Γιάννης Σκαραγκάς: «Η ταπεινωτική ιδιότητα του έρωτα είναι μεταμορφωτική»

Ο Γιάννης Σκαραγκάς με το μυθιστόρημά του «Λαχτάρα» που περίσσεψε από χτες (εκδ. Κριτική) πραγματοποιεί μια ανασύσταση της Αθήνας, λίγα χρόνια πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 και μέχρι και την Πρωτοχρονιά του 1900. Με ενδιαφέροντες ήρωες, οι οποίοι κινούνται στην Αθήνα που συνεχώς αλλάζει και διεκδικούν κάτι από την ευτυχία που υπόσχεται το μέλλον τους. Ένας μεγάλος έρωτας, μια ισότιμη επαγγελματική θέση, ένα μυστικό που πρέπει να διαφυλαχθεί είναι όλα αυτά τα "μικρά" και καθημερινά που απασχολούν τους πρωταγωνιστές του βιβλίου. Γιατί στη μεγάλη εικόνα, θα δούμε ανάγλυφα το γλωσσικό ζήτημα που έχει ανακύψει εκείνη την εποχή. Τον φανατισμό των δύο πλευρών και το αναπόφευκτο αδιέξοδο.

Η τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα είναι αφάνταστα πλούσια σε πληγές. Είναι μία ιστορία για τη δύναμη των λέξεων, για όσα δεν λέγονται στην ώρα τους ή παρερμηνεύονται. Για αυτό επέλεξα να δραματοποιήσω ως περιβάλλον τη γλωσσική διαμάχη και τη συνθηματολογία που μας πήγε στον πόλεμο του 1897.

Το νέο σας μυθιστόρημα, Λαχτάρα που περίσσεψε από χτες, είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα, η ιστορία και οι ήρωες του οποίου τοποθετούνται στα τέλη του 19ου αιώνα, αρχικά στην Αλεξάνδρεια και έπειτα στην Αθήνα. Ποιος είναι ο πυρήνας της ιστορίας σας, από τον οποίο ξεδιπλώθηκε το νήμα της αφήγησης;

Το γλωσσικό ζήτημα στην Ελλάδα, συγκεκριμένα οι βίαιες αντιδράσεις με αφορμή τη μεταφορά των Ευαγγελίων στη δημοτική, και βεβαίως ο παρασκηνιακός ρόλος των Μεγάλων Δυνάμεων. Η τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα είναι αφάνταστα πλούσια σε πληγές. Είναι μία ιστορία για τη δύναμη των λέξεων, για όσα δεν λέγονται στην ώρα τους ή παρερμηνεύονται. Για αυτό επέλεξα να δραματοποιήσω ως περιβάλλον τη γλωσσική διαμάχη και τη συνθηματολογία που μας πήγε στον πόλεμο του 1897.

Η ηρωίδα σας, η Δανάη, είναι μια κοπέλα που αισθάνεται ότι είναι ξεχωριστή, αλλά πραγματοποιεί μια σημαντική προσωπική διαδρομή μέχρι να μπορέσει να κατακτήσει το δικαίωμα να ξεδιπλώσει τα «θέλω» της και τις ικανότητές της. Μιλήστε μου για το πώς συλλάβατε αυτόν τον χαρακτήρα και τι θέλατε να εκφράσετε μέσω αυτού.

Η ηρωίδα ονειρεύεται ένα λογοτεχνικό περιοδικό για γυναίκες και μια σύγχρονη, ζωντανή γλώσσα που να μπορεί να εκφράσει και να ερμηνεύσει τη συνθετότητα του χαρακτήρα τους και τη φωνή τους.

Στερεότυπα, κανόνες συμπεριφοράς, άτυπο πρωτόκολλο ακόμη και για καθημερινές ασχολίες, διακριτοί ρόλοι και «χώροι» για τις γυναίκες και τους άνδρες. Τι ωθεί την ηρωίδα σας να εναντιωθεί σε όλα τα παραπάνω και ο έρωτας τι ρόλο μπορεί να παίζει σ' όλα αυτά;

Ήθελα μια ηρωίδα που να μη θέλει να συγκρουστεί οπωσδήποτε, αλλά να οδηγείται σε αυτό από κάτι βαθύτερο, από ένα αίσθημα υπερβολής στον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνει τον κόσμο και τη ζωή της. Δραματουργικά προτιμώ τους ήρωες που δεν έχουν καμία πρόθεση να επαναστατήσουν, αλλά το κάνουν από κάποιο «ελάττωμά» τους. Μου αρέσουν οι άνθρωποι που καταφέρνουν μικρές αλλαγές στον κόσμο επειδή αλλάζουν οι ίδιοι, και όχι για το αντίθετο. Και από την άλλη, ο ρόλος του έρωτα στη ζωή της είναι καταστροφικός. Η Δανάη είναι το είδος του περήφανου ανθρώπου που, αν δεν εξευτελιστεί ερωτικά, δεν θα μάθει να συγχωρεί. Η ταπεινωτική ιδιότητα του έρωτα είναι μεταμορφωτική και στη ζωή και στη μυθοπλασία.

Οι αναλογίες είναι συγκλονιστικές αν σκεφτείτε ότι με την πτώχευση και τις πολεμικές αποζημιώσεις που έφεραν τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο πριν το 1900, η Ελλάδα παρέλυσε από μία οικονομική κρίση με δεσμεύσεις που την ταλαιπώρησαν για πολλές δεκαετίες.

Τοποθετώντας την ιστορία σας στα τέλη του 19ου αιώνα, εύκολα παρατηρεί κανείς αναλογίες με τη σημερινή εποχή. Ήταν στους στόχους σας να καταδείξετε κάτι τέτοιο;

Οι αναλογίες είναι συγκλονιστικές αν σκεφτείτε ότι με την πτώχευση και τις πολεμικές αποζημιώσεις που έφεραν τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο πριν το 1900, η Ελλάδα παρέλυσε από μία οικονομική κρίση με δεσμεύσεις που την ταλαιπώρησαν για πολλές δεκαετίες. Βυθίστηκε σε μια διχαστική ρητορική που όσο έδωσε φωνή σε ένα ρεαλιστικό προσανατολισμό, άλλο τόσο γέννησε επικίνδυνες φαντασιώσεις και δικαιολογίες. Φυσικά και ήταν μέσα στους στόχους μου, και για τις ανάγκες αυτής της εμβάθυνσης το συγκεκριμένο μυθιστόρημα μού πήρε χρόνια για να ολοκληρωθεί.

Όταν γράφατε το μυθιστόρημα, με δεδομένο ότι έχετε μια ενεργή και ανοιχτή σχέση με τον «χώρο» της λογοτεχνίας και εκτός Ελλάδας, είχατε καθόλου στον νου σας και τους ξένους αναγνώστες; Προσαρμόσατε δηλαδή τη γραφή σας για ένα πιο διεθνές κοινό;

Δουλεύω εκτός Ελλάδας στην πεζογραφία και στο θέατρο, γράφοντας στα αγγλικά, και για αυτό δεν βρίσκω κίνητρο στο να προσαρμόσω τη γραφή μου στα ελληνικά μου γραπτά για κάποιο στόχο που έχω ήδη καταφέρει μέσα από έναν άλλο δρόμο.

Λέγεται συχνά ότι οι συγγραφείς γράφουν διαρκώς το ίδιο βιβλίο ή ότι συγκεκριμένα θέματα επανέρχονται διαρκώς στα έργα τους, ως μοτίβα βάθους. Έχετε εντοπίσει τις «συγγραφικές εμμονές» σας, κι αν ναι, ποιες είναι αυτές;

Μου αρέσουν πολύ οι συγγραφικές εμμονές, αλλά με γοητεύει περισσότερο η μεταμόρφωση στα μοτίβα βάθους που αναφέρετε. Πιθανώς, αν με αναλύσει ένας τρίτος να καταλήξει σε κάποια χαρακτηριστικά, ιδίως στο ύφος των προτάσεών μου, αλλά αυτό που επιδιώκω είναι να αλλάζω, και το είδος των ηρώων μου και τους δραματουργικούς μου άξονες. Δουλεύω συγχρόνως πολλά κείμενα μέχρι να καταλήξω ποιο από αυτά θα είναι η επόμενη δουλειά μου. Το πρώτο μου μυθιστόρημα το 2002 ήταν ένα ψυχολογικό θρίλερ και αμέσως μετά πήγα σε ένα ιστορικό μυθιστόρημα με φόντο την επιπλοποιΐα — αυτό νομίζω ότι είναι ενδεικτικό των αναζητήσεών μου.

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.

Λαχτάρα που περίσσεψε από χτες
Γιάννης Σκαραγκάς
Κριτική 2018
Σελ. 512, τιμή εκδότη €16,00

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΡΑΓΚΑ