Έλσα Νικολαΐδου: «Η φιλοσοφία ξεκαθαρίζει τη σκέψη, αποσαφηνίζει καταστάσεις, βλέπει τα πράγματα από απόσταση»

Γεννημένη στη Θεσσαλονίκη, η Έλσα Νικολαΐδου σπούδασε στο ΑΠΘ Φιλοσοφία, με μεταπτυχιακές σπουδές στη Αριστοτελική Φιλοσοφία, δίνοντας παράλληλα μια νέα ερμηνεία του αριστοτελικού ορισμού της ψυχής στη διδακτορική της διατριβή. Ζει στη Λάρνακα της Κύπρου. Έχει διδάξει Φιλοσοφία στην ιδιωτική και τη δημόσια εκπαίδευση, όπου εργάζεται σήμερα, ενώ υπηρέτησε για έναν χρόνο και ως Σύμβουλος Φιλοσοφίας του Υπουργείου Παιδείας Κύπρου (ΥΠΑΝ).

Αφορμή για την παρακάτω συνέντευξη αποτέλεσε το τελευταίο της βιβλίο Η φιλοσοφία της ευτυχίας (εκδ. Μεταίχμιο), στο οποίο στρέφεται στα κείμενα των αρχαίων φιλοσόφων για να εντοπίσει απαντήσεις στα ερωτήματα που μας ταλανίζουν σήμερα. Μιλήσαμε μαζί της για την αρχαία φιλοσοφία, για την κατάκτηση της ευτυχίας, για τον σύγχρονο κόσμο, στον οποίο οι έννοιες του «ευ ζην» και της «αυτογνωσίας» χρησιμοποιούνται πολύ συχνά και κάπως καταχρηστικά μάλλον, χωρίς να εκφράζουν ουσιαστικά κάποιο σύστημα σκέψης. 

Η φιλοσοφία της ευτυχίας, το πιο πρόσφατο βιβλίο σας, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Πώς προέκυψε η ιδέα αυτού του βιβλίου και ποια τα στάδια μέχρι να φτάσει στα χέρια μας;

Το βιβλίο αποτελεί συνέχεια της προσπάθειας διάδοσης της φιλοσοφικής σκέψης που ξεκίνησε με το πρώτο μου βιβλίο Φιλοσοφία για όλους. Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους; (εκδ. Μεταίχμιο, 2022), το οποίο παρουσίαζε τη φιλοσοφία των αρχαίων φιλοσόφων με ευσύνοπτο τρόπο. Καθώς φτάνουμε λοιπόν στα ελληνιστικά χρόνια, που ακολουθούν τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, παρατηρούμε μια άνθηση των φιλοσοφικών σχολών που εστιάζουν στην ευδαιμονία του ατόμου. Επομένως, το να ασχοληθώ με τις θεωρίες της ευτυχίας της αρχαιότητας ήταν φυσική συνέχεια.

Είχαν προηγηθεί βέβαια διαλέξεις, σεμινάρια (ακόμα και μαθητικό συνέδριο) με αυτό το θέμα, που πραγματοποιήθηκαν διά ζώσης και διαδικτυακά. Αλλά η φιλοσοφία της ευτυχίας δεν είναι μόνο θεωρία, η σκέψη συνοδεύεται από έλεγχο της πράξης, με αποτέλεσμα στο τέλος κάθε κεφαλαίου να υπάρχουν φιλοσοφικές ασκήσεις που βοηθούν τον αναγνώστη να ασκηθεί πραγματικά στη φιλοσοφία με την οποία ταυτίζεται.

Στα σχολικά μας χρόνια διδασκόμαστε τον φιλοσοφικό λόγο είτε άμεσα, μέσω της ανάλυσης αρχαίων φιλοσοφικών κειμένων, είτε έμμεσα, από μια εισαγωγή στη φιλοσοφία. Και ενώ όλοι μας νιώθουμε περήφανοι για τους προγόνους μας και καυχιόμαστε για τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη, αντ’ αυτού ελάχιστοι σύγχρονοι Έλληνες θα ασχοληθούν με τη μελέτη της φιλοσοφίας, ενώ οι περισσότεροι δεν θα ενδιαφερθούν επ’ ουδενί. Πού εντοπίζετε στην ουσία αυτή την αποστροφή της επαφής μαζί της;

Η αλήθεια είναι ότι δεν διδασκόμαστε τον φιλοσοφικό λόγο όπως θα έπρεπε. Στην Ελλάδα (αλλά και στην Κύπρο, όπου ζω τα τελευταία 20 χρόνια) μάς αρκεί το ένδοξο μακρινό μας παρελθόν, αλλά σε ό,τι αφορά τη φιλοσοφική σκέψη, θεωρούμε ότι είναι κάτι δύσκολο ή παρωχημένο. Αυτό βέβαια πηγάζει από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε την αρχαία ελληνική γραμματεία εν γένει. Αν εξαιρέσουμε τον Όμηρο, που διδάσκεται από μετάφραση, τα πλατωνικά και αριστοτελικά κείμενα χρησιμοποιούνται ευρέως στην εκπαίδευση ως υποστηρικτικό υλικό της εκμάθησης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, τα συναντούμε κατακερματισμένα, έτοιμα για ανάλυση μορφοσυντακτικών και γραμματολογικών φαινομένων, με αποτέλεσμα να μη συζητάμε τις ιδέες που αυτά περιέχουν, ώστε να γνωρίσουμε την ηδονή (πέρα από τη χρησιμότητα) του φιλοσοφείν.

Με λίγα λόγια, το σχολείο όχι μόνο δεν προάγει τη φιλοσοφική σκέψη αλλά ούτε την αγάπη για τη σοφία των αρχαίων φιλοσόφων, όπως ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης, γιατί κυρίως σ’ αυτούς αναφερόμαστε, καθώς οι Προσωκρατικοί, ο Επίκουρος και οι Στωικοί απουσιάζουν. Η συνέχεια είναι γνωστή. Χρειάζεται πολύς κόπος και αφοσίωση για να εντρυφήσει κανείς από μόνος του στα φιλοσοφικά κείμενα. Η καθημερινότητα ισοπεδώνει όποια ενασχόληση απαιτεί μόχθο.

Ποιο είναι το κυρίαρχο αίσθημα, πιστεύετε, που θα αποκομίσει ο αναγνώστης αυτού του βιβλίου;

Σίγουρα εκείνο της γαλήνης και αταραξίας. Οι φιλόσοφοι έχουν μια ήρεμη θέαση των πραγμάτων, την οποία μεταδίδουν αγόγγυστα στο κοινό. Η ευτυχία είναι μια μόνιμη κατάσταση στην οποία μπορεί να φτάσει ο άνθρωπος που έχει αφιερώσει χρόνο στον εαυτό του, ώστε να τον γνωρίσει και να τον βελτιώσει. Σκοπός δεν είναι να μάθουμε τι είναι ευδαιμονία, γράφει ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια, αλλά να γίνουμε ευδαίμονες.

Η φιλοσοφία ξεκαθαρίζει τη σκέψη, αποσαφηνίζει καταστάσεις, βλέπει τα πράγματα από απόσταση.

Ο αναγνώστης που επιθυμεί να κατακτήσει την ευτυχία, δεν θα το κατορθώσει μόνο με τη μελέτη, αλλά κυρίως με την άσκηση. Έτσι, το βιβλίο βρίθει πνευματικών ασκήσεων που οριοθετούν την ευτυχία στις σημερινές συνθήκες, που τελικά δεν διαφέρουν πολύ από τις αρχαίες. Η φιλοσοφία ξεκαθαρίζει τη σκέψη, αποσαφηνίζει καταστάσεις, βλέπει τα πράγματα από απόσταση.

Ο Δημόκριτος, όπως αναφέρετε, αλλά και όλοι οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι και φιλοσοφικές σχολές έστρεφαν την πλάτη τους στον πλούτο. Ο 20ός αιώνας τον καθιέρωσε στην πρώτη γραμμή για την απόκτηση της πολυπόθητης ευτυχίας. Ο σύγχρονος άνθρωπος ξεπερνά κάθε είδους όρια για την απόκτησή του. Το βιβλίο τι απαντά σε αυτή την πάγια εκτίμηση των τελευταίων αιώνων;

Χαίρομαι που μου κάνετε την ερώτηση για ένα παρεξηγημένο θέμα από την αρχαιότητα, αυτό του πλούτου. Στο βιβλίο αφιερώνω ένα εισαγωγικό κείμενο με τίτλο «Ο πλούτος των φιλοσόφων» προκειμένου να ρίξω φως στη σχέση των φιλοσόφων με τα χρήματα. Ήδη ο πρώτος φιλόσοφος, ο Θαλής, κατηγορήθηκε από τους συντοπίτες του για τη φτώχεια του, με αποτέλεσμα να προβεί ο ίδιος σε μια επιχειρηματική κίνηση (βασισμένη στην πρόγνωση του καιρού) αποκομίζοντας πολλά χρήματα. Και όλα αυτά τα έκανε, εξηγεί ο Αριστοτέλης, για να τους αποδείξει περίτρανα ότι οι φιλόσοφοι μπορούν να γίνουν πλούσιοι, αν το επιθυμούν, αλλά δεν είναι αυτός ο σκοπός τους.

Το βιβλίο παρουσιάζει τις διαφορετικές στάσεις των φιλοσοφικών σχολών απέναντι στον πλούτο. Το σημείο ομοφωνίας βέβαια είναι ότι τα χρήματα δεν είναι σκοπός της ζωής, γεγονός που ισχύει και σήμερα.

Δεν ήταν βέβαια όλοι οι φιλόσοφοι εναντίον των χρημάτων και είχαν τα δικά τους επιχειρήματα. Ο Αριστοτέλης, για παράδειγμα, περιλαμβάνει τον πλούτο στα εξωτερικά αγαθά. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να πραγματοποιήσει τα ταξίδια και τις έρευνές του χωρίς χρήματα; Επιπλέον, ο ίδιος θεωρεί σπουδαία και την αρετή της γενναιοδωρίας, το να διαμοιράζεις τα χρήματά σου με ορθό τρόπο, ώστε να ευεργετείς τους άλλους και παράλληλα να εξυπηρετείς τις ανάγκες σου. Με τον Σενέκα βέβαια (και έχει παρεξηγηθεί γι’ αυτό, σε σημείο που χρειάστηκε να απολογηθεί για την τεράστια περιουσία του) ο πλούτος από «αδιάφορο» αγαθό γίνεται «προτιμητέο». Ποιος γνωρίζει καλύτερα από έναν φιλόσοφο να διαχειρίζεται ορθά τον πλούτο; Το βιβλίο παρουσιάζει τις διαφορετικές στάσεις των φιλοσοφικών σχολών απέναντι στον πλούτο. Το σημείο ομοφωνίας βέβαια είναι ότι τα χρήματα δεν είναι σκοπός της ζωής, γεγονός που ισχύει και σήμερα.

Από τον σκοτεινό Ηράκλειτο και τον διαλεκτικό Σωκράτη η αυτογνωσία πέρασε ανά τους αιώνες σε όλους τους λαούς. Σήμερα η πολυπόθητη αυτογνωσία παραμένει διακαής στόχος όλων μας, αλλά ελάχιστοι ενσκήπτουν στην κατάκτησή της. Τι θα πρέπει να υπερβεί, πιστεύετε, ο άνθρωπος για να επικοινωνήσει και να κατανοήσει τον εαυτό του;

Σίγουρα χρειάζεται να βρει χρόνο για τον εαυτό του. Κάτι που συνήθως ξεχνάμε «ζώντας» μέσα στην καθημερινότητα χωρίς να βιώνουμε στην ουσία τίποτε. Αν υπολογίζαμε πόσο χρόνο κατασπαταλάμε σε ανούσια πράγματα, θα ήμασταν πιο προσεκτικοί. Ειδικά στην εποχή μας αναζητούμε συνεχώς τρόπους να σπαταλήσουμε τον χρόνο μας, δηλαδή τον χρόνο της ζωής μας. Θέλουμε ο χρόνος να περνάει γρήγορα και τον ξοδεύουμε αφειδώς στα ΜΚΔ, στην τηλεόραση ή με ανθρώπους που δεν αξίζουν την προσοχή μας.

Ο χρόνος με τον εαυτό μας θα ξεδιαλύνει καταστάσεις, θα θέσει στόχους και θα τους ελέγξει. Θα ανακαλύψουμε τις δυνάμεις μας, να τις εξελίξουμε και να τις καθοδηγήσουμε όπου επιθυμούμε. Καταρχάς, λοιπόν, το γνώθι σαυτόν προϋποθέτει χρόνο και άσκηση. Αυτά, βέβαια, αφορούν όλα τα πράγματα στα οποία θέλουμε να γίνουμε καλύτεροι. Γιατί να διαφέρει η γνώση του εαυτού μας;

«Εν ολιγίστοις κείται το ευδαιμόνως βιώσαι» λέει ο Μάρκος Αυρήλιος. Απαριθμήστε μας, αν θέλετε, αυτά τα λίγα πράγματα σας κάνουν ευτυχισμένη.

Προσπαθώ να βιώνω τον χρόνο συνειδητά, ζώντας την κάθε μέρα και όχι την καθημερινότητα. Το βασικό είναι ο χρόνος. Φροντίζω καθημερινά να έχω ελεύθερο χρόνο, ο οποίος είναι ο μοναδικός χρόνος που μας ανήκει. Η οικογένεια αναμφίβολα είναι πηγή καθημερινής ευτυχίας, ειδικά το μεσημεριανό φαγητό, όπου όλοι συζητάμε την ημέρα μας, απολαμβάνοντας την εξαίρετη μαγειρική του συζύγου μου, ο οποίος είναι λάτρης της γευστικής απόλαυσης.

Τέλος, απολαμβάνω την αυτάρκεια που προσφέρει η θεωρητική ενασχόληση με τη φιλοσοφία. Αυτά αποτελούν την καθημερινή μου ευτυχία, τα θεωρώ σπουδαία και θα τα επέλεγα ανάμεσα σε πολλά άλλα. Εκτιμώ συνειδητά την καθημερινότητα και δεν με φοβίζει το μέλλον.

Πολλοί επικαλούνται πως η σύγχρονη επιμερισμένη φιλοσοφική γνώση γίνεται δυσνόητη στον μέσο ανθρώπινο νου. Κάτι παρόμοιο βέβαια αφορά και τις επιστήμες, για παράδειγμα τα μαθηματικά από τον 19ο αιώνα και μετά. Τι έχετε να πείτε επ’ αυτού; Η σύγχρονη φιλοσοφική γλώσσα είναι αποτρεπτική ή δεν είμαστε τόσοι ευήκοοι στις ιδέες της σύγχρονης σκέψης;

Για να διαβάσουμε σύγχρονη φιλοσοφία και να την κατανοήσουμε, θα πρέπει πρώτα να έχουμε μελετήσει την αρχαία φιλοσοφία. Η διάσημη ρήση του Γουάιτχεντ «ότι ο ασφαλέστερος γενικός χαρακτηρισμός της ευρωπαϊκής φιλοσοφικής παράδοσης είναι ότι αποτελείται από μια σειρά υποσημειώσεων στον Πλάτωνα» υπερασπίζει την άποψη ότι η αρχαία φιλοσοφία, και δη ο Πλάτωνας, έθεσε πολλά από τα ερωτήματα που απασχολούν το φιλοσοφείν. Η φιλοσοφία είχε και αυτή, όπως η επιστήμη, τη δική της εξέλιξη με το πέρασμα των αιώνων, αν και οι δρόμοι τους έχουν πλέον διαχωριστεί. Οι απαρχές της όμως είναι εξίσου σπουδαίες και θα έπρεπε κάποιος να ξεκινήσει από εκεί.

Ο Χάιντεγκερ, ξέρετε, έλεγε στους μαθητές του ότι πρέπει να μελετήσουν πρώτα 10-15 χρόνια Αριστοτέλη, προκειμένου να κατανοήσουν τον Νίτσε. Όσο υπερβολική κι αν ακούγεται, η δήλωσή του περιέχει ισχυρή δόση αλήθειας.

Στο προηγούμενο βιβλίο μου, το Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;, παρουσιάζω την αρχαία φιλοσοφία και στο παράρτημα παραθέτω σύγχρονα προβλήματα που βέβαια εκκινούν από ηθικά διλήμματα που ανέκαθεν αποτελούσαν το αντικείμενο της φιλοσοφίας. Η αφετηρία είναι πάντοτε η αρχαία φιλοσοφία. Ο Χάιντεγκερ, ξέρετε, έλεγε στους μαθητές του ότι πρέπει να μελετήσουν πρώτα 10-15 χρόνια Αριστοτέλη, προκειμένου να κατανοήσουν τον Νίτσε. Όσο υπερβολική κι αν ακούγεται, η δήλωσή του περιέχει ισχυρή δόση αλήθειας. Η σύγχρονη φιλοσοφία χρειάζεται μια προπαιδεία. Το ίδιο βέβαια συμβαίνει, όπως είπατε, και στην επιστήμη.

Παλιότερα, στα βιβλία «εκλαΐκευσης» της επιστήμης (όπως κι αυτά που χαρακτηρίζονται ως βιβλία αυτοβελτίωσης) ήμουν κάθετα αντίθετος, θεωρώντας τα, ας μου επιτραπεί ο όρος, πασαλείμματα. Τα τελευταία χρόνια τα υπολήπτομαι, καθώς τα θεωρώ έναν διάμεσο για την επικοινωνία του ανθρώπου με κάποιο κλάδο μιας επιστήμης που θα τον έλξει για περαιτέρω γνώση. Εσείς στο τέλος κάθε κεφαλαίου, άλλωστε, παραπέμπετε σε κείμενα του εξεταζόμενου φιλοσόφου. Πώς πήρατε λοιπόν την απόφαση να στραφείτε σε βιβλία που θα θέσουν τα θεμέλια για να «κοινωνήσει» ο μέσος αναγνώστης τη φιλοσοφία;

Συμφωνώ μαζί σας. Θεωρώ τη φιλοσοφία, και ειδικότερα την αρχαία, σημαντικότατο εφόδιο για τη ζωή, πόσο μάλλον τις θεωρίες για την ευτυχία. Από την άλλη, η ακαδημαϊκή μου ενασχόληση με έχει διδάξει ότι η φιλοσοφία διδάσκεται μέσα από τα κείμενα των φιλοσόφων και αυτό εφάρμοσα και στο προηγούμενο βιβλίο. Και η Φιλοσοφία της ευτυχίας βρίθει από αποσπάσματα, ώστε ο αναγνώστης να εξοικειωθεί με τον φιλοσοφικό λόγο (είναι τόσο ωραίος, άλλωστε) και, γιατί όχι, να αναζητήσει το έργο και να το διαβάσει ολόκληρο.

Θεωρώ ότι η φιλοσοφία πρέπει και μπορεί να είναι μέρος του βίου μας. Όλοι εκφέρουμε απόψεις, απαντάμε σε ερωτήματα, αντιμετωπίζουμε καταστάσεις και με λίγα λόγια, αντιδρούμε στα πράγματα που συμβαίνουν.

Βρίσκω τα φιλοσοφικά έργα έξοχα και μάλιστα πολλά από αυτά θεωρούνται και λογοτεχνικά αριστουργήματα, όπως είναι πολλά πλατωνικά έργα, αλλά και λατινικά όπως το De rerum natura του Λουκρήτιου ή τα έργα του Σενέκα. Θεωρώ ότι η φιλοσοφία πρέπει και μπορεί να είναι μέρος του βίου μας. Όλοι εκφέρουμε απόψεις, απαντάμε σε ερωτήματα, αντιμετωπίζουμε καταστάσεις και με λίγα λόγια, αντιδρούμε στα πράγματα που συμβαίνουν. Γιατί να ξεκινάμε από την αρχή, ενώ υπάρχει ήδη τόση σοφία για το πώς θα ζήσουμε;

Τις τελευταίες δεκαετίες, διάφορες τάσεις για ευεξία και ευημερία του ανθρώπου βρίσκουν πρόσφορο έδαφος σε αυτιά που έχουν ακούσει τα ίδια από τα σχολικά τους χρόνια μέσω των φιλοσοφικών μαθημάτων. Ζήτημα μάρκετινγ; Ξιπασμού; Τάση της μόδας;

Ζήτημα ευκολίας, ίσως; Μάλλον όλα τα παραπάνω. Οι συμβουλές όμως που απλόχερα προσφέρονται σήμερα πολλές φορές είναι αποκομμένες από το φιλοσοφικό πλαίσιο αναφοράς της κάθε θεωρίας. Τις περισσότερες φορές λειτουργούν αποσπασματικά, δεν μπορούν να στηριχτούν στο στέρεο οικοδόμημα μιας φιλοσοφίας που έχει δοκιμαστεί σε βάθος αιώνων.

Η ευτυχία ή ευδαιμονία απαιτεί την ενεργή συμμετοχή μας, συνείδηση, άσκηση, επιμέλεια εαυτού, αυτοέλεγχο. Αν μελετήσει κανείς φιλοσοφία, εύκολα θα διαπιστώσει τη σύνδεση της θεωρίας με την πράξη και βέβαια με την ηθική. Επίσης, θεωρώ ότι στο εξωτερικό, π.χ. στη Γαλλία, εκτιμούν περισσότερο τη φιλοσοφία από ό,τι στην Ελλάδα. Οπότε είναι και το ζήτημα ότι η φιλοσοφία μάς ανήκει, επειδή γεννήθηκε εδώ. Ό,τι είναι «κτήμα» μας θεωρείται δεδομένο και αυτό είναι κακό.

Κάποιος θα μπορούσε να αντιτείνει ότι οι ιδέες που μας παραδίδει η φιλοσοφία είναι ουτοπικές στην καθημερινότητα μιας μεταμνημονιακής Ελλάδας που οι καθημερινές ανάγκες συνεχώς αυξάνονται, μπροστά και στη ραγδαία ανάπτυξη του τουρισμού, που αποφέρει άλλα δεινά (χαμηλοί μισθοί, ανεπάρκεια εύρεσης φτηνής κατοικίας κ.ο.κ). Βάσει αυτών, σε ποιο κομμάτι της αρχαίας ελληνικής σκέψης θα ήταν επιβεβλημένο να στραφεί αρχικά ο σημερινός Έλληνας, κυρίως των αστικών πόλεων;

Η ζωή ποτέ δεν ήταν εύκολη, ειδικά κατά τις περιόδους όπου άνθησε η φιλοσοφία του βίου. Τα χρόνια που ακολούθησαν τον θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου, η φιλοσοφία βρέθηκε στην υπηρεσία του ανθρώπου που ζούσε σε ταραγμένες εποχές. Αν αναλογιστούμε το τι συνέβαινε τότε, θα διαπιστώσουμε ότι σήμερα ο άνθρωπος του δυτικού πολιτισμού έχει πολύ μεγαλύτερη ελευθερία να πραγματοποιήσει πολλά απ’ αυτά που επιθυμεί, πολύ περισσότερα από όσα θα επιθυμούσε ποτέ ένας βασιλιάς ή αυτοκράτορας.

Οπότε, θα πρότεινα την αρμονική συμβίωση με τους άλλους, με τους φίλους μας, όπως έπραξαν ο Αριστοτέλης, ο Επίκουρος και ο Ζήνων ο Κιτιεύς, οι φιλοσοφίες των οποίων είναι και οι πιο δημοφιλείς σήμερα, σε ό,τι αφορά την ευτυχία.

Ωστόσο, οι ανάγκες που πηγάζουν από κενές επιθυμίες (όπως λέει ο Επίκουρος) κατακλύζουν το άτομο που δεν γνωρίζει πού να στραφεί για βοήθεια. Αλλά θεωρώ -και εδώ θα συμφωνήσω με τον Αριστοτέλη και τον Επίκουρο- ότι η φιλία μεταξύ των ανθρώπων διαδραματίζει τον μεγαλύτερο ρόλο στην ευδαιμονία μας. Ο Ζήνων, ο ιδρυτής του Στωικισμού, εισήγαγε για πρώτη φορά την έννοια της «Κοσμοπόλεως», όπου οι σοφοί (καλοί) διαβιούν ευτυχισμένοι ανεξαρτήτως καταγωγής, φύλου, θρησκείας κτλ. Οπότε, θα πρότεινα την αρμονική συμβίωση με τους άλλους, με τους φίλους μας, όπως έπραξαν ο Αριστοτέλης, ο Επίκουρος και ο Ζήνων ο Κιτιεύς, οι φιλοσοφίες των οποίων είναι και οι πιο δημοφιλείς σήμερα, σε ό,τι αφορά την ευτυχία.

Κλείνοντας, στον Βίο και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, ο Καζαντζάκης αποφαίνεται πως: Η ευτυχία είναι πράγμα απλό και λιτοδίαιτο — ένα ποτήρι κρασί, ένα κάστανο, ένα φτωχικό μαγκαλάκι, η βουή της θάλασσας. Τίποτα άλλο. Πολλοί λίγοι νέοι θα ασπάζονταν κάτι τέτοιο. Ποιες αλλαγές θεωρείτε πως θα ήταν επιβεβλημένες στη δημόσια εκπαίδευση; Η οικογένεια τι οφείλει να μεταδώσει στους αυριανούς πολίτες; Ποιος ο ρόλος της πολιτείας;

Αυτό που περιγράφει ο Καζαντζάκης είναι στιγμές χαράς και όχι η έννοια της ευτυχίας που είχαν στο μυαλό τους οι αρχαίοι φιλόσοφοι, αν και θα συμφωνούσαν εν γένει στην αυτάρκεια που υπαινίσσεται η φράση. Η ευτυχία είναι μια κατάσταση που διαρκεί σε όλη τη ζωή. «Ένα χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη» λέει ο Αριστοτέλης για να συμπληρώσει ότι «ούτε στιγμές ευτυχίας κάνουν τον άνθρωπο ευτυχισμένο».

Έχουμε απομακρυνθεί από τον σκοπό της ζωής, που δεν είναι άλλος από την ευτυχία.

Επομένως, η ευτυχία χρειάζεται μία συνείδηση που είναι σε θέση να ζει το παρόν και έναν ορθολογικό νου, που απέχει από φόβους και προκαταλήψεις, που αντιμετωπίζει με σύνεση τις χαρές και τις λύπες και απολαμβάνει τόσο τις στιγμές με τους φίλους του όσο και με τον εαυτό του. Πόσοι άνθρωποι σήμερα μπορούν να περάσουν χρόνο με τον εαυτό τους; Να τον γνωρίσουν και να τον φροντίσουν; Και όμως. Η γνώση του εαυτού είναι εκ των ων ουκ άνευ για το ευ ζην. Θεωρώ ότι όσο η παιδεία απομακρύνεται από τις ανθρωπιστικές σπουδές, και για να το κάνω πιο συγκεκριμένο, όσο η εκπαίδευση δεν περιλαμβάνει την ηθική και τη φιλοσοφία, το άτομο θα είναι αναγκασμένο να αναζητήσει μόνο του, από την αρχή, το πώς θα ζήσει. Και όμως, το φιλοσοφείν μπορεί να καλλιεργηθεί και οι άνθρωποι να γίνουν ευτυχισμένοι και να αισθανθούν αυτάρκεις, καθώς στις μέρες μας η έννοια της αυτάρκειας συνεχώς διευρύνεται, πλησιάζοντας την απληστία. Έχουμε απομακρυνθεί από τον σκοπό της ζωής, που δεν είναι άλλος από την ευτυχία.

Ο επόμενος σταθμός της φιλοσοφικής σας καταδίωξης έχει φανεί ή απολαμβάνετε την ευτυχή κατάληξη της διαδρομής του παρόντος βιβλίου;

Η περιπέτεια της φιλοσοφίας δεν τελειώνει ποτέ. Εδώ και επτά χρόνια διατηρώ εβδομαδιαία στήλη Φιλοσοφίας στην εφημερίδα της Κύπρου «Ο Φιλελεύθερος», ενώ έχω προγραμματισμένα σεμινάρια φιλοσοφίας για όλο το επόμενο έτος.

Το παρόν βιβλίο είναι το επιστέγασμα πολλών χρόνων μελέτης, σεμιναρίων και μαθημάτων φιλοσοφίας, τα οποία συνεχίζονται καθώς υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον από τον κόσμο. Η φιλοσοφία καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ζωής μου εδώ και δεκαετίες και είμαι βέβαιη ότι το ίδιο θα συμβαίνει και τα επόμενα χρόνια. Γιατί όπως λέει και ο Σωκράτης, «μια ζωή που δεν εξετάζεται δεν αξίζει να τη ζει κανένας άνθρωπος». Η φιλοσοφία μάς προτρέπει να ζήσουμε στο παρόν και να εξετάσουμε τον βίο μας. Αυτό θα συνεχίσω να κάνω.

*Ο ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΔΑΝΙΗΛ σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστήμιου Κρήτης. Εργάζεται στην Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Έλσα Νικολαΐδου γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε στο ΑΠΘ Φιλοσοφία (προπτυχιακές και μεταπτυχιακές σπουδές) και Αριστοτελική Φιλοσοφία, δίνοντας μια νέα ερμηνεία του αριστοτελικού ορισμού της ψυχής (διδακτορική διατριβή). Από το 2005 ζει στη Λάρνακα της Κύπρου.

Έχει διδάξει Φιλοσοφία στην ιδιωτική και τη δημόσια εκπαίδευση, όπου εργάζεται σήμερα, ενώ υπηρέτησε για έναν χρόνο και ως Σύμβουλος Φιλοσοφίας του Υπουργείου Παιδείας Κύπρου (ΥΠΑΝ). Παράλληλα, έχει συμμετάσχει με ανακοινώσεις της σε πανελλήνια και παγκόσμια συνέδρια Φιλοσοφίας και έχει οργανώσει σεμινάρια Φιλοσοφίας με τον Οργανισμό Νεολαίας Κύπρου, το Ίδρυμα Πολιτιστικής Δημιουργίας για Παιδιά και Νέους και το Μουσείο Πιερίδη-Πολιτιστικό Ίδρυμα Τράπεζας Κύπρου.

Από το 2018 συνεργάζεται με την εφημερίδα της Κύπρου Ο Φιλελεύθερος, όπου διατηρεί τη στήλη «Φιλοσοφία και Ζωή». Από τις εκδόσεις Μεταίχμιο κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο της Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;.