nasikas1

Mε αφορμή το βιβλίο του «Βία και καταναλωτισμός» (εκδ. Αρμός) συζητάμε με τον ψυχαναλυτή και συγγραφέα Κώστα Νασίκα για την ψευδεπίγραφη ευμάρεια των σύγχρονων κοινωνιών, αλλά και πώς η τροφή μπορεί να γίνει «όπλο» στους απεργούς πείνας και σε εκείνους που νηστεύουν. 

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο  

Από το «σκέφτομαι, άρα υπάρχω», στο «καταναλώνω, άρα υπάρχω». Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι ικανές να παρέχουν τα πάντα στα μέλη τους. Προϊόντα που χρεάζονται και άλλα (φευ, τα περισσότερα) που όχι μόνο δεν τα έχουν πραγματικά ανάγκη, αλλά που στην ουσία τους επιβάλλονται διά της διαφήμισης,

Ο ψυχαναλυτής Κώστας Νασίκας με το βιβλίο του Βία και καταναλωτισμός (εκδ. Αρμός) εστιάζει σ' αυτό το φαινόμενο, ενώ μελετάει και την «υπόγεια» βία που κρύβει η απόφαση ενός απεργού πείνας ή κάποιου πιστού που ξεκινάει νηστεία. Μπορεί αμφότερες οι εκδηλώσεις να ανήκουν στις πράξεις μη βίας, εντούτοις τα ψυχαναλυτικά κίνητρα ενός εκάστου έχουν πάντα μεγαλύτερο βάθος απ' αυτό που μπορούμε να διακρίνουμε με «γυμνό» μάτι.   

armos nasikas via kai katanalotismos

Τι αλλάζει στις συνήθειες των ανθρώπων μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου; Τι είναι αυτό που τους ωθεί στην υπερκατανάλωση;

Οι μεγάλες διαστάσεις μαζικής καταστροφής της ανθρώπινης διάστασης που εκδήλωσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, το ναζιστικό Ολοκαύτωμα, όντας η παροξυστική μορφή του, ώθησαν τις δυτικές κοινωνίες στην  αναζήτηση της ευημερίας μέσω της κατανάλωσης αγαθών. Η παραγωγή πήρε σιγά σιγά τη μορφή αφθονίας έτσι που η πρόσβαση σ' αυτά να είναι εύκολη για τον κάθε πολίτη. 

Αυτό, προφανώς, επηρέασε και τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Οι επιστήμονες πώς προσέγγισαν το νέο φαινόμενο;

Τα διάφορα «προϊόντα» πήραν προοδευτικά και ανεπαίσθητα μεγάλη διάσταση τόσο στις  σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων όσο και στην προσωπική ψυχολογία του καθένα. Για παράδειγμα, ψυχαναλυτές πρόσεξαν, στα χρόνια του εξήντα, την ανάπτυξη της τάσης των «νεοαναγκών» στα μικρά παιδιά: όταν δηλαδή οι γονείς απαντούν με μια αισθητηριακή ικανοποίηση (τροφική, φωτάκια τη νύχτα κλπ) σε κάθε ψυχική δυσκολία του παιδιού. Έτσι μπόρεσαν να εξηγήσουν τις τροφικές διαταραχές (ανορεξία, βουλιμία, παχυσαρκία) και τις  εξαρτήσεις από ουσίες (ναρκωτικά, αλκοόλ, νικοτίνη, οθόνες κλπ) που πήραν μεγάλη διάσταση στις καταναλωτικές κοινωνίες, ενώ ήταν ασήμαντες πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο . 

Πιστεύουμε ακράδαντα πως οι δυτικές κοινωνίες ζουν σε καθεστώς ευμάρειας. Ισχύει, όμως, κάτι τέτοιο; Τι ακριβώς συμβαίνει στις πρωτόγονες φυλές;

Οι αλλαγές στην ανθρώπινη ψυχολογία άρχισαν να γίνονται αντικείμενο σκέψης ανθρωπολόγων. Ο πιο σημαντικός,στα χρόνια του '50, είναι o Marshall Salhins ο οποίος είχε ζήσει και σε πρωτόγονες φυλές. Αυτός, λοιπόν, έδειξε για πρώτη φορά, με τα γραφόμενα του, πως οι πραγματικές κοινωνίες αφθονίας ήταν οι πρωτόγονες. Ζούσαν μέσα από το κυνήγι ή το ψάρεμα έχοντας σαν προτεραιότητα την αυτάρκεια, την μη αποθήκευση των προϊόντων και της διάθεσης του κυρίως χρόνου τους στης διάφορες εκδηλώσεις συμβίωσης. Ο ανθρωπολόγος αυτός διαπίστωσε πως γίνεται το πέρασμα από τις πρωτόγονες αυτές και αυτάρκεις οικονομίες στις δυτικές καταναλωτικές μέσα από τη συνεχή δημιουργία της σπανιότητας ενός προϊόντος. Αυτό εδώ, και με τη βοήθεια της διαφήμισης, προβάλεται σαν να απαντά καλύτερα στις ανθρώπινες ανάγκες.

Η έννοια της ανάγκης έγινε αντικείμενο κατασκευής των διαφημιστών, απομακρύνθηκε από εκείνη που είχε σκεφτεί ο Μαρξ και συνέδεσε το «προϊόν» με την έννοια της αναζήτησης ευτυχίας.

Άρα, η ανάγκη υπαγορεύεται και καθοδηγείται από τη διαφήμιση;

Η έννοια της ανάγκης έγινε αντικείμενο κατασκευής των διαφημιστών, απομακρύνθηκε από εκείνη που είχε σκεφτεί ο Μαρξ και συνέδεσε το «προϊόν» με την έννοια της αναζήτησης ευτυχίας εμπορικοποιοντας και εμπορικευματοποιοντας και τις ίδιες ανθρώπινες σχέσεις.

Αυτό το συμπέρασμα μπορεί να μας δώσει μια εξήγηση για τα ναρκισιστικά «εγώ» που δημιουργούν οι σύγχρονες κοινωνίες;

Ο ανθρωπολόγος Christopher Lasch στα χρόνια του '70, εμβάθυνε τις αλλαγές που έφερε ο καταναλωτισμός στην ανθρώπινη ψυχολογία αναπτύσσοντας την ναρκισσιστική κουλτούρα (βλ. «τα έχω όλα δεν έχω ανάγκη από κανέναν») και την απομόνωση, σχεδόν φυλάκιση του κάθε "εγώ" στη μέση των κακανωτικων του αγαθών.

nasikas2
Ο Κώστας Νασίκας είναι ψυχαναλυτής, μέλος της Γαλλικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας (AFP), διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Lyon-1 και είναι ιατρικός υπεύθυνος στον “Οίκο Εφήβου” στην Λυών.

Εσείς με το βιβλίο σας εξετάζετε το φαινόμενο της βίας. Τι ακριβώς μελετάτε;

Η δική μου εργασία έρχεται σε προέκταση αυτών των προσεγγίσεων μελετώντας τη διάσταση βίας τόσο στην ατομική ψυχολογία όσο  και στις εμπορικοποιημενές ανθρώπινες σχέσεις και στη σχέση με το φυσικό περιβάλλον, διαστάσεις που αναπτύχθηκαν μέσα στον καταναλωτισμό και δεν υπήρχαν πριν.

Γιατί στρέφετε την προσοχή σας στους απεργούς πείνας και σε εκείνους που επιλέγουμε να νηστεύουν για θρησκευτικούς λόγους;

Οι απεργίες πείνας παίρνουν σημαντική θέση στη μελέτη μου, καθώς πίσω από την μη βίαιη έκφραση τους, είναι μια μορφή πάλης, μέχρι θανάτου μερικές φορές, του απεργού με τον αντίπαλο του. Η μελέτη μου, που αναφέρεται και στην νηστεία και σε άλλες φιλοσοφικές πρακτικές πειθάρχησης των σωματικών αναγκών, εστιάζεται κυρίως στο παράδειγμα του Γκάντι ο οποίος πειθάρχησε το πλήθος του ινδικού λαού μέσα από τις νηστείες του και «χρησιμοποιώντας» τες έτσι ενάντια στους Αγγλους ιθύνοντες. Εμβαθύνω έτσι τους ψυχολογικούς μηχανισμούς στους οποίους καταφεύγει ο κάθε απεργος πείνας καλώντας ή επιβάλλοντας στον «πλήθος του κόσμου» να γίνει σύμμαχός του.

Πώς η τροφή μπορεί να γίνει «όπλο» σε έναν απεργό πείνας;

Η διάσταση της τροφής από το σώμα του στη διάρκεια της απεργίας φαίνεται να είναι η υπόγεια και ασυνείδητη δύναμη, η οποια δρα πάνω στους καλεσμένους «συμμάχους» για την πάλη του ή πάνω στο ινδικό πλήθος του Γκάντι. Αυτή η διάσταση συνδέει τη σκέψη μου με τις ηθικές και θρησκευτικές διαστάσεις των κοινωνιών που εξασκούσαν την ανθρωποφαγία.

Μια άλλη διάσταση που αναπτύχθηκε στις ψευδοεπικούριες καταναλωτικές κοινωνίες είναι το «ξέχασμα» και η περιθωριοποίηση της κοινωνικής λειτουργίας του φαινομένου του θανάτου.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό των σύγχρονων κοινωνιών είναι ότι απωθούν την έννοια του θανάτου. Τι μπορούμε να πούμε επ’ αυτού;

Μια άλλη διάσταση που αναπτύχθηκε στις ψευδοεπικούριες καταναλωτικές κοινωνίες είναι το «ξέχασμα» και η περιθωριοποίηση της κοινωνικής λειτουργίας του φαινομένου του θανάτου, «ξέχασμα», το οποίο έχει συνέπειες τόσο στην εμφάνιση διαφόρων μορφών βίας μέσα στις ανθρώπινες σχέσεις όσο και στις περιβαλλοντικές καταστροφές. Αυτή η σύντομη διαδρομή στο περιεχόμενο του βιβλίου μου συναντά την τελευταία σας ερώτηση. Και βέβαια όλη αυτή η διαδρομή θέλει να συνδράμει στην συνειδητοποίηση της αλλοτρίωσης που έφερε στον καθένα μας και στις σχέσεις μεταξύ μας ο καταναλωτισμός.

Υπάρχει ελπίδα; Βλέπετε οι νέες γενιές να θέλουν να ιεραρχήσουν διαφορετικά τα πράγματα;

Η συνειδητοποίηση αυτή δίνει ηδη σημάδια σε σκέψεις και συμπεριφορές πολλών νέων ανθρώπων ανά την υφήλιο και χρειάζεται να ενισχυθεί προς την κατεύθυνση της σχετικής ελευθεροποίησης από τον καταναλωτισμό και της προστασίας του φυσικού μας περιβάλλοντος.

Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

5 λεπτά με την Πόπη Μακρύγιαννη

5 λεπτά με την Πόπη Μακρύγιαννη

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, με την Πόπη Μακρύγιαννη με αφορμή το νέο της βιβλίο «Μέσα στη βαλίτσα μου έχω...» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Book Press

Με ποια λόγια θα συστήνατε το ...

Σοφία Νικολαΐδου: «Έκανα ένα βήμα πίσω και προσπάθησα να αφουγκραστώ τα νέα παιδιά»

Σοφία Νικολαΐδου: «Έκανα ένα βήμα πίσω και προσπάθησα να αφουγκραστώ τα νέα παιδιά»

Με αφορμή το νέο της μυθιστόρημα «Δικά μας παιδιά» (εκδ. Μεταίχμιο) συναντήσαμε τη συγγραφέα Σοφία Νικολαΐδου στη Θεσσαλονίκη, στο περιθώριο της 20ής Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου και συζητήσαμε για τους κώδικες των νέων, τον ΛΕΞ και τα κλειστά δωμάτια.

Συνέντευξη στον Διονύση...

Χρυσοξένη Προκοπάκη: «Οι ημιτελείς υποθέσεις μας στοιχειώνουν, αλλά μέσα απ’ αυτές μπορούμε να βρούμε τον εαυτό μας»

Χρυσοξένη Προκοπάκη: «Οι ημιτελείς υποθέσεις μας στοιχειώνουν, αλλά μέσα απ’ αυτές μπορούμε να βρούμε τον εαυτό μας»

Με αφορμή το καινούργιο βιβλίο της «Ημιτελείς» (εκδ. Στίξις), συζητάμε με τη συγγραφέα Χρυσοξένη Προκοπάκη που διευθύνει και τις εκδόσεις Στίξις.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο 

Η «αγία ελληνική οικογένεια», το σπάσιμο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Όταν ο Στέφαν Τσβάιχ αποστρεφόταν τον χορό, το ραδιόφωνο, τον κινηματογράφο

Σκέψεις με αφορμή το κείμενο του Στέφαν Τσβάιχ [Stefan Zweig] «Η ομογενοποίηση του κόσμου» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης), το οποίο κυκλοφορεί στη σειρά «Βιβλίδια» των εκδόσεων Άγρα.

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Θα σου μιλήσω για ένα...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ