Νίκος Αμανίτης: «Περισσότερο και από βιογραφία του Νίκου Μπαλόγιαννη, το βιβλίο είναι βιογραφία μιας εποχής»

Ο αγνοούμενος του Ματαρόα, το πρώτο βιβλίο του έμπειρου δημοσιογράφου Νίκου Αμανίτη, ακροβατεί ανάμεσα στο είδος της βιογραφίας και της λογοτεχνίας. Κυρίως θέμα του, ο βίος και η πολιτεία του Νίκου Μπαλόγιαννη, ενός από τους πολλούς «ξεχασμένους» της Ιστορίας, μποέμ ζωγράφου που σπούδασε στο Παρίσι, πολέμησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εντάχθηκε στο ΕΑΜ και στη συνέχεια βρέθηκε στο θρυλικό πλοίο Ματαρόα, για να καταλήξει, μετά από πολλές περιπέτειες, στην Αμερική, όπου ως έναν βαθμό αναγνωρίστηκε το καλλιτεχνικό έργο του.

Πέραν, όμως, από όλα αυτά, Ο αγνοούμενος του Ματαρόα ξαναζωντανεύει το πρόσωπο της Μουν, της Γαλλίδας αγαπημένης του Μπαλόγιαννη, την οποία δεν ξέχασε ακόμα κι όταν αυτή παντρεύτηκε, αλλά και μιας ολόκληρης εποχής. Αφετηρία για αυτό το συγγραφική εγχείρημα, μια επιστολή που γράφτηκε σε ένα ρολό χαρτί και που ξετυλιγμένη φτάνει τα 27 μέτρα ενώ χρονικά καλύπτει όλη την περίοδο από τον κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου μέχρι την Απελευθέρωση το 1944. 

Στο επίκεντρο του βιβλίου σας βρίσκεται μια μυστηριώδης φιγούρα, ο Νίκος, ένας ζωγράφος που κατά την περίοδο της Κατοχής γράφει μια μακροσκελή ερωτική επιστολή προς την -εξίσου μυστηριώδη- Μουν, την αγαπημένη του που βρίσκεται στο Παρίσι. Από την επιστολή ξεκινούν όλα: την παραθέτετε στην αρχή του βιβλίου σας και αυτό που ακολουθεί είναι μια ανασύνθεση της ζωής του Νίκου, της Μουν και μιας εποχής που έχει χαθεί. Γιατί ξεκινάτε με την επιστολή; Ήταν σημαντικό να μιλήσει πρώτα ο «ήρωάς» σας, ύστερα εσείς;

Όλα αρχίζουν από αυτό το ερωτικό γράμμα που κανένας δεν είχε διαβάσει μέχρι να βρεθεί στα χέρια μου. Αυτό ήταν που με παρακίνησε να ξεκινήσω την έρευνα που κατέληξε σε βιβλίο. Ένας λόγος ήταν το περιεχόμενό του: μέσα στην Κατοχή, ένας ζωγράφος 30 χρονών εξιστορεί τη ζωή του σε μια νεαρή Γαλλίδα, ζωγράφο κι αυτή, που αγάπησε στο Παρίσι το 1939, λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος και τους χωρίσει. Μέσα από τις γραμμές αυτού του μεγάλου ανεπίδοτου γράμματος περνάνε οι δύσκολες ώρες της αθηναϊκής καθημερινότητας, οι ελπίδες για την απελευθέρωση, οι αγώνες της Αντίστασης (αυτός ήταν οργανωμένος στο ΕΑΜ), αλλά και η νοσταλγία των ωραίων, τελευταίων ημερών του μεσοπολεμικού Παρισιού.

Μπαίνουμε στο ατελιέ του δίπλα στο Στάδιο ή στο σπίτι του στην Πλάκα και τον παρακολουθούμε να ονειρεύεται, να νοσταλγεί, να θυμώνει, να αγωνίζεται, να φοβάται, να κρυώνει, να ζωγραφίζει, να πεινάει, να μεθά, να θυμάται, να ελπίζει.

Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Ήταν και η ίδια αυτή επιστολή ως αντικείμενο: ένα ρολό χαρτί που όταν το ξετυλίγεις φτάνει τα 27 μέτρα και που θυμίζει το scroll όπου, 10-15 χρόνια αργότερα, ο Τζακ Κέρουακ έγραψε το Στο δρόμο. Και εξάλλου, αυτό το γράμμα, που ξεκινάει στις 28 Οκτωβρίου του 1941 και τελειώνει τη μέρα της απελευθέρωσης, στις 12 Οκτωβρίου του 1944, είναι ο καλύτερος και πιο άμεσος τρόπος να γνωριστούμε με τον άνθρωπο που θα ακολουθήσουμε στις υπόλοιπες σελίδες του βιβλίου. Μπαίνουμε στο ατελιέ του δίπλα στο Στάδιο ή στο σπίτι του στην Πλάκα και τον παρακολουθούμε να ονειρεύεται, να νοσταλγεί, να θυμώνει, να αγωνίζεται, να φοβάται, να κρυώνει, να ζωγραφίζει, να πεινάει, να μεθά, να θυμάται, να ελπίζει.

Αλλά και το τέλος αυτού του γράμματος/ημερολογίου της Κατοχής μάς αφήνει ένα σωρό αναπάντητα ερωτήματα: ποια ήταν η Μουν; Διάβασε ποτέ αυτά που μόλις εμείς διαβάσαμε; Γιατί δεν του απαντάει όλο αυτόν τον καιρό; Επέζησε; Τον ξαναβρήκε; Έγινε σπουδαία ζωγράφος όπως πίστευαν ότι θα γίνει ο Μόραλης, ο Παπάς, ο Λημναίος και οι άλλοι συμφοιτητές τους στο Παρίσι; Και αυτός ο τύπος, ο Νίκος Μπαλόγιαννης, γιατί αγνοείται τελείως από την ελληνική βιβλιογραφία; Ποιος ήταν πριν από την Κατοχή και τι έγινε μετά; Εκεί αρχίζει η έρευνά μου.

Να λοιπόν γιατί επέλεξα να ξεκινήσω το βιβλίο από αυτό το γράμμα των 27 μέτρων, που επίσης είναι από μόνο του ένα μοναδικό ντοκουμέντο εκείνης της φοβερής εποχής. Και καθώς το μελετούσα και το σχολίαζα μέσα στη δική μας πρώτη, σκληρή καραντίνα, πόσο μου φαινόταν αξιοθαύμαστο ότι εκείνες τις μέρες της Κατοχής οι άνθρωποι κυκλοφορούσαν, έκαναν βεγγέρες ή συναντιόντουσαν στα ταβερνάκια!

Η έρευνά σας διήρκησε πέντε ολόκληρα χρόνια και από τις περιγραφές σας, καθώς και από τη βιβλιογραφία στο τέλος της έκδοσης, φαίνεται η συστηματικότητα με την οποία κινηθήκατε. Σίγουρα ο Νίκος Μπαλόγιαννης είχε μια γοητευτική προσωπικότητα που σας ώθησε στο δικό σας ταξίδι και σας κράτησε σε αυτό για ένα τόσο μεγάλο διάστημα. Πώς συνδεθήκατε μαζί του; Τι το τόσο ιδιαίτερο είχε η περίπτωσή του;

Την ύπαρξη του Μπαλόγιαννη τη γνώριζα. Ένας πίνακάς του, που με ακολουθεί από τα παιδικά μου χρόνια σε όσα σπίτια κατοίκησαν οι γονείς μου και έφτασε και στο δικό μου μετά τον θάνατό τους, ήταν η αφορμή να έρθει το γράμμα της Κατοχής στα χέρια μου. Υπήρξαν και άλλα πράγματα που με συνέδεαν μαζί του και που τα ανακάλυψα στη διάρκεια της έρευνάς μου – είναι ένα από τα αρκετά μυστικά που αποκαλύπτει σιγά σιγά η ανάγνωση του βιβλίου, αλλά ας μην το χαλάσω με σπόιλερ, ας αφήσουμε το σασπένς για τον αναγνώστη, που παρακολουθεί το βιβλίο να γράφεται καθώς το διαβάζει.

Ήταν ένας ανικανοποίητος διώκτης της τύχης, ένας απόλυτος χαρακτήρας και ταυτόχρονα ένας καπάτσος καταφερτζής, ένας τύπος γεμάτος αντιφάσεις, διονυσιακός, οξύθυμος και τρυφερός, συντηρητικός και ανατρεπτικός, έχοντας ταυτόχρονα όλα τα χαρακτηριστικά του μέσου Έλληνα που αγωνίζεται να επιτύχει.

Αυτό που μπορώ να πω για αυτόν τον άνθρωπο είναι ότι, ναι, είχε μια ξεχωριστή προσωπικότητα, δεν ήταν άνθρωπος του μέτρου. Ήταν ένας ανικανοποίητος διώκτης της τύχης, ένας απόλυτος χαρακτήρας και ταυτόχρονα ένας καπάτσος καταφερτζής, ένας τύπος γεμάτος αντιφάσεις, διονυσιακός, οξύθυμος και τρυφερός, συντηρητικός και ανατρεπτικός, έχοντας ταυτόχρονα όλα τα χαρακτηριστικά του μέσου Έλληνα που αγωνίζεται να επιτύχει. Παράλληλα, ήταν ένας ταλαντούχος καλλιτέχνης που κατάφερε τελικά, στην Αμερική, δουλεύοντας το μέταλλο, να δείξει την αξία του, χωρίς όμως, για άλλη μια φορά, αυτό να αναγνωριστεί όσο εκείνος με αγωνία και επιμονή επιζητούσε.

Ο υπότιτλος της έκδοσης μας πληροφορεί: «Μυθιστορία μιας ταραγμένης εποχής». Το βιβλίο σας ξεκινά με ένα τεκμήριο, ακολουθούν η έρευνα για την ανεύρεση των προσώπων, οι ιστορικές αναφορές, καθώς και σχόλια για τη σχέση πραγματικότητας και μυθοπλασίας, φωτογραφίες κ.λπ. Σε ποια κατηγορία θα εντάσσατε το έργο σας (μυθιστόρημα, μυθιστορηματική βιογραφία κ.λπ); Ή μήπως οι κατηγορίες δεν έχουν και τόσο νόημα;

Έχουν; Αρχίζω να πιστεύω πως όχι. Στη δική μου περίπτωση, ξεκίνησα να γράφω μια έρευνα. Κανένα γεγονός, κανένα πρόσωπο από όσα αναφέρονται στο βιβλίο δεν είναι φανταστικό. Όμως, εμένα με ενδιέφερε η εποχή, ίσως περισσότερο και από τον βίο των ηρώων μου. Οι άνθρωποι μέσα στην εποχή τους. Πώς θα τους εντάξεις εκεί, πώς θα τους φανταστείς να περπατάνε ένα βραδάκι του Μαρτίου του 1939 πιασμένοι χέρι χέρι πάνω στο παρισινό καλντερίμι, ένα πρωί του 1935 κάτω από τις πιπεριές της Λεωφόρου Αμαλίας, να ξενυχτάνε το 1934 χορεύοντας τανγκό στου Μοστρού στο Γαλάτσι; Μπορεί να ξεφύλλισα κάθε εφημερίδα, ελληνική και γαλλική της εποχής, κάθε ημερολόγιο, κάθε λογοτεχνικό κείμενο εκείνης της εποχής, αλλά όλα αυτά ήταν απλά κάποια από τα δοκάρια της ξύλινης γέφυρας πάνω στα οποία πάτησα για φανταστώ τα υπόλοιπα, να γεμίσω τα κενά. Πώς τώρα η τεχνητή νοημοσύνη δίνει κίνηση στα πρόσωπα παλιών φωτογραφιών; Κάτι τέτοιο προσπάθησα να κάνω με όσο το δυνατόν λιγότερη αυθαιρεσία. Βλέπετε, το παρελθόν υπάρχει μέσα μας, μέσα από παλιές οικογενειακές φωτογραφίες, μέσα από αναμνήσεις δικές μας αλλά και άλλων που με τα χρόνια τις έχουμε οικειοποιηθεί, και ετούτο το βιβλίο που είναι χτισμένο πάνω σε ξένες αναμνήσεις θέτει νομίζω αυτό το βασικό ερώτημα, τη σχέση μας με το παρελθόν, το δικό μας, που καθώς περνούν τα χρόνια γίνεται όλο και περισσότερο κοινό παρελθόν όλων μας.

Ξανά στα «ΝΕΑ», χαρακτηρίζεται ως «μεικτό και νόμιμο είδος μυθιστορίας που θυμίζει την αμερικανική Νέα Δημοσιογραφία». Οι εκδόσεις Μεταίχμιο πάλι το κατέταξαν αμέσως στην κατηγορία της πεζογραφίας. Εγώ θα έλεγα είναι απλώς ένα βιβλίο.

Οπότε τι σόι βιβλίο είναι τελικά Ο αγνοούμενος του Ματαρόα; Όπως αναφέρει η κριτικός λογοτεχνίας Κατερίνα Σχινά «διαρρηγνύει τα όρια μεταξύ βιογραφίας, μυθοπλασίας, αυτοβιογραφίας και αυτομυθοπλασίας». Ο συγγραφέας Αλέξης Πανσέληνος, στην κριτική του στα «ΝΕΑ», γράφει ότι «αν και θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μυθιστόρημα, είναι κάτι πολύ περισσότερο από αυτό». Ξανά στα «ΝΕΑ», χαρακτηρίζεται ως «μεικτό και νόμιμο είδος μυθιστορίας που θυμίζει την αμερικανική Νέα Δημοσιογραφία». Οι εκδόσεις Μεταίχμιο πάλι το κατέταξαν αμέσως στην κατηγορία της πεζογραφίας. Εγώ θα έλεγα είναι απλώς ένα βιβλίο.

Κατά την έρευνά σας αναφέρετε διάφορες δυσκολίες που παρουσιάστηκαν: περιοχές που έχουν αλλάξει όνομα, άνθρωποι τους οποίους η Ιστορία φαίνεται να έχει ξεχάσει… Ο Νίκος, γράφετε, δεν αναφέρεται στην ελληνική βιβλιογραφία – είναι ο «αγνοούμενος» του Ματαρόα, όπως μας πληροφορεί και ο τίτλος. «Η Ιστορία μού έβγαζε τη γλώσσα από την πρώτη στιγμή» γράφετε: πέρα από όλα τα άλλα, το έργο σας κάνει ένα σχόλιο για την ιστορική μνήμη;

Ακριβώς. Θα έλεγα ότι περισσότερο και από βιογραφία του Νίκου Μπαλόγιαννη, το βιβλίο είναι βιογραφία μιας εποχής. Αυτήν την ταραγμένη εποχή προσπάθησα να ανακαλύψω και να ζωντανέψω, για να εντάξω μέσα της, όχι μόνο τον Νίκο, αλλά και όσους την έζησαν, τους γονείς μας και τους παππούδες μας, να απαντήσω σε ερωτήσεις που όλοι θα θέλαμε να τους είχαμε κάνει όσο ζούσαν, αλλά δεν. Η κοινή ζωή στην Αθήνα της δεκαετίας του ’30, τα σπίτια τους, οι βόλτες τους στο Ζάππειο, από όπου μπορούσες να δεις τον Σαρωνικό και την Αίγινα, τα τραπεζάκια στο Σύνταγμα γεμάτα κόσμο μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, τους χορούς, τους έρωτες, αλλά και τις δυσκολίες της ζωής σε μια πόλη που τότε αγωνιζόταν να εκσυγχρονιστεί.

Λοιπόν ναι, προσπάθησα, γράφοντας, να ξανανάψω τα φαναράκια αυτών των αγνώστων που ήταν οι πρόγονοι όλων μας, να αναστηλώσω τα ταπεινά μνημεία της καθημερινότητάς τους

Σε αντίθεση με το Παρίσι, όπου μπορείς ακόμα και σήμερα να σταθείς κάτω από τον φανοστάτη όπου πρωτοφιλήθηκαν ο Νίκος και η Μουν, στην Αθήνα δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα που να θυμίζει το πέρασμα όσων έζησαν στον Μεσοπόλεμο. Λοιπόν ναι, προσπάθησα, γράφοντας, να ξανανάψω τα φαναράκια αυτών των αγνώστων που ήταν οι πρόγονοι όλων μας, να αναστηλώσω τα ταπεινά μνημεία της καθημερινότητάς τους, έστω για όσο κρατά το διάβασμα μίας σελίδας.

Έχετε μεγάλη δημοσιογραφική πείρα, έχοντας διαγράψει μια μακρά πορεία σε περιοδικά, στον ημερήσιο Τύπο, στο ραδιόφωνο, στην τηλεόραση, στο διαδίκτυο. Έχετε συνεργαστεί, επίσης, με λογοτεχνικά περιοδικά. Αυτό είναι το πρώτο σας βιβλίο – συνοψίζει τη διαδρομή σας ως τώρα με κάποιον τρόπο;

Στην επαγγελματική μου ζωή προσπάθησα να είμαι καλός δημοσιογράφος. Δηλαδή να μην παρασύρομαι από συρμούς, να αποφεύγω τον εντυπωσιασμό και τις εύκολες λύσεις, να ελέγχω και να διασταυρώνω καθετί που επρόκειτο να δημοσιευθεί. Να σέβομαι τον αναγνώστη. Από αυτήν την άποψη, ναι, το βιβλίο είναι φυσική απόρροια αυτής της διαδρομής.

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Νίκος Αμανίτης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πάντειο και το Παρίσι.

Εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε περιοδικά (ΕΝΑ: Διευθυντής Σύνταξης, Panorama: Διευθυντής, Vita: Ιδρυτής/Διευθυντής, Ταχυδρόμος: Διευθυντής), σε εφημερίδες (ΤΑ ΝΕΑ: υπεύθυνος εβδομαδιαίων εκδόσεων, Αγγελιοφόρος), στην τηλεόραση (ΑΝΤ1: αρχισυντάκτης Δελτίου Ειδήσεων, ΣΚΑΙ), στο ραδιόφωνο (ΕΡΑ-Εξωτερικό Δελτίο, χρονογράφημα, παραγωγός) και στο Web (Popaganda.gr-ιδρυτικό μέλος, Athens Voice).

Υπήρξε μέλος της Εκδοτικής Επιτροπής και της Ομάδας Μελέτης Νέων Εκδόσεων του ΔΟΛ και του Εποπτικού Συμβουλίου της ΝΕΡΙΤ. Έχει συνεργαστεί με τα λογοτεχνικά περιοδικά Η λέξη και Χάρτης.