Περνώντας από τοίχους

Στις 30 Νοεμβρίου 1975, στα εικοστά ένατα γενέθλιά μου, έφτασε ένα γράμμα στο μεγάλο ξύλινο γραμματοκιβώτιο στο σπίτι της μητέρας μου. Ήταν πρόσκληση από την γκαλερί de Appel στο Άμστερνταμ, που με καλούσε να παρουσιάσω μία περφόρμανς για την ολλανδική τηλεοπτική εκπομπή Beeldspraak.

Στις 30 Νοεμβρίου 1975, στα εικοστά ένατα γενέθλιά μου, έφτασε ένα γράμμα στο μεγάλο ξύλινο γραμματοκιβώτιο στο σπίτι της μητέρας μου. Ήταν πρόσκληση από την γκαλερί de Appel στο Άμστερνταμ, που με καλούσε να παρουσιάσω μία περφόρμανς για την ολλανδική τηλεοπτική εκπομπή Beeldspraak. Ήταν η τρίτη φορά που λάμβανα πρόσκληση από γκαλερί, παρόλο που δε συνηθιζόταν εκείνη την εποχή. Τότε, όπως και σήμερα, η κινητήρια δύναμη για τον κόσμο της τέχνης ήταν το χρήμα, και η τέχνη της περφόρμανς δεν ήταν κάτι που μπορούσε να πουληθεί. Ωστόσο, η Βις Σμαλς, η διευθύντρια της de Appel, είχε όραμα. Ήταν η πρώτη γκαλερίστα στην Ευρώπη που κάλεσε καλλιτέχνες όπως οι Βίτο Ακόντσι, Τζίνα Πέιν, Κρις Μπέρντεν και Τζέιμς Λι Μπίαρς να παρουσιάσουν περφόρμανς. Επιπλέον, δεν υπήρχε ζήτημα χρημάτων, επειδή λάμβανε χρηματοδότηση απ’ την ολλανδική κυβέρνηση. Το ίδιο και η τηλεοπτική εκπομπή.

Η γκαλερί μού έστειλε ένα αεροπορικό εισιτήριο και πέταξα για Άμστερνταμ στις αρχές Δεκεμβρίου. Η Βις με περίμενε στο αεροδρόμιο παρέα μ’ έναν Γερμανό καλλιτέχνη που συστηνόταν ως Ουλάι, και μου είπε πως εκείνος θα ήταν ο ξεναγός μου όσο διάστημα θα έμενα στην πόλη. Επίσης, θα με βοηθούσε να στήσω το Thomas Lips, το έργο που είχα αποφασίσει να παρουσιάσω για τις τηλεοπτικές κάμερες. Τον κοίταξα. Δεν είχα γνωρίσει τέτοιο άνθρωπο στη ζωή μου.

Ο Ουλάι (όπως έμαθα αργότερα, το πραγματικό του όνομα ήταν Φρανκ Ούβε Λάιζιπεν, αλλά δεν το χρησιμοποιούσε ποτέ) ήταν τριαντάρης, ψηλός κι αδύνατος, με μακριά, ανέμελα μαλλιά που έπιανε κότσο με δύο ξυλάκια, κάτι που μου τράβηξε αμέσως την προσοχή επειδή έτσι ακριβώς έπιανα κι εγώ τα μαλλιά μου. Το άλλο ενδιαφέρον στοιχείο πάνω του ήταν ότι το πρόσωπό του χωριζόταν σε δύο μισά. Η αριστερή πλευρά ήταν ξυρισμένη, απαλή και πουδραρισμένη, με το ένα του φρύδι σχηματισμένο με τσιμπιδάκι και τα χείλη του βαμμένα με απαλό κραγιόν, ενώ στη δεξιά πλευρά, που ήταν κάπως πιο λιπαρή, είχε γένια, το φρύδι του ήταν κανονικό και δεν ήταν μακιγιαρισμένος. Αν τον κοίταζες προφίλ, αποκόμιζες τελείως διαφορετική εντύπωση: η μία πλευρά αρσενική, η άλλη θηλυκή.

Ο Ουλάι μού είπε πως ζούσε στο Άμστερνταμ απ’ τα τέλη της δεκαετίας του ’60. Φωτογράφιζε συνήθως με Polaroid και συχνά τον εαυτό του. Σ’ εκείνα τα αυτοπορτρέτα τόνιζε τη θηλυκή πλευρά του προσώπου του φορώντας μισή μακριά περούκα κι έντονο μακιγιάζ με ψεύτικες βλεφαρίδες και κατακόκκινο κραγιόν. Στην αρσενική πλευρά δεν παρέμβαινε. Μου θύμισε αμέσως τον Τόμας Λιπς.

Βέβαια, σύντομα ανακάλυψα πως μας συνέδεαν πολλά περισσότερα.

Μετά την περφόρμανς Thomas Lips στην de Appel, ο Ουλάι περιποιήθηκε τρυφερά τα τραύματά μου με αντισηπτικό και επιδέσμους, ενώ χαμογελούσαμε ο ένας στον άλλον. Μετά πήγαμε σ’ ένα τούρκικο εστιατόριο με τη Βις, κάποιους άλλους απ’ την γκαλερί, και το τηλεοπτικό συνεργείο. Αισθανόμουν χαλαρή και άνετη με όλους. Τους είπα πόσο ωραίο ήταν που είχα λάβει την πρόσκληση της Βις στα γενέθλιά μου και πως ίσως αυτή ήταν η πρώτη φορά που μου συνέβαινε κάτι καλό τέτοια μέρα.

Έβγαλε ένα ημερολόγιο τσέπης και μου έδειξε ότι η σελίδα της τριακοστής Νοεμβρίου ήταν σκισμένη. «Αυτό το κάνω κάθε χρόνο στα γενέθλιά μου», είπε ο Ουλάι.

Έμεινα να κοιτάζω το βιβλιαράκι. Σιχαινόμουν τόσο τα γενέθλιά μου, που πάντα έσκιζα εκείνη τη σελίδα. Έβγαλα το δικό μου ημερολόγιο απ’ την τσέπη μου και το άνοιξα. Ήταν σκισμένη η ίδια σελίδα. «Κι εγώ αυτό κάνω», είπα.

Ο Ουλάι κοίταξε το ημερολόγιο. Εκείνο το βράδυ πήγαμε μαζί σπίτι του και μείναμε στο κρεβάτι δέκα μέρες.

Η έντονη σεξουαλική χημεία μεταξύ μας ήταν μόνο η αρχή και το γεγονός ότι είχαμε γενέθλια την ίδια μέρα δεν ήταν απλή σύμπτωση. Από την πρώτη στιγμή αναπνέαμε τον ίδιο αέρα, οι καρδιές μας χτυπούσαν σαν μία.

Η έντονη σεξουαλική χημεία μεταξύ μας ήταν μόνο η αρχή και το γεγονός ότι είχαμε γενέθλια την ίδια μέρα δεν ήταν απλή σύμπτωση. Από την πρώτη στιγμή αναπνέαμε τον ίδιο αέρα, οι καρδιές μας χτυπούσαν σαν μία. Ολοκληρώναμε ο ένας την πρόταση του άλλου, ξέραμε ακριβώς τι είχε ο άλλος στο μυαλό του, ακόμα και στον ύπνο μας. Συζητούσαμε στα όνειρά μας, ή σε αυτή την ενδιάμεση κατάσταση που δεν κοιμάσαι τελείως, και μετά ξυπνούσαμε και συνεχίζαμε την κουβέντα. Όταν τραυματιζόταν το δάχτυλό μου αριστερά, το δικό του πληγωνόταν δεξιά.

Αυτός ο άντρας ήταν όλα όσα ήθελα, και ήξερα πως ένιωθε το ίδιο για μένα.

Τις πρώτες μέρες γράφαμε κάρτες ο ένας στον άλλον. Δεν υπήρχε ειδικός λόγος, απλώς ήμασταν τρελά ερωτευμένοι. Εγώ του έγραψα στα γαλλικά: Pour mon cher chien Russe, δηλαδή στον γλυκό, ρώσικο σκύλο μου, επειδή ο Ουλάι έμοιαζε ασύλληπτα με πανέμορφο σκύλο ράτσας Μπορζόι: μακρύς, αδύνατος, κομψός. Εκείνος έγραψε στα γερμανικά: Für meine liebe kleine Teufel, δηλαδή στο μικρό μου διαβολάκι. Ήταν απίστευτο. Ο Ουλάι δε θα μπορούσε να γνωρίζει πως η μητέρα μου μ’ έντυνε έτσι όταν με έστελνε σε παιδικά πάρτι.

Φυσικά, οι προθέσεις της δεν ήταν σε καμία περίπτωση τόσο τρυφερές όσο οι δικές του.

Εκείνο τον πρώτο καιρό, ο Ουλάι βρήκε σ’ ένα ιατρικό μουσείο μια παλιά, απόκοσμη φωτογραφία με σκελετούς σιαμαίων διδύμων. Την κάναμε κι αυτή κάρτα, ήταν το τέλειο σύμβολο της σωματικής και πνευματικής μας ένωσης.

Περίπου την ίδια εποχή που έλαβα την πρόσκληση για το Άμστερνταμ, με κάλεσαν να συμμετάσχω και σ’ ένα καλλιτεχνικό φεστιβάλ στην Κοπεγχάγη. Πήγα για μερικές μέρες, αφήνοντας απρόθυμα τον νέο μου εραστή, αλλά με την υπόσχεση να επιστρέψω σύντομα. Στο Φεστιβάλ του Σαρλότενμποργκ παρουσίασα ένα νέο έργο. Καθόμουν γυμνή ενώπιον του κοινού, κρατώντας μια μεταλλική βούρτσα στο ένα χέρι και μια μεταλλική χτένα στο άλλο. Επί μία ολόκληρη ώρα, βούρτσιζα τα μαλλιά μου όσο πιο λυσσασμένα μπορούσα, μέχρι που πονούσα αφόρητα, ξεριζώνοντας ολόκληρες τούφες, γρατσουνίζοντας το πρόσωπό μου, επαναλαμβάνοντας ξανά και ξανά: «Η τέχνη πρέπει να είναι όμορφη, ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι όμορφος». Κάποιος κατέγραψε την περφόρμανς κι αυτό ήταν το πρώτο μου βίντεο.

Το έργο ήταν βαθύτατα ειρωνικό. Είχα απαυδήσει με τη γιουγκοσλάβικη αισθητική αντίληψη πως η τέχνη πρέπει να είναι όμορφη. Οι οικογενειακοί φίλοι κρεμούσαν πίνακες που ταίριαζαν με τα χαλιά και τα έπιπλά τους. Για μένα, αυτή η εμμονή με τη διακόσμηση ήταν μία μαλακία και μισή. Στην τέχνη μ’ ένοιαζε μόνο το περιεχόμενο, τι σήμαινε ένα έργο. Το όλο νόημα του Art Must Be Beautiful, Artist Must Be Beautiful ήταν να καταστρέψει εκείνη την εικόνα της ομορφιάς. Πίστευα πως η τέχνη πρέπει να ενοχλεί, να θέτει ερωτήματα, να προβλέπει το μέλλον. Αν η τέχνη είναι απλώς πολιτική, καταντάει εφημερίδα. Χρησιμοποιείται μια φορά και την επόμενη μέρα είναι ξεπερασμένη. Μόνο τα πολλαπλά νοηματικά στρώματα μπορούν να χαρίσουν μακροζωία στην τέχνη, κι έτσι η κοινωνία παίρνει απ’ το έργο αυτό που έχει ανάγκη την εκάστοτε χρονική στιγμή.

Κλείστηκα στο δωμάτιό μου, ξαπλωμένη στο κρεβάτι με το τηλέφωνο στο χέρι σαν έφηβη, να μιλάω με τις ώρες με τον Ουλάι στην Ολλανδία. Εν γνώσει μου, εκείνος ηχογραφούσε όλες τις συνομιλίες μας. Νομίζω πως εξαρχής νιώθαμε και οι δύο πως η σχέση μας είχε ιστορική σημασία και θέλαμε να έχουμε ντοκουμέντα.

Επέστρεψα στο Άμστερνταμ για μερικές ακόμα όμορφες μέρες με τον Ουλάι κι έπειτα γύρισα στο Βελιγράδι. Πετούσα στα σύννεφα, ήμουν τόσο ερωτευμένη που δεν μπορούσα ν’ αναπνεύσω. Απέφευγα τον Νέσα, ήμουν πάντα απασχολημένη όποτε επικοινωνούσε. Δεν του είπα τίποτα για το Άμστερνταμ. Κλείστηκα στο δωμάτιό μου, ξαπλωμένη στο κρεβάτι με το τηλέφωνο στο χέρι σαν έφηβη, να μιλάω με τις ώρες με τον Ουλάι στην Ολλανδία. Εν γνώσει μου, εκείνος ηχογραφούσε όλες τις συνομιλίες μας. Νομίζω πως εξαρχής νιώθαμε και οι δύο πως η σχέση μας είχε ιστορική σημασία και θέλαμε να έχουμε ντοκουμέντα. Ακόμα και το σύντομο διάστημα που ήμασταν μαζί στο Άμστερνταμ, καταγράφαμε σχεδόν με εμμονή όλα όσα κάναμε. Φωτογραφίσαμε δεκάδες φορές ο ένας τον άλλον. Μερικά χρόνια πριν, ο Ουλάι είχε κάνει συμβόλαιο με την Polaroid. Η εταιρεία τον προμήθευε με μηχανές και φιλμ, ενίοτε του έδινε και χρήματα για να ταξιδεύει και να φωτογραφίζει όσα έβλεπε. Ήταν πραγματικά παιδί της Polaroid.

Μιλούσαμε στο τηλέφωνο ώρες ατέλειωτες, μέχρι που ήρθε ο πρώτος λογαριασμός, η μητέρα μου έγινε έξω φρενών και κλείδωσε το τηλέφωνο σ’ ένα ντουλάπι. Στο εξής, ο Ουλάι κι εγώ έπρεπε να αλληλογραφούμε.

Ήμουν τρελά ερωτευμένη, αλλά σε κατάσταση σύγχυσης. Ήθελα να επισκεφτώ ένα άλλο μέντιουμ, έναν πολύ διάσημο άντρα που αυτοαποκαλούνταν Άτσα Στούντεντ, αλλά όλα τα ραντεβού του ήταν κλεισμένα και δεν μπορούσα να τον δω.

Αισθανόμουν πιο απομονωμένη από ποτέ και το Βελιγράδι μού φαινόταν όλο και πιο μικρό. Μια μικρή πόλη σε μια μικρή χώρα.

Αισθανόμουν πιο απομονωμένη από ποτέ και το Βελιγράδι μού φαινόταν όλο και πιο μικρό. Μια μικρή πόλη σε μια μικρή χώρα. Ο μικρός κύκλος του ΦΠΚ είχε ιδέες, αλλά κανένας εκτός του Κέντρου δεν ήθελε να τις ακούσει. Το κοινό μας κάθε φορά δεν υπερέβαινε τους είκοσι με τριάντα ανθρώπους. Η κυβέρνηση έλεγχε πλήρως την τέχνη και το μοναδικό της ενδιαφέρον για την τέχνη ήταν η διακόσμηση γραφείων και των διαμερισμάτων των μελών του Κόμματος.

Όσο περισσότερο αλληλογραφούσαμε με τον Ουλάι, τόσο συνειδητοποιούσαμε πως ήταν αδύνατο να μείνουμε χώρια. Προγραμματίσαμε να συναντηθούμε μυστικά στην Πράγα, δηλαδή ακριβώς στα μισά μεταξύ Άμστερνταμ και Βελιγραδίου. Είπα στη μητέρα μου και στον Νέσα πως θα παρευρισκόμουν σε συναντήσεις στην Ακαδημία Κινηματογράφου της πόλης και πήρα το αεροπλάνο για την Πράγα. Δεν μπορούσα ν’ αναπνεύσω από τον ενθουσιασμό.

Πριν φύγω, ζήτησα από έναν βιβλιοδέτη να μου φτιάξει ένα ειδικό λεύκωμα με λευκές σελίδες και σκληρό κόκκινο-καφέ εξώφυλλο πάνω στο οποίο ήταν τυπωμένα τα ονόματά μας με χρυσά γράμματα, σαν κομμουνιστικό διαβατήριο. Εκείνη την υπέροχη εβδομάδα μας στην Πράγα, όπου μείναμε στο ξενοδοχείο Paris, γεμίσαμε το λεύκωμα με αναμνηστικά: εισιτήρια τρένων, λεωφορείων και μουσείων, μενού, χάρτες, φυλλάδια. Αρχίσαμε να χτίζουμε την κοινή μας ιστορία. Όταν επέστρεψα στο Βελιγράδι, είχαμε ήδη αποφασίσει να ζήσουμε μαζί.