Γιάννης Διαμαντόγλου: «Ο εγκέφαλος είναι το πιο εγωπαθές όργανο»

Ο Γιάννης Διαμαντόγλου γεννήθηκε στον Πειραιά και είναι πτυχιούχος του Τμήματος Χημείας από το Πανεπιστήμιο Αθηνών ενώ τα αμέσως επόμενα χρόνια ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό πρόγραμμα στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθηνών με τίτλο Εφαρμοσμένη Διαιτολογία και Διατροφή με εξειδίκευση στις αλληλεπιδράσεις της διατροφής σε μοριακό επίπεδο. Κατέχει επίσης μεταπτυχιακό τίτλο από το Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο στη Διαχείριση Αποβλήτων. Έχει δημιουργήσει το blog θεμάτων διατροφής με τον τίτλο diatrofoskopio, ενώ ανά διαστήματα αρθρογραφεί ως συνεργάτης για διατροφολογικά θέματα σε διάφορα περιοδικά.

Ξεκινώντας από μια πολύ γενική ερώτηση: το θέμα του βιβλίου σας είναι ταυτόχρονα πολύ ειδικό και πολύ γενικό. Για να απαντηθούν τα ερωτήματα που θέτετε πρέπει να αντλήσει κανείς γνώσεις σχεδόν από όλες τις επιστήμες (βιολογία, ιατρική, μελέτη του εγκεφάλου, ψυχολογία κ.ο.κ.). Πώς αντιμετωπίσατε αυτήν την πραγματικότητα γράφοντας αυτό το βιβλίο;

Η αλήθεια είναι ότι αυτό ακριβώς όπως το περιγράφετε είναι ταυτόχρονα εκτός από πολύ απαιτητικό και η συναρπαστική πρόκληση του εγχειρήματος δημιουργίας ενός τέτοιου βιβλίου. Δεν εξοικειώθηκα ποτέ με την άποψη ότι ένα επιστημονικό βιβλίο, ακόμα και αν είναι εκλαϊκευμένο, δεν πρέπει να έχει λογοτεχνική χροιά. Στην περίπτωση μου ειδικά, επειδή επικαλούμαι τα συναισθήματα, νιώθω υποχρέωση εκτός από απλή καταγραφή να ενσωματώνω και κάποιου τύπου λογοτεχνική αποτύπωση, γι' αυτό χρησιμοποιώ και ορισμένα μικρο-διηγήματα γέννησης και θανάτου, απολύτως εντός θέματος. Επέλεξα συνεπώς το οικοδόμημά μου να έχει στέρεες βάσεις και θεμέλια από το μπετόν της επιστήμης. Χρησιμοποίησα για τη δημιουργία των λεπτομερειών και τη συνάφεια των υλικών τη λεπτότητα της λογοτεχνίας. Ενώ παρέμεινα μακριά από τις επικίνδυνες σκαλωσιές της μαγγανείας.

Τα ανθρώπινα συναισθήματα είναι τόσο εκκωφαντικός παρόντα στις ζωές μας, ώστε είναι μάταιο να τα αγνοούμε. Επίσης η διατροφή και τα συναισθήματα παρουσιάζουν μια εγγενή δυσκολία μελέτης, εφόσον ενδέχεται να είναι αφηρημένοι και μη ειδικοί παράμετροι προς αξιολόγηση. Την ίδια στιγμή όμως είναι τόσο σοφά συνδεδεμένα μεταξύ τους μέσω της εξέλιξης. Για σκεφτείτε, η όψη ενός γλυκίσματος δημιουργεί έναν ηδονικό καταρράκτη χαράς με απώτερο στόχο την αποκόμιση ενέργειας για επιβίωση. Υπάρχει αγαστή συνεργασία τροφής και συναισθήματος με γνώμονα πάντα την επιβίωσή μας. Ωστόσο στις μέρες μας η σχέση αυτή συχνά διαταράσσεται κυρίως λόγω της υπεραφθονίας τροφής, με αποτέλεσμα την παθολογία.

Αυτό που προσπάθησα να κάνω είναι, με κορμό την υπάρχουσα επιστημονική γνώση και βιβλιογραφία, να ξεκινήσω μια εκλαϊκευμένη κουβέντα γύρω από αυτή την παραμελημένη συσχέτιση του πώς αλληλεπιδρά η τροφή με αυτό που νιώθουμε. Αν δεν επιλέξουμε όμως ως κοινή γλώσσα την επιστημονική και με γνώμονα την υπαρκτή δυσκολία μελέτης των συναισθημάτων και της τροφής πάμε σε άλλα αβέβαια μονοπάτια.

Η σχέση του ανθρώπου με την τροφή θεμελιώνεται στην περίοδο του θηλασμού; Με ποιο τρόπο; Και πόσο αμετάκλητες είναι οι βάσεις που παίρνει (ή δεν παίρνει) κανείς σε αυτήν τη φάση;

Ίσως και νωρίτερα κατά την περίοδο της κύησης που όλο και περισσότερο εντάσσεται στην επιστημονική βιβλιογραφία, αλλά ακόμα τα δεδομένα είναι λίγα. Αυτό που είναι σίγουρο και εμπλέκει κάποιου τύπου πρώτη «συναισθηματική ενεργοποίηση» του βρέφους είναι ότι ο θηλασμός αποτελεί κάτι πολύ περισσότερο από απλή άντληση θρεπτικών συστατικών της μητέρας προς το παιδί. Το βρέφος χρησιμοποιεί μη λεκτική επικοινωνία για να τραφεί εκφράζοντας θυμό. Η μητέρα κατά την διάρκεια του θηλασμού εκκρίνει οξυτοκίνη ώστε να παρέχει εκτός από γάλα και θαλπωρή∙ την ίδια στιγμή που αυτός ο μηχανισμός αναστέλλει την όρεξη της ιδίας για φαγητό. Δεν είναι μαγικό; Όλα έχουν ορμονολογική εξήγηση, απλά εμείς ακόμα αγνοούμε ένα μεγάλο μέρος της βιοχημείας μας. Ωστόσο η πραγματική σχέση με την τροφή και τις δυνάμει διαταραχές (υπερφαγία, ανορεξία κτλ) θεμελιώνεται αρκετά αργότερα σε συνάρτηση κυρίως με την οικογένεια και τη σχέση με το φαγητό που διδασκόμαστε από αυτή. Μια μητέρα που μπουκώνει συνεχώς το παιδί να φάει με το ζόρι, δρομολογεί κατά πολύ μεγάλο ποσοστό και τη μετέπειτα διαταραγμένη σχέση του ενήλικα με το φαγητό.

Είμαστε όλοι επιρρεπείς στα λεγόμενα comfort foods, ή «φαγητά άνεσης» ή «ανακουφιστικά φαγητά», όπως τα λέτε. Πόσο πρέπει να αφηνόμαστε σε αυτή τη ροπή μας; Είναι τα «ανακουφιστικά φαγητά» τα καλύτερα για την υγεία μας, ψυχική και σωματική;

Τα ανακουφιστικά ή παρηγορητικά φαγητά, σίγουρα μακροπρόθεσμα δεν κάνουν καλό στην υγεία. Αυτό συμβαίνει διότι έρχονται απευθείας ως μια ανάμνηση από την παιδική μας ηλικία, κουβαλώντας πολύ ζάχαρη, λίπος και απλό τρόπο παρασκευής. Ο παραπάνω συνδυασμός σε βάθος χρόνου δημιουργεί πολλά προβλήματα υγείας σε σωματικό και συναισθηματικό επίπεδο. Το ότι κάποιος μπορεί να φλερτάρει με το διαβήτη, δεν σημαίνει μόνο καρδιαγγειακά προβλήματα και διαβητικό πόδι. Ξέρουμε σίγουρα πλέον ότι το χρονίως αυξημένο σάκχαρο συμπαρασύρει προς τα πάνω και δείκτες φλεγμονής όπως και την κορτιζόλη. Η χρόνια έκθεση σε αυξημένη κορτιζόλη προάγει το άγχος και σε ορισμένους ανθρώπους και την κατάθλιψη. Ωστόσο αυτό που πρέπει να γίνει σαφές είναι ότι περιοδικά το να αφηνόμαστε και να βρίσκουμε ένα τροφικό καταφύγιο, όταν νιώθουμε την ανάγκη, δεν είναι πάντα κακό, αρκεί να εκπαιδευτούμε ώστε να το διαχειριζόμαστε σωστά. Είναι προτιμότερο ένας άνθρωπος να βρίσκει δυο φορές τον μήνα αποκούμπι σε μια σοκολάτα, αντί να καπνίζει δυο πακέτα τσιγάρα την ημέρα. Ας πούμε ότι μπορεί να αποτελέσει ένα αρκετά πιο ασφαλή εθισμό προς όφελός μας. Όλα έχουν να κάνουν με το πόσο (ποσότητα) και για πόσο (χρόνο). Στα δύο τελευταία χρειάζεται να εκπαιδευτούμε και βέβαια όπου είναι επιτακτικό να ζητάμε βοήθεια του κατάλληλου ειδικού.

Ψυχή και σώμα φαίνεται να αλληλεπιδρούν με χιλιάδες τρόπους. Από πού μπορεί να πιάσει κανείς αυτό το νήμα; Τι πρέπει να κάνουμε, πρακτικά, ώστε αυτοί οι δυο πόλοι της ύπαρξής μας να συνυπάρχουν αρμονικά;

Κοιτάξτε, αυτός είναι και ο πυρήνας του βιβλίου, αλλά και γενικότερα μια τέτοιου τύπου συζήτηση μοιραία θα καταλήξει εκεί. Εγώ προσωπικά πιστεύω ότι οι άνθρωποι πρέπει να γνωρίζουμε αρκετά πράγματα γύρω απ’ την επιστήμη, ωστόσο νομίζω ότι το να απαριθμούμε στον κόσμο μια λίστα εκατοντάδων τροφίμων και τι θρεπτικά συστατικά αποκομίζει τρώγοντας τα, δεν είναι προς τη σωστή κατεύθυνσή. Αυτό που προτείνω είναι, επειδή ακριβώς ο εγκέφαλος μας δεν παρακινείται από συμβουλές και παραινέσεις μακρόπνοου χρονικού ορίζοντα, να μάθουμε να κάνουμε μικρά καθημερινά πράγματα (συνήθειες) που θα προσφέρουν άμεση ανταμοιβή στον εγκέφαλο, κάτι που είναι και η αποδοτικότερη δύναμη κινητοποίησής του. Είναι διαφορετικό να πεις σε έναν άνθρωπο φάει πορτοκάλια γιατί έχουν βιταμίνη C και μήλα γιατί έχουν κερκετίνη και διαφορετικό να του δώσεις ένα μικρό ορίζοντα λίγων ημερών, λέγοντας του να τρώει πέντε μερίδες φρούτα και λαχανικά ώστε σε δύο μέρες να βιώσει μια πραγματική συναισθηματική ευεξία σε σύγκριση με πριν. Ας το πούμε αλλιώς, θα αγοράζατε ένα αυτοκίνητο χωρίς test drive; Το ίδιο ισχύει και για τον εγκέφαλό μας, δεν αγοράζει οποιοδήποτε κίνητρο δίχως test drive. Είναι το πιο εγωπαθές όργανο από κατασκευής, χρειάζεται εξαγορά για να συνεργαστεί.

Υπάρχει μια διατροφή που είναι καλή για όλους; Ακούμε συχνά ότι πρέπει να τρώμε τις τάδε ομάδες τροφών, να αποφεύγουμε άλλες. Ή η αναζήτηση της καλύτερης διατροφής είναι μια πιο εξατομικευμένη υπόθεση;

Η σύγχρονη τάση της διατροφολογίας και της ιατρικής είναι η εξατομίκευση και όσο περνάνε τα χρόνια ενώ προχωράμε επιστημονικά αυτό θα εντείνεται. Παρά ταύτα, το τελευταίο δεν αναιρεί την μεγάλη αξία του χρυσού κανόνα της μεσογειακής διατροφής. Σε καμία περίπτωση δεν αποβάλουμε τρόφιμα η ακόμη χειρότερα κατηγορίες τροφίμων από μόνη μας. Το βασικότερο όπλο της μεσογειακής διατροφής είναι ακριβώς η ποικιλία τροφίμων αλλά και η ποιότητα των πρώτων υλών. Έχουμε τα δεδομένα, έχουμε στην Ελλάδα τα κατάλληλα τρόφιμα, συνεπώς αυτό που μένει είναι ή πράξη. Ασχέτως της εκάστοτε εξατομίκευσης που ίσως αξιολογείται μεμονωμένα, πρέπει από το σχολείο τα παιδιά να μαθαίνουν αυτό το πρότυπο διατροφής. Ας το δούμε ως μια επένδυση για το μέλλον της κοινωνίας. Είναι ανεπίτρεπτο να μην επενδύουμε σε προληπτικές πολιτικές υγείας, όπως μαθήματα διατροφής ή ευ ζην στο Δημοτικό. Δεν είναι δα τόσο δύσκολο να μαθαίνουμε από μικρά τα παιδιά για την εποχικότητα της τροφής ή την αξία και βιωσιμότητα των παραδοσιακών και τοπικών προϊόντων.

Το βιβλίο σας είναι εξαιρετικά πλούσιο σε πληροφορίες για όλα ζητήματα που σχετίζονται με το θέμα σας και που δεν μπορούν να αναπτυχθούν σε μια συνέντευξη. Αν έπρεπε να συμπυκνώσετε το νόημά του σε μια μονάχα συμβουλή, ποια θα ήταν αυτή;

Θα απαντήσω με ένα παράδειγμα άκρως διδακτικό. Στις περιόδους νηστείας όλων των θρησκειών υπάρχει αποχή από τα ζωικά προϊόντα και μια έμφαση σε τρόφιμα με υδατάνθρακες. Αυτό εκ πρώτης όψεως μπορεί να έχει πολλές εξηγήσεις, ωστόσο αυτό που δεν συζητιέται είναι ότι ο υδατάνθρακας είναι το βασικό θρεπτικό συστατικό ώστε να γίνει πιο λειτουργική η σεροτονίνη μέσα στον εγκέφαλο. Αν ακούγεται πολύ επιστημονικό το τελευταίο, να τονίσουμε ότι η σεροτονίνη αποτελεί τον υπεύθυνο νευροδιαβιβαστή της χαλάρωσης, ηρεμίας και ειρηνικότητας. Μήπως σας θυμίζει κάτι το τελευταίο τρίπτυχο, σχετικά με το τι επιζητούμε κατά τις περιόδους νηστείας; Μέσω της επιλογής λοιπόν που άπτεται των ανώτερων νοητικών λειτουργιών, χρησιμοποιούμε ένα συγκεκριμένο είδος διατροφής, ώστε να πετύχουμε ένα επιθυμητό συναισθηματικό αποτέλεσμα. Όλος αυτός ο μηχανισμός έρχεται μέσα από τους αιώνες όχι ως επιστημονικό κεκτημένο, αλλά ως αποτέλεσμα παρατήρησης. Η συμβουλή που δίνω λοιπόν είναι να είστε παρατηρητικοί στο τι τρώτε και στο συναισθηματικό αποτύπωμά του, αλλά και αντιστρόφως. Να είστε σίγουροι, θα βρεθείτε προ εκπλήξεων. Ο εγκέφαλος μέσω των συναισθημάτων, όπως μπορεί να μας οδηγήσει στην ασθένεια, είναι ικανός και να μας ξελασπώσει αν αυτό χρειαστεί, αρκεί να χρησιμοποιηθούν οι αδυναμίες του προς όφελος μας.

* Η Ελένη Κορόβηλα είναι δημοσιογράφος.