Συνέντευξη με τον Φώτη Καγγελάρη με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Τέχνη και ψυχανάλυση – Η διαχείριση του αόρατου» (εκδ. Παπαζήση), σε συνεργασία με τη Νεφέλη Κυρκίτσου και τον Κωνσταντίνο Μωραΐτη.
Στον Κ.Β. Κατσουλάρη
Τέχνη και Ψυχανάλυση είναι ένας τίτλος-ομπρέλα που θα μπορούσε να έχει από κάτω του ολόκληρους τόμους. Σε αυτό το συνοπτικό βιβλιαράκι, πού έχετε εστιάσει; Ο υπότιτλος, «η διαχείριση του αόρατου», πώς πρέπει να διαβαστεί;
Ναι, πράγματι, από τότε που ο Freud παρουσιάζει μέσω του Leonardo, του Michelangelo ή της Gradiva τις πρώτες περιπτώσεις ψυχανάλυσης καλλιτεχνών έχουν γραφεί ουκ ολίγα δοκίμια τα οποία συνεισφέρουν στη συνέχεια του έργου του Freud. Κυρίως, το έργο του Lacan το οποίο βρίθει από αναφορές σε έργα τέχνης όπως ο Άμλετ, η Αντιγόνη, κ.λπ.
Το τομίδιο Τέχνη και Ψυχανάλυση αντλώντας από τις φροϋδικές και λακανικές συνιστώσες για την τέχνη, εστιάζει σε μια θεώρηση της τέχνης ως τη διαμάχη που προκύπτει μεταξύ αφενός της λογοκρισίας από τα κυρίαρχα σημαίνοντα και τις υπερεγωτικές εντολές και αφετέρου της επιθυμίας. Αλλά, όχι οποιασδήποτε επιθυμίας. Της επιθυμίας που δεν μπόρεσε να βρει πρόσβαση στο σημαίνον, στα νοήματα, στην πραγματικότητα και ο μόνος δρόμος που απέμενε για την έκφρασή της ήταν η μεταμφίεση και η αναπαράσταση της έλλειψης. Αυτό μας κάνει να πούμε ότι δεν υπάρχει ελεύθερη τέχνη παρότι μόνον ελεύθερη μπορεί να υπάρξει. Η τέχνη μιλά πάντοτε για μια «αλήθεια», εκείνη που ο πολιτισμός, το σύστημα δεν μπορεί να ανεχθεί για την ασφάλεια και συνοχή του, μιλά για την «αλήθεια» της επιθυμίας. Αυτό δεν έκανε τον Nietzsche να λέει «ευτυχώς που υπάρχει η τέχνη αλλιώς θα πεθαίναμε από πραγματικότητα»; Η τέχνη είναι υπαγόρευση του άρρητου/ανείκαστου/αόρατου το οποίο μορφοποιείται κατά την έκφρασή του ως έργο τέχνης βάσει της διαμάχης που αναφέραμε.
Η ορατή μορφή του κόσμου είναι η έκφραση του αόρατου.
Αν το λέγαμε διαφορετικά, θα λέγαμε ότι είναι η δυνατότητα του «πράγματος» να έχει πρόσβαση στην πραγματικότητα. Και θα συμπληρώναμε, χωρίς καμία διάθεση Μεταφυσικής συνηγορίας, ότι ο κόσμος στο σύνολό του είναι η έκφραση του «πράγματος» στο συμβολικό πεδίο ή, ότι, το συμβολικό πεδίο, ο κόσμος μας, είναι μορφοποίηση του «πράγματος». Η ορατή μορφή του κόσμου είναι η έκφραση του αόρατου. Η ανάγνωση, επ’ αυτού, του Hegel, του Schopenhauer, του Gadamer, του Wittgenstein, του Lacan κρίνεται ουσιώδης.
Η ψυχανάλυση, από τις πρώτες μέρες της, ανέτρεχε στην Τέχνη για να αναζητήσει βαθύτερες αλήθειες, μύθους, κομβικές αναπαραστάσεις του ασυνείδητου. Πού εδράζεται αυτή η εγγύτητα;
Ισχύει απόλυτα και εδράζεται στο γεγονός ότι και η τέχνη και η ψυχανάλυση αντλούν από τα μορφώματα του ασυνειδήτου, από την οντότητα του συμπτώματος. Η τέχνη είναι ένα σύμπτωμα που, όπως όλα τα συμπτώματα, ψυχικά-ψυχοσωματικά, μιλά. Και, όπως κάθε σύμπτωμα είναι φορτισμένη με απόλαυση, με υπεραπόλαυση (jouissance).
Ποια είναι η σχέση της τέχνης με το όνειρο;
Μορφώματα του ασυνειδήτου και τα δύο, συμβιβαστικές λύσεις για την έκφραση του άρρητου και αόρατου, αναπαράσταση της έλλειψης, του κενού του «πράγματος» (το βάζο, λέει ο Lacan, είναι πλήρες στον βαθμό που είναι κενό) με ταυτόχρονη ικανοποίηση της επιθυμίας, έστω μη πλήρους αλλά, ωστόσο, ως τη μοναδική δυνατότητα έκφρασης ως μεταμφίεσης και αναπαράστασης.
Ποια είναι η σχέση της τέχνης με την τρέλα;
Θα λέγαμε ό,τι είπαμε και για το όνειρο. Η τρέλα είναι μία ονειροειδής κατάσταση εν εγρηγόρσει. Η τρέλα «αχνίζει» το υλικό του ασυνειδήτου, το υλικό που δεν μπόρεσε να υπερβεί την σημειωτική μπάρα της μεταφοράς και να μετατραπεί σε σημαίνον. Η τέχνη και η τρέλα, ομόαιμες αδερφές έλεγε ο Foucault, είναι η απεγνωσμένη προσπάθεια της έλλειψης να βρει χώρο έκφρασης. Ταυτόχρονα, εκφράζει ως γλώσσα πια την απόλυτη επιθυμία για μια παλινδρόμηση στον χώρο της υπεραπόλαυσης (jouissance) που υπόσχεται το ενιαίο σώμα με την μητέρα. Ίσως, αυτό έκανε τον Kant να λέει ότι η τέχνη είναι κάτι χωρίς σκοπό αλλά που δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς αυτό.
Η ίδια η ιστορία της τέχνης δεν είναι παρά η διεύρυνση της διερμηνείας του ασυνειδήτου με χαρακτηριστικές περιπτώσεις τον σουρεαλισμό, τον πριμιτιβισμό, το νταντά.
Ο Φρόιντ θεωρούσε τους καλλιτέχνες «διερμηνείς του ασυνείδητου». Σε ποιο βαθμό οι σημερινοί καλλιτέχνες επιτελούν έναν τέτοιο ρόλο;
Δεν μπορεί κάποιος να είναι καλλιτέχνης αν δεν είναι διερμηνέας του ασυνειδήτου. Η ίδια η ιστορία της τέχνης δεν είναι παρά η διεύρυνση της διερμηνείας του ασυνειδήτου με χαρακτηριστικές περιπτώσεις τον σουρεαλισμό, τον πριμιτιβισμό, το νταντά. Το ίδιο ισχύει και τις περιπτώσεις όπου η διερμηνεία δεν διαφαίνεται με την πρώτη ματιά όπως στον Μεταμοντερνισμό, στην Εννοιολογική τέχνη, στα κινήματα του ’60 όπως στους Fluxus, τους Actionnistes, κ.λπ. όπως, ακριβώς, δεν διαφαίνεται η μεταμφίεση της επιθυμίας στα απλά όνειρα ή στον εφιάλτη.
Βέβαια, οι τέλειοι διερμηνείς, μεταφορείς και εκφραστές του ασυνειδήτου είναι οι καλλιτέχνες της Art Brut, οι τρελοί καλλιτέχνες όπως ο Hölderlin, ο Artaud, ο Van Gogh και στα καθ’ ημάς ο Χαλεπάς, ο Ακριθάκης, ο Βιζυηνός κ.λπ.
Εάν η τέχνη δεν εμπεριείχε το υλικό του ασυνειδήτου δεν θα υπήρχε ως τέχνη, θα ήταν μία κοινή έκφραση όπως ένα τηλεφώνημα, ένα φλερτ, αν και εδώ οφείλουμε επίσης να δούμε την επιρροή του ασυνειδήτου ως μεταφορά και μετωνυμία.
＊Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Φώτης Καγγελάρης είναι Διδάκτωρ Ψυχοπαθολογίας του Πανεπιστημίου του Παρισιού. Διδάσκει Ψυχολογία και Ψυχοπαθολογία της Τέχνης στη Σχολή Καλλιτεχνικών Σπουδών του ΠΑΔΑ. Είναι σεμιναριακός εισηγητής στην ΑΣΚΤ, την ΕΦΕ και τη Σχολή Θεάτρου Τέχνης Κάρολος Κουν. Είναι συγγραφέας δοκιμίων, λογοτεχνίας, πανεπιστημιακών συγγραμμάτων και θεατρικού έργου. Κείμενά του έχουν χρησιμοποιηθεί σε θεατρικές παραστάσεις (Μιχαήλ Μαρμαρινός, κ.ά.).
Έχει δώσει πλήθος διαλέξεων, σεμιναρίων, συνεντεύξεων και έχει συμμετάσχει σε πολλές τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές και συνέδρια. Έχει οργανώσει ατομικές και ομαδικές εκθέσεις ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία, έχει επιμεληθεί εικαστικές εκθέσεις και έχει κάνει παρουσιάσεις βιβλίων, θεατρικές κριτικές, κ.λπ. Διαθέτει συλλογή τελετουργικών μασκών, ίσως την μεγαλύτερη στον κόσμο, η οποία έχει προκύψει μέσα από προσωπική αναζήτηση με ταξίδια σε όλες τις χώρες του κόσμου. Τμήμα τους έχει εκτεθεί στην ΑΣΚΤ, στον Δήμο της Αθήνας κ.λπ. Επίσης είναι Πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης Πολιτισμικής Ετερότητας (ΕΜΠΕ, empealterity.com, empe-alterity.blogspot.com), Μέλος της Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Τέχνης, Μέλος της Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας, Επίτιμο Μέλος της Ελληνικής Φωτογραφικής Εταιρείας, π. Μέλος Δ.Σ. Ευρωπαϊκής Οργάνωσης για την Τέχνη και την Ψυχική Υγεία.
