεται  το μέλλον της ελληνικής πεζογραφίας.

* Η ΕΛΕΝΑ ΧΟΥΖΟΥΡΗ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταίο της βιβλίο η μελέτη «Η στρατιωτική ζωή στη νεοελληνική λογοτεχνία, 19ος-21ος αιώνας» (εκδ. Επίκεντρο).