Αλέξης Σταμάτης: «Η τέχνη είναι αντανάκλαση των παθών μας»

Πορεία μαθητείας και ενηλικίωσης. Μύηση στην αχανή φύση του άνδρα που από την παιδική ηλικία έως εκείνη της ωρίμανσης άλλο δεν κάνει από το να αναψηλαφεί τα ίχνη του (παρελθόντα, παρόντα και τα άλλα που θα προκύψουν ως δυνατότητες στο μέλλον). Ο ήρωας του νέου μυθιστορήματος του Αλέξη Σταμάτη «Ο άντρας της πέμπτης πράξης» (εκδ. Καστανιώτη) εκκινεί την πορεία του στη ζωή με ένα τραύμα – χάνει πρόωρα τη μητέρα του. Δεν είναι το μοναδικό που θα προκύψει στην πορεία του βίου του. Λίγα χρόνια αργότερα θα χάσει και τον πατέρα του, μα περισσότερο από όλα τα στοιχεία που του προσφέρουν μια ταυτότητα στον κόσμο, θα χάσει την ασφάλεια και τις σταθερές του εαυτού του. Μπορεί να είναι ένας μοναχικός οδοιπόρος σ’ έναν κόσμο που στέκεται απέναντί του και οι απώλειες να έχουν πάνω του εκθετική δύναμη, εντούτοις δεν είναι ένας παραιτημένος άνθρωπος. Αναζητεί συνεχώς ένα νόημα, την έννοια της αυταξίας, τα κρυφά νοήματα της ύπαρξης και τα καταγωγικά που τον ακολουθούν. 

Εν μέσω συνεχούς αναζήτησης, υπαρξιακής, ερωτικής, καλλιτεχνικής, ο ήρωας θα μαγευτεί από τα βιβλία, θα γίνει ένας μύστης της τέχνης (στην πιο μυστηριακή της εκδοχή), θα αναζητήσει το έτερο άλλο (στους φίλους, τις ερωμένες, μέσα του), θα θελήσει να προσεγγίσει τα σύνορα της ύπαρξής του κι όλα αυτά για το διαρκές αίτημα της ταυτότητας και της πληρότητας. Εν συνόλω έχουμε να κάνουμε με ένα διαφορετικό μυθιστόρημα ενηλικίωσης. Αν και βλέπουμε τον ήρωα σε πέντε διαφορετικές φάσεις (εξού και οι εκδοχές των πέντε πράξεων του τίτλου), στην πραγματικότητα, όμως, αυτό το ταξίδι διεξάγεται λιγότερο με την επίρρωση των γεγονότων της πλοκής (αν και υπάρχει ευκρινής ρεαλιστική βάση στο μυθιστόρημα), αλλά κυρίως στην εσωτερικότητα της αναζήτησής του. 

Ο Αλέξης Σταμάτης μίλησε στο bookpress.gr για τα υπόγεια νήματα που σχηματοποιούν το δρόμο του ήρωα, την αξία της τέχνης και των βιβλίων, αλλά και τη δική του συγγραφική διαδικασία.  

Οι πέντε πράξεις του ήρωα θα μπορούσαν να είναι μέρη ενός «θεάτρου» ζωής. Αναπαράσταση και επιτέλεση. Είχατε κάτι τέτοιο στο μυαλό σας;

Περίπου. Αναπαράσταση εκ βαθέων και επιτέλεση έργων πραγματικών ή φανταστικών. Κάθε πράξη αντιστοιχεί και σε μια ηλικιακή περίοδο. Από τη γέννηση ως περίπου τη μέση ηλικία του κεντρικού ήρωα. 

Αν και μπορούμε να κατανοήσουμε τον χρόνο μέσα στον οποίο κινείται ο ήρωας, στην ουσία φέρει κάτι το αχρονικό. Λες και το δικό του σημάδι έρχεται από παλιά και μεταφέρεται στο μέλλον…

Είναι σαφώς ένας μοναχικός άνθρωπος. Ένας άνθρωπος που παρακολουθεί αδιάλειπτά εκείνον, σαν να υπάρχουν δύο εαυτοί. Οι δυο τους μπορεί να είναι οι καλύτεροι φίλοι, αλλά και οι χειρότεροι εχθροί. Η πραγματικότητα δε μοιάζει να είναι αρκετή για τον ήρωα.

Ακριβώς! Πρόκειται για την ιστορία ενός ατόμου, ο οποίος όντως διαθέτει το συγκεκριμένο βιογραφικό και έχει περάσει τις εμπειρίες που αναφέρονται στο βιβλίο. Υπάρχει λοιπόν η ρεαλιστική βάση. Παρ’ όλα αυτά αναδύεται μια εν τω βάθει καταγωγή η οποία έρχεται από πολύ παλιά, διασχίζει θα λέγαμε την ύπαρξή του και εξακοντίζεται στο μέλλον. Αυτό το διαχρονικό νήμα, το οποίο σαν να οσμίζεται ο ήρωας, τον κάνει να νιώθει διπλά υπόλογος ως προς την παρουσία του σε αυτόν τον πλανήτη…

Ο άντρας δηλώνει μόνος. Ένα πέτρωμα που παράγεται από την τήξη της αισθητικής με την ηθική. Θέλετε να μας πείτε κάτι περισσότερο γι’ αυτόν;

Είναι σαφώς ένας μοναχικός άνθρωπος. Ένας άνθρωπος που παρακολουθεί αδιάλειπτα εκείνον, σαν να υπάρχουν δύο εαυτοί. Οι δυο τους μπορεί να είναι οι καλύτεροι φίλοι, αλλά και οι χειρότεροι εχθροί. Η πραγματικότητα δε μοιάζει να είναι αρκετή για τον ήρωα. Έτσι κατασκευάζει συνθήκες. Εμπλέκεται σε δράσεις, τεστάρει διαρκώς τα όριά του και μοιάζει συνέχεια να αιωρείται.

Με τα λόγια του βιβλίου πάλι: «Χάνει χρόνο ζώντας χωρίς να κάνει αυτό που θέλει…». Ποιο είναι το αίτημα ζωής που κουβαλάει;

Το αίτημά του σε επίπεδο κοσμοθεωρίας είναι να υπάρξει ένα αιμάτινο αντίτιμο για τις πράξεις του. Σε επίπεδο καθημερινότητας είναι πιο σαφές και «απλό»: να νιώσει ασφαλής και πλήρης.

Ο ήρωας ζει μια εξακολουθητική απώλεια. Οι γονείς του που πεθαίνουν, η αποξένωση με το είδωλό του, ο έρωτας, η φιλία, η τέχνη. Μοιάζει σαν υδραργυρικό στοιχείο η ζωή του.

Είναι σαν να αποκολλώνται κομμάτια του συνέχεια. Ένα άγαλμα που ραγίζει και μέρη του πέφτουν. Ωστόσο, ο κορμός παραμένει, το υλικό είναι ζωντανό, είναι αποφασισμένος να μην καταρρεύσει.

Χρειάζεται να αποσυνθέσει κανείς τον εαυτό του, να κατανοήσει τα επιμέρους στοιχεία του για να τον αγαπήσει στο τέλος ως όλον και ως το αιώνιο;

Προς θεού, όχι. Η αποσύνθεση δεν είναι ικανή και αναγκαία συνθήκη. Εάν όμως συμβεί και παραμείνεις ανυποψίαστος, τότε έχεις χάσει μια μεγάλη ευκαιρία για μια άλλη οπτική των πραγμάτων. Είναι σαν να σου χαρίζει κανείς ένα δωρεάν ταξίδι στα τρίσβαθα της υπόστασής σου κι εσύ να το αντιμετωπίζεις ως τουρίστας. 

Λέτε σε ένα σημείο του βιβλίου: «Γιατί τις καλύτερες ιστορίες τις λέμε σ’ εμάς». Ο συγγραφέας είναι ο παραμυθάς του εαυτού του πριν γίνει για τους άλλους;

Η αφήγηση είναι λειτουργία του νου, σκεφτόμαστε με ιστορίες. Έτσι λοιπόν ο κάθε άνθρωπος είναι ο παραμυθάς του εαυτού του.

Είμαστε σε έναν διαρκή, εξομολογητικό συχνά διάλογο με τον εαυτό μας. Μας έχουμε πει, εκατοντάδες χιλιάδες ιστορίες. Η αφήγηση είναι λειτουργία του νου, σκεφτόμαστε με ιστορίες. Έτσι λοιπόν ο κάθε άνθρωπος είναι ο παραμυθάς του εαυτού του. Ο συγγραφέας ενίοτε δανείζεται τις ιστορίες αυτές και τις κοινοποιεί μετουσιώνοντάς τις. 

Έχετε σταθερή εκδοτική παρουσία. Τι σας κινητοποιεί κάθε φορά να περάσετε σε άμεσο χρόνο στο επόμενο βιβλίο;

Η ανάγκη μου για δημιουργία.

Η τέχνη, τελικά, είναι ιαματική πράξη; Για εσάς, αλλά και για τον ήρωα του βιβλίου;

Όχι. Η τέχνη δεν έχει καμία σχέση με θεραπεία. Η τέχνη είναι αντανάκλαση των παθών μας, αρμονική μετουσίωση των ενεργειών και των συναισθημάτων, απαραίτητο στοιχείο απελευθέρωσης και επιβίωσης. 

Ένας συγγραφέας μου έλεγε πως η ζωή στα βιβλία είναι πιο πλούσια και ενδιαφέρουσα από την «κανονική». Συμφωνείτε;

Αυτοί οι αφορισμοί θεωρώ ότι μπορεί να ακούγονται όμορφα, ωστόσο τα πράγματα είναι πιο απλά. Όταν είσαι συγγραφέας, κάνεις αυτό που επιθυμείς. Και βέβαια αυτό δεν είναι απλή αναπαράσταση ζωής. Τουλάχιστον αυτό κάνω εγώ.

Το θέατρο μπαίνει στην πεζογραφία; Κι αντιστοίχως: η πεζογραφία εμβολιάζει τα θεατρικά σας έργα;

Στην περίπτωση μου όντως συμβαίνει αυτό. Ήδη ένα μυθιστόρημά μου, τα «Μελίσσια», το οποίο άρχισε ως θεατρικό έργο, εξελίχθηκε σε μυθιστόρημα, και εκδόθηκε, τώρα ανεβαίνει στην πρώτη θεατρική του μορφή, τον Μάιο του 2019 από το το Εθνικό Θέατρο.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 
Τελευταίο βιβλίο του, η συλλογή διηγημάτων «Όπως και αν έρθει αυτό το βράδυ» (εκδ. Μελάνι).

Ο άντρας της πέμπτης πράξης
Αλέξης Σταμάτης
Καστανιώτης 2018
Σελ. 288, τιμή εκδότη €16,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΣΤΑΜΑΤΗ