Οκτώβρης

Μάρτιος: «Στον βαθμό που»

[...]

Λιγότερο από δύο εβδομάδες αφότου άρχισαν τις δράσεις τους, ο Ποντβόισκι και οι σύντροφοί του κάλεσαν αντιπροσώπους της φρουράς σε μια Συντακτική Συνέλευση για την Οργάνωση του Στρατού, από την οποία, την τελευταία μέρα του μήνα, δημιουργήθηκε η Στρατιωτική Οργάνωση των Μπολσεβίκων.

Οι καντέτοι, οι μενσεβίκοι, οι εσέροι και οι μπολσεβίκοι είχαν αντιληφθεί τη σημασία της φρουράς του Πέτρογκραντ, και είχαν όλοι τους ιδρύσει στρατιωτικές οργανώσεις για να προωθήσουν τις θέσεις τους εκεί. Αυτό που ξεχωρίζει τους μπολσεβίκους είναι το πόσο γρήγορα το έκαναν –ήδη από τις 10 Μαρτίου– και με πόση ένταση. Οι αγωνιστές που διηύθυναν την επιτροπή, οι Νιέφσκι, Μπογκντάτιεφ, Ποντβόισκι και Σουμιλόφ, ανήκαν όλοι, πλην του τελευταίου, στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος.

Τις πρώτες εκείνες μέρες, δεν ήταν ιδιαίτερα ευπρόσδεκτοι στους κύκλους των στρατιωτών. Ήταν όμως πεισματάρηδες. Λιγότερο από δύο εβδομάδες αφότου άρχισαν τις δράσεις τους, ο Ποντβόισκι και οι σύντροφοί του κάλεσαν αντιπροσώπους της φρουράς σε μια Συντακτική Συνέλευση για την Οργάνωση του Στρατού, από την οποία, την τελευταία μέρα του μήνα, δημιουργήθηκε η Στρατιωτική Οργάνωση των Μπολσεβίκων.

Σχεδόν αμέσως μετά τη Φεβρουαριανή Επανάσταση, ένας σύντροφος είχε ακούσει τον Ποντβόισκι να ανακοινώνει ότι «η επανάσταση δεν τελείωσε· μόλις άρχισε». Η Στρατιωτική Οργάνωση ήταν στα χέρια ελευθερόφρονων, ασυμβίβαστων «αριστερών» μπολσεβίκων από την αρχή. Παραβίαζαν επανειλημμένα την κομματική πειθαρχία – μερικές φορές με δραματικές επιπτώσεις.

Τότε σημειώθηκε, αρχικά, στήριξη σε μια πιο μετριοπαθή συναινετική εκδήλωση του κόμματος, στις 12 Μαρτίου. Εκείνη τη μέρα έγινε η ταφή περίπου 184 μαρτύρων της επανάστασης –οι αριθμοί είναι αβέβαιοι– που σκοτώθηκαν στις οδομαχίες της πόλης. Μαζική ταφή. Επιμήκεις βαθιοί λάκκοι στο σκληρό χώμα του Πεδίου του Άρεως, στο μεγάλο πάρκο στο κέντρο της πόλης.

Από νωρίς το πρωί έως αργά τη νύχτα, έφταναν εκατοντάδες χιλιάδες πενθούντες. Περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι κατέκλυσαν τους πλατιούς δρόμους της πρωτεύουσας. Από κάθε μεριά της πόλης, συνέκλιναν αργά στο Πεδίο του Άρεως, κουβαλώντας τους νεκρούς τους σε κόκκινα φέρετρα. Έφταναν εκπροσωπώντας τα συνδικάτα τους, τα εργοστάσιά τους, τα ιδρύματά τους, τις ομάδες πολιτών τους, τα κόμματά τους. Έφταναν ανά εθνοτικές ομάδες – φάλαγγες από την εβραϊκή ομάδα Μπουντ, από την αρμενική επαναστατική ομοσπονδία Ντασνακτσουτιούν, και άλλες. Έφτασε μια φάλαγγα τυφλών, κουβαλώντας έναν δικό τους. Δεν σταμάτησαν. Καμία ομάδα δεν σταμάτησε, καμία δεν εκφώνησε λόγους. Οι διαδηλωτές έφταναν κουβαλώντας τους παγωμένους νεκρούς συντρόφους τους, παρέδωσαν σκυθρωποί τα φέρετρα στους νεκροθάφτες και συνέχισαν να βαδίζουν, ενώ ένας κανονιοβολισμός ήχησε τιμητικά από το φρούριο στην άλλη όχθη του ποταμού, καθώς έθαβαν τους πεσόντες. Οι ζωντανοί αργοσύρθηκαν στο χιόνι, περπατώντας στα ξύλινα μονοπατάκια που είχαν στηθεί ανάμεσα στους μαζικούς τάφους. Οι νεκροί τους δεν είναι θύματα, είπε στον επικήδειο ο Λουνατσάρσκι, αλλά ήρωες που η μοίρα τους δεν γεννάει θλίψη αλλά γόνιμη ζήλια.

Και καθώς οι μάζες των πολιτών έψαλλαν και θυμούνταν τους τεθνεώτες, τρεις βετεράνοι του κόμματος επέστρεφαν στην πόλη από την εξορία στη Σιβηρία. Ο ένας ήταν ο παλαιός μπολσεβίκος Λεβ Κάμενεφ, παντρεμένος με την αδελφή του Τρότσκι, την Όλγα Μπρονστάιν, και εκλεκτός σύντροφος του Λένιν, παρά το γεγονός πως ήταν πάντα από τους «μαλακούς» στο κόμμα (είχε προτείνει, και αργότερα ντροπιασμένος απαρνήθηκε την ενέργειά του αυτή, να στείλουν τηλεγράφημα στον Μιχαήλ Ρομανόφ και να τον εγκωμιάζουν για την απόφασή του να μη δεχτεί τον θρόνο). Μαζί του ήταν και ο Μουράνοφ, άλλοτε βουλευτής στη Δούμα, φημισμένος για το ότι είχε υποστηρίξει μια ανυποχώρητη ντεφετιστική γραμμή αψηφώντας τον κίνδυνο να αντιμετωπίσει τη θανατική ποινή· και ένα μέλος της Κεντρικής Επιτροπής, κάποιος Ιωσήφ Στάλιν.

Ο οποίος Στάλιν, φυσικά, δεν ήταν ακόμη ο Στάλιν. Στις μέρες μας, κάθε ιστόρηση της επανάστασης τη στοιχειώνει ένα φάντασμα από το μέλλον, αυτή η τερατωδία με τα σπινθηροβόλα μάτια και το μουστάκι, ο θείος Τζο, ο χασάπης, ο κεντρικός αρχιτέκτονας ενός γκροτέσκου και συντριπτικού δεσποτικού κράτους – και ο -ισμός που φέρει το όνομά του. Δεκαετίες ολόκληρες συζητιέται η αιτιολογία του σταλινισμού, τόμοι ολόκληροι έχουν γραφτεί με ιστορίες για την κτηνωδία αυτού του άντρα και του καθεστώτος του. Απλώνουν τη σκιά τους προς τα πίσω, σ’ αυτό που έμελλε να συμβεί.

Αλλά τώρα είμαστε στο 1917. Ο Στάλιν δεν έχει κλείσει καν τα σαράντα. Τότε ήταν απλώς ο Στάλιν, ο Ιωσήφ Τζουγκασβίλι, γνωστός στους συντρόφους του ως Κόμπα, ένας Γεωργιανός τέως εκπαιδευόμενος ιερέας, υπάλληλος στη μετεωρολογία, και βετεράνος μπολσεβίκος αγωνιστής. Ένας ικανός, αν και ποτέ λαμπρός, οργανωτής. Στην καλύτερη περίπτωση, ένας επαρκής διανοούμενος· στη χειρότερη, μέτριος και ενοχλητικός. Δεν ήταν ούτε στην αριστερή πτέρυγα του κόμματος ούτε στη δεξιά, αλλά μάλλον πήγαινε όπου φυσούσε ο άνεμος. Η εντύπωση που άφηνε ήταν ότι δεν άφηνε σχεδόν καμία εντύπωση. Ο Σουκάνοφ τον θυμόταν σαν μια «γκρίζα μουντζαλιά».

Υπάρχει μια έντονη νύξη για κάτι ακόμα πιο προβληματικό σχετικά με τον Στάλιν στην αξιολόγησή του από το κομματικό Ρωσικό Γραφείο του Πέτρογκραντ, όπου του επέτρεψαν να συμμετάσχει, αλλά μόνο ως σύμβουλος, δίχως δικαίωμα ψήφου – εξαιτίας, όπως είπαν, «ορισμένων προσωπικών χαρακτηριστικών που είναι έμφυτα σ’ αυτόν». Μάλλον ήταν ακριβές το υπόλοιπο της περιγραφής του από τον Σουκάνοφ, που θεω­ρούσε ότι ο Στάλιν δεν ήταν παρά μια φευγαλέα μορφή, «που έλαμπε για λίγο και μετά γινόταν θαμπή και έσβηνε δίχως ν’ αφήνει το παραμικρό ίχνος».

Σχεδόν αμέσως, οι τρεις βετεράνοι που επέστρεψαν από την εξορία προχώρησαν σε κάτι σαν πραξικόπημα στην Πράβντα, τοποθετώντας τον Μουράνοφ ως αρχισυντάκτη. Η εφημερίδα άρχισε να διαδίδει τις αποφασιστικά μετριοπαθείς τους θέσεις.

Στις 15 Μαρτίου, ο Κάμενεφ έγραψε:

Το σύνθημά μας δεν είναι η κενή περιεχομένου κραυγή: «Κάτω ο πόλεμος!» – που σημαίνει την αποδιοργάνωση του επαναστατικού στρατού και του στρατού που γίνεται ολοένα και πιο επαναστατικός. Το σύνθημά μας είναι να ασκήσουμε πίεση στην Προσωρινή Κυβέρνηση ώστε να την αναγκάσουμε να προχωρήσει, σταθερά και ανοιχτά και μπροστά στα μάτια της παγκόσμιας δημοκρατίας, μια προσπάθεια να πείσει όλες τις εμπόλεμες χώρες να αρχίσουν άμεσα τις διαπραγματεύσεις για το τέλος του παγκοσμίου πολέμου. Έως τότε, ας μείνει ο καθένας στο πόστο του.

Ο στρατός, επέμενε πιο κάτω, «θα μείνει πιστά και αφοσιω­μένα στο πόστο του, και θα απαντάει με σφαίρα στη σφαίρα και με οβίδα στην οβίδα».

Έτσι, όπως το έθεσε η μπολσεβίκα Λουντμίλα Σταλ, το κόμμα «ψηλάφησε στα σκοτεινά» – καθόσον με μια τέτοια γραμμή η Πράβντα δεν διέφερε και τόσο από τους αριστερούς μενσεβίκους ή τους ριζοσπάστες αριστερούς εσέρους. Με το να πάρει θέση κατά της αντιπολεμικής αγκιτάτσιας στο μέτωπο, η τρόικα απομακρύνθηκε αρκετά από τον Λένιν.

Αμέσως μετά τον ερχομό της στο Πέτρογκραντ, η Κολοντάι παρέδωσε τα «Γράμματα από μακριά» του Λένιν στην Πράβντα. Τα κείμενα αυτά τρομοκράτησαν και αποσβόλωσαν τους νευρικούς συντρόφους του με την αδιαλλαξία τους.

Αμέσως μετά τον ερχομό της στο Πέτρογκραντ, η Κολοντάι παρέδωσε τα «Γράμματα από μακριά» του Λένιν στην Πράβντα. Τα κείμενα αυτά τρομοκράτησαν και αποσβόλωσαν τους νευρικούς συντρόφους του με την αδιαλλαξία τους. Οι συντάκτες της εφημερίδας δείλιασαν και δεν δημοσίευσαν παρά μόνο το πρώτο, και αυτό μάλιστα, ζορισμένοι από τις σκληροπυρηνικές αριστερές διατυπώσεις του, το επιμελήθηκαν αμβλύνοντας τον αιχμηρό του λόγο και περικόπτοντάς το σημαντικά.

Τα παραπάνω είναι μια περιλάλητη ιστορία για το πόσο και πώς τα συνταρακτικά γράμματα του Λένιν αναστάτωσαν τους παλαιομπολσεβίκους. Και μια ιστορία είναι αυτό που είναι: μια ιστορία.

Η αλήθεια είναι ότι η Πράβντα δημοσίευσε μόνο το πρώτο γράμμα, διότι, σχεδόν σίγουρα, είναι το μόνο που έλαβε. Και μολονότι αληθεύει ότι υπέστη δραστική επιμέλεια, οι θέσεις του Λένιν και η προκλητική δριμύτητά του δεν αμβλύνθηκαν σχεδόν καθόλου. Το επιχείρημά του ότι η επανάσταση πρέπει να συνεχιστεί παρέμεινε σαφές, όπως και η παθιασμένη προτροπή του στους εργάτες: «Πρέπει να κάνετε θαύματα στην οργάνωση του προλεταριάτου και του λαού ώστε να ετοιμαστείτε για τον θρίαμβό σας στο δεύτερο στάδιο της επανάστασης» – ένα στάδιο που δεν ήταν ο σοσιαλισμός, θα διευκρίνιζε αργότερα, αλλά η κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, η νίκη επί του Σοβιέτ, ώστε να διασφαλιστεί η νίκη της (αναγκαία αστικοδημοκρατικής) επανάστασης. Στην καλύτερη περίπτωση, ο Λένιν μάλλον νεφελωδώς θεώρησε (με το ένα μάτι στη διεθνή συγκυρία, από όπου σύμφωνα με την εκτίμησή του θα μπορούσε να ξεσπάσει μια επανάσταση ενάντια και πέρα από τον καπιταλισμό, εμπνευσμένη ενδεχομένως από τα γεγονότα στη Ρωσία) ότι ίσως έτσι τους προέτρεπε να κάνουν κάποια διστακτικά, αρχικά βήματα προς τον σοσιαλισμό.

Οι μπολσεβίκοι στο Πέτρογκραντ εκδήλωσαν τον ενθουσιασμό τους για το πρώτο γράμμα. Η αδελφή του Λένιν, η Μαρία Ουλιάνοφ, συντρόφισσα στο κόμμα και συντάκτρια στην Πράβντα, του έγραψε και του διαβίβασε την «απόλυτη αλληλεγγύη» των συντρόφων του, πράγμα που έκανε και η Κολοντάι, πολύ ικανοποιημένη. Οι αλλαγές στο κείμενο, που είχε γραφτεί πριν από κάμποσες μέρες, και από μεγάλη απόσταση, περιορίστηκαν απλώς στην αφαίρεση κάποιων ανεπίκαιρων πια αναφορών σε μια πιθανή επάνοδο στον τσαρισμό και κάποιων διόλου πειστικών, αναληθοφανών υπονοούμενων για μια συνωμοσία των συμμάχων κατά του Νικόλαου, καθώς και στη διόρθωση κάποιων σολοικισμών.

Επίσης, στρογγύλεψαν κάπως τη χαρακτηριστική για τον Λένιν οργίλη στηλίτευση διαφόρων εχθρών, φιλελεύθερων, δεξιών και σοσιαλιστών που δεν ανήκαν στους μπολσεβίκους.

Επίσης, στρογγύλεψαν κάπως τη χαρακτηριστική για τον Λένιν οργίλη στηλίτευση διαφόρων εχθρών, φιλελεύθερων, δεξιών και σοσιαλιστών που δεν ανήκαν στους μπολσεβίκους. Οι εκδότες της εφημερίδας είχαν τη σύνεση να διαγράψουν τις προσβολές κατά του Τσκάιτζε, προέδρου της Εκτελεστικής Επιτροπής του Σοβιέτ, του Κερένσκι, ακόμα και του μετριοπαθούς φιλελεύθερου Λβοφ, προέδρου της Προσωρινής Κυβέρνησης: είχαν βάσιμους λόγους να πιστεύουν εξάλλου ότι θα χρειάζονταν τη βοήθειά τους για να φέρουν πάλι στη χώρα τους εξόριστους μπολσεβίκους – ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο Λένιν. Δεν λογόκριναν τις επιθέσεις κατά των καντέτων και των δεξιών μενσεβίκων που δεν τους ήταν χρήσιμοι. Δεν επρόκειτο λοιπόν για άμβλυνση, αλλά για στρατηγική.

Ο μεταγενέστερος μύθος για τη βόμβα που πυροδότησαν τα «Γράμματα από μακριά» μοιάζει να έχει γεννηθεί από έναν συνδυασμό παρεξήγησης των διορθώσεων της Πράβντα και μάλλον μεροληπτικών αφηγήσεων –από τον Τρότσκι, μεταξύ άλλων– στο πλαίσιο των εσωκομματικών συγκρούσεων για την κομματική τοποθέτηση.

Ενώ όμως αυτή η συγκεκριμένη σύγκρουση ήταν σε μεγάλο βαθμό μια αναδρομική μυθοπλασία, κέρδισε το δίχως άλλο σε αληθοφάνεια χάρη στον τρόπο με τον οποίο οι διατυπώσεις του Λένιν, στη δριμύτατη πολεμική του, φανέρωναν μια ασυμβίβαστη τάση, μια διαχωριστική πολιτική λογική που έμελλε να αποτελέσει τον κρίσιμο καταλύτη και σε άλλες εσωκομματικές διαμάχες. Δεν ήταν αναπόδραστη, σε καμία περίπτωση, παρέμενε όμως επικριτική κατά των μετριοπαθών μπολσεβίκων και της συμμαχίας τους με άλλες δυνάμεις. Τα «Γράμματα από μακριά» ήταν λοιπόν «συνεπής» μπολσεβικισμός, περιείχαν ωστόσο σπόρους μιας διακριτής και πιο αιχμηρής τοποθέτησης. Μιας τοποθέτησης που θα γινόταν σαφέστερη με την επιστροφή του Λένιν στη Ρωσία.

[...]