Νίκος Νίκας: «Όταν τα βιβλία είναι ανοιχτά, είναι ανοιχτά και τα μυαλά»

Αναζητώντας πληροφορίες για τα πρώτα χρόνια των εκδόσεων Νίκας, έφτασα στο 1948 και τον Νικόλαο Νίκα, ο οποίος ίδρυσε τις εκδόσεις. Σημαντικά εκδοτικά έργα όπως τα δημοτικά τραγούδια που συγκέντρωσε ο Claude Charles Fauriel και τα ρωμαίικα ο Arnold Passow, η «Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη» ή η «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους» των Παπαρρηγόπουλου και Καρολίδη, μέχρι παιδικά βιβλία και λογοτεχνικά έργα Ελλήνων και ξένων συγγραφέων: Μιλήστε μας για την παρακαταθήκη που αποτέλεσαν εκείνα τα χρόνια των εκδόσεων για εσάς σήμερα.

Ο παππούς μου, Νικόλαος Νίκας, ίδρυσε τις εκδόσεις μας το 1948. Ήταν ένας άνθρωπος με ιδιαίτερη αγάπη στα γράμματα και επιχειρηματικό πνεύμα. Εξασφαλίζοντας σημαντικές συνεργασίες αλλά και προχωρώντας σε καινοτομίες για την εποχή του, προσπάθησε να εισάγει το βιβλίο σε κάθε σπίτι. Έτσι, τη δεκαετία του ’60 προχώρησε στην επανέκδοση της εγκυκλοπαίδειας Ελευθερουδάκη και στη μεγάλη καινοτομία της πώλησης βιβλίων σε τεύχη, για πρώτη φορά στην Ελλάδα.

To 1973, μνημειώδης για την εποχή ήταν η τεράστια διαφημιστική καμπάνια για την προώθηση της 20τομης εγκυκλοπαίδειας «Ο θαυμαστός κόσμος των γνώσεων». Οι Εκδόσεις Νίκας ήταν αυτές που έφεραν πρώτες την Disney στην Ελλάδα. «Οι εκδόσεις μας καταβάλλουν κάθε προσπάθεια για να παρουσιάσουν εκδόσεις σπανιότατες και δυσεύρετες με όσον το δυνατόν άρτια τυπογραφική και καλλιτεχνική εμφάνιση» γράφει ένας από τους πρώτους μας καταλόγους. Στην προσπάθεια αυτή εκδόθηκαν βιβλία αδιαμφισβήτητης αξίας, δημιουργών όπως οι Χάμσουν, Ζολά, Χέμινγουεϊ, Θερβάντες, Παπαδιαμάντης, Πολυλάς, Ψυχάρης κ.ά. Όλα αυτά τα έργα αποτελούν μια πολύτιμη παρακαταθήκη για τις Εκδόσεις Νίκας που φέτος κλείνουν 75 χρόνια ζωής. Η πιο σημαντική παρακαταθήκη από όλες, όμως, είναι η φιλοσοφία του ιδρυτή μας: σεβασμός στον αναγνώστη, επένδυση στο καλό βιβλίο και διαρκής προσπάθεια να τονωθεί η φιλαναγνωσία.

Το 2001 οι εκδόσεις Νίκας αποφάσισαν να επαναπροσδιορίσουν την εκδοτική τους ταυτότητα εισάγοντας νέες σειρές όπως Ελληνική Πεζογραφία, Παγκόσμια Λογοτεχνία, Κλασική Παιδική Λογοτεχνία, Νεανική Λογοτεχνία αλλά και Ιστορία-Σκέψη-Πολιτισμός. Ποιο ήταν το σκεπτικό πίσω από μια τέτοια κίνηση, θέλατε να εκσυγχρονίσετε τις εκδόσεις και ταυτόχρονα να απευθυνθείτε σε αναγνώστες που ίσως να μη γνώριζαν τα βιβλία σας; Ήταν τότε που οι εκδόσεις Νίκας ανέπτυξαν περισσότερο τη σειρά των Παιδικών Εικονογραφημένων Βιβλίων, τα οποίοι είχαν μια εμφανή στόχευση σε κοινωνικά θέματα;

Στο πέρασμα του χρόνου τίποτα δεν μένει ίδιο. Ως επαγγελματίες οφείλουμε να αφουγκραστούμε τις ανάγκες της εποχής και να δώσουμε στο αναγνωστικό κοινό αυτό που έχει ανάγκη. Είμαστε πλέον τρίτη γενιά εκδότες, οπότε νέο αίμα, νέες ιδέες, νέες στρατηγικές. Ο εκσυγχρονισμός αλλά και ο εμπλουτισμός θεματικών και καταλόγου ήταν μονόδρομος.

Όσον αφορά στα Παιδικά Εικονογραφημένα Βιβλία, επιλέξαμε από το 2002 να μιλήσουμε πρώτοι για ευαίσθητα κοινωνικά θέματα σε παιδιά προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας, όπως το διαζύγιο, η υιοθεσία, η διαφορετικότητα, το bullying (με τα δικαιώματα του βιβλίου να πωλούνται σε Η.Π.Α, Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο) κ.ά. Οι πιο σημαντικοί αναγνώστες είναι τα παιδιά, αυτά είναι το μέλλον μας. Η παιδική μας σειρά στοχεύει να πλάσει τους ανθρώπους του αύριο: παιδιά με ενσυναίσθηση κι ευαισθησίες, παιδιά που δε θα φοβηθούν να μιλήσουν για όσα τα απασχολούν και που θα τολμήσουν να διεκδικήσουν όσα τους ανήκουν.

Το τελευταίο διάστημα παρατηρούμε μια συντονισμένη προσπάθειά σας προς την κατεύθυνση της ελληνικής πεζογραφίας και ποίησης. Είστε «ανοιχτοί» σε χειρόγραφα πρωτοεμφανιζόμενων λογοτεχνών και αν ναι, ποια είναι τα στοιχεία που θέλετε να συγκεντρώνουν, για να προχωρήσετε στην έκδοσή τους;

Μπορεί η κλασική λογοτεχνία να έχει διαμάντια που δεν χάνουν ποτέ την αξία τους αλλά και η σύγχρονη πεζογραφία και ποίηση κρύβουν θησαυρούς που περιμένουν να τους ανακαλύψει το κοινό.

Μπορεί η κλασική λογοτεχνία να έχει διαμάντια που δεν χάνουν ποτέ την αξία τους αλλά και η σύγχρονη πεζογραφία και ποίηση κρύβουν θησαυρούς που περιμένουν να τους ανακαλύψει το κοινό.

Τα τελευταία χρόνια επενδύουμε στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνική παραγωγή με καταξιωμένους δημιουργούς, όπως ο Μάριος Μιχαηλίδης, ο Τηλέμαχος Κώτσιας, ο Νίκος Κατσαλίδας, ο Χριστόφορος Χριστοφής αλλά και με νέους ταλαντούχους λογοτέχνες. Πολύ συχνά μας ρωτούν για την τόλμη μας να επενδύσουμε σε νέους δημιουργούς. Είναι τιμή μας να συστήνουμε στο κοινό πένες που μας έχουν κερδίσει με την πρωτοτυπία των ιδεών τους, τη φαντασία, την καλή γραφή και τη σωστή γλώσσα. Αυτές είναι οι προδιαγραφές μας για να προχωρήσουμε στην έκδοσή τους.

Εξίσου σημαντική για μας είναι και η προσθήκη νέων σειρών στον κατάλογό μας. Η σειρά της Τέχνης έχει υπεύθυνο τον ομότιμο καθηγητή ΕΚΠΑ, ιστορικό τέχνης, Μάνο Στεφανίδη. Η σειρά του Θεάτρου έχει υπεύθυνο τον επίτιμο καθηγητή ΕΚΠΑ, Βάλτερ Πούχνερ.

Διατρέχοντας τον κατάλογό σας παρατήρησα ότι υπάρχουν ορισμένες περιοχές με αυξημένη πυκνότητα ύλης, και αναφέρομαι στις μεταφράσεις του Freud [μέτρησα περίπου τριάντα τίτλους] ή στη σειρά με τα κλασικά κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Τι είναι αυτό που σας κινεί σε κάθε περίπτωση να ασχοληθείτε με ξεχωριστή εμβάθυνση σε έναν τομέα / συγγραφέα / είδος;

Προσπαθούμε να υπάρχει ποικίλη θεματική στις εκδόσεις μας, ώστε να καλύπτουμε και τον πιο απαιτητικό αναγνώστη. Δεν θα μπορούσαμε να μην επενδύσουμε στην κλασική λογοτεχνία, καθώς η αξία του κλασικού δεν πρόκειται να χαθεί ποτέ. Κείμενα του Ντοστογιέφσκι, του Γκόρκι, του Ζολά, του Πόε, του Τσέχωφ, του Τολστόι κ.ά, με σύγχρονες μεταφράσεις, είναι πάντα επίκαιρα και αποτελούν πολύτιμη παρακαταθήκη για κάθε αναγνώστη.

Στις δύσκολες εποχές που ζούμε, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν την εσωτερική τους ισορροπία μέσα από την αυτοβοήθεια και την ψυχανάλυση.

Τα έργα ψυχολογίας / ψυχανάλυσης του Freud και του Adler, τα οποία κυκλοφορούν με δικές μας μεταφράσεις από το πρωτότυπο γερμανικό κείμενο, χαίρουν ευρείας αποδοχής. Στις δύσκολες εποχές που ζούμε, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν την εσωτερική τους ισορροπία μέσα από την αυτοβοήθεια και την ψυχανάλυση. Οι γραφές των «κλασικών», πάντα επίκαιρες και εμβαθυμένες στην ανθρώπινη ψυχή, είναι μία σωστή επιλογή για τον αναγνώστη. Όσο για μας, φροντίζουμε να υπάρχουν πολλές επιλογές προκειμένου ο καθένας να βρει αυτό που πραγματικά έχει ανάγκη.

Ένα από τα θέματα, που σας ενδιαφέρουν ιδιαίτερα, και βρίσκετε εκεί πολλές απαντήσεις είναι και το ζήτημα της φιλαναγνωσίας. Τις τελευταίες εβδομάδες έχει ανακοινωθεί η σύσταση ενός Εθνικού Ιδρύματος Βιβλίου, στα πρότυπα του ΕΚΕΒΙ, με κεντρική ένσταση εκ μέρους των συγγραφέων και των εκδοτών η απουσία διαβούλευσης με το Υπουργείο Πολιτισμού. Είστε αισιόδοξος ή απαισιόδοξος για την κατάσταση που μοιάζει να παγιώνεται; Ένας φορέας όπως το Ε.Ι.Β. είναι μονόδρομος για τη σοβαρή δημιουργία νέων προγραμμάτων φιλαναγνωσίας; 

Έχω τοποθετηθεί σε πολλές συνεντεύξεις και άρθρα μου για το θέμα. Η σύσταση Εθνικού Ιδρύματος για το Βιβλίο είναι ένα πολύ καλό νέο για τον χώρο μας, αρκεί να τηρηθούν προδιαγραφές και να επικρατήσει το γενικό καλό έναντι της ανάγκης διαφόρων για προσωπική προβολή και αυτοπροσδιορισμό μέσω «θέσεων». Το «Μαζί» για το καλό του βιβλίου οφείλει να νικήσει το κάθε «Εγώ» για την αγάπη μιας «καρέκλας», ενός τίτλου. Αν επιτευχθεί αυτό θα μπορούμε με σοβαρές, σωστά στοχευμένες κινήσεις να προωθήσουμε τη φιλαναγνωσία και να βοηθήσουμε στο να γίνει ο κόσμος του βιβλίου, αλλά και ο κόσμος μας γενικότερα, καλύτερος. Το λέμε πολύ συχνά, άλλωστε, στις Εκδόσεις Νίκας: «Όταν τα βιβλία είναι ανοιχτά, είναι ανοιχτά και τα μάτια και κυρίως τα μυαλά».

Η τεχνολογία διεκδικεί και έχει σημαντικό διαμεσολαβητικό ρόλο στη σχέση του αναγνώστη με το [λογοτεχνικό ή μη] κείμενο. Σας ανησυχεί που διαρκώς τα βιβλία γίνονται μέρος μιας πλατφόρμας [γνώσεων, πληροφοριών, εμπορίου], χάνοντας στοιχεία και χαρακτηριστικά παλαιότερων χρόνων;

Ζούμε μια διαρκή τεχνολογική επανάσταση κι αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει. Το βιβλίο επηρεάζεται από την κατάσταση αυτή αλλά δεν θεωρώ ότι πλήττεται. Υπάρχουν πάντα οι «παραδοσιακοί» αναγνώστες που θα αναζητήσουν τη μαγεία του χαρτόδετου, υπάρχουν και οι «μοντέρνοι» που θα διαβάσουν σε μία οθόνη. Το ζητούμενο είναι να διαβάζει κανείς, όχι το πώς διαβάζει.

Κλείνοντας, ήθελα να σας ρωτήσω αν υπάρχει κάποιο βιβλίο στο οποίο επιστρέφετε συχνά, ως αναγνώστης. Και αν ναι, ποιο είναι αυτό;

Θα ήθελα να έχω περισσότερο χρόνο να διαβάζω αγαπημένα μου βιβλία αλλά οι ανάγκες του εκδοτικού μας οίκου δεν μου το επιτρέπουν. Απολαμβάνω όμως τη μελέτη των νέων μας εκδόσεων, καθώς θέλω να έχω ιδίαν άποψη για όσα θα εκδώσουμε. Ένα βιβλίο που υπάρχει από παλιά στην βιβλιοθήκη μου κι ολοένα ξεκλέβω χρόνο για να το διαβάζω είναι «Το Νο 31328» του Ηλία Βενέζη, μια συγκλονιστική ιστορία από μια εξίσου συγκλονιστική στιγμή της ελληνικής ιστορίας.

Ελπίζω σε έναν κόσμο γεμάτο βιβλία θαμπά και τσακισμένα από το πολύ διάβασμα, έναν κόσμο με σκεπτόμενους ανθρώπους, έναν κόσμο ωριμότερο, σοφότερο και ομορφότερο. 

«Ελπίζεις; Ελπίζω!» συνομιλούν οι ήρωες σε κάποιο σημείο. Αυτό πάντα με συγκινεί. Κι εγώ ελπίζω. Ελπίζω σε έναν κόσμο που τα βιβλία δεν θα είναι ατσαλάκωτα διακοσμητικά στοιχεία πάνω σε ένα τραπέζι. Ελπίζω σε έναν κόσμο γεμάτο βιβλία θαμπά και τσακισμένα από το πολύ διάβασμα, έναν κόσμο με σκεπτόμενους ανθρώπους, έναν κόσμο ωριμότερο, σοφότερο και ομορφότερο. Γι’ αυτό στηρίζω με σθένος τη φιλαναγνωσία. Γιατί αυτή μπορεί να καταφέρει να τον φτιάξει αυτόν τον κόσμο.

^＊ Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.