«Η Ελληνική Επανάσταση» του Γιάννη Κοτσώνη (προδημοσίευση)

Η γενικευμένη αβεβαιότητα επηρέαζε μια ιεραρχία που άρχιζε από τον σουλτάνο, ο οποίος χρειαζόταν απελπισμένα στρατιώτες, γη και χρυσάφι, και έφτανε ως τον αγρότη χωρικό, που έπεφτε θύμα των προκρίτων, των τοκογλύφων, των οπλαρχηγών και των ληστών. Για τους ντόπιους προκρίτους, το τίμημα της ήττας μπορούσε να είναι δριμύτατο: απώλεια της περιοχής τους και των εσόδων που τη συνόδευαν, απώλεια της προσωπικής περιουσίας τους λόγω κατάσχεσης από τον σουλτάνο ή από κάποιον που ισχυριζόταν ότι ενεργούσε για λογαριασμό του σουλτάνου, αποκεφαλισμός ή στραγγαλισμός, καθώς και συλλογική τιμωρία ολόκληρων χωριών και πόλεων.

Ήταν συνηθισμένο να εγκαταλείπει κάποιος τον σουλτάνο για να προσφέρει τις υπηρεσίες του σε ξένες δυνάμεις, κι αυτό ήταν κάτι στο οποίο οι Οθωμανοί δεν είχαν την αποκλειστικότητα. Οι ευρωπαϊκοί στρατοί περιλάμβαναν επίσης μισθοφόρους, που πολύ συχνά στρατολογούνταν σε άλλες αυτοκρατορίες (σκεφτείτε τους Βρετανούς της Έσσης και την Ελβετική Φρουρά). Στα Βαλκάνια, αυτή η αλλαγή αφοσίωσης μπορούσε να είναι μεγάλης κλίμακας. Μετανάστες μετακινούνταν en masse σε άλλες αυτόνομες περιοχές, ενώ οι ντόπιοι οπλαρχηγοί και πρόκριτοι έδιναν όρκο πίστης ανάλογα με τις προσφορές που τους γίνονταν. Αυτό που σήμερα μπορεί να θεωρηθεί προδοσία τότε ήταν απλώς αλλαγή εργοδότη. Δυτικά των ακτών του Ιονίου, οι οπλαρχηγοί μπορεί να πολεμούσαν για τον πασά της περιοχής, για τη Βενετία που κατείχε τα Ιόνια Νησιά, αργότερα για τη Ρωσία και την Αυστρία που ήθελαν να επεκταθούν στην περιοχή και ακόμα πιο μετά για τη Γαλλία και τη Βρετανία. Είναι άφθονα τα παραδείγματα διααυτοκρατορικής αφοσίωσης, αλλαγής τοπικών συμμαχιών και μαζικής μετανάστευσης. Ακόμα και ολόκληρα μέρη μπορούσαν να εμφανιστούν και να εξαφανιστούν μέσα σε σύντομο διάστημα. Η Μοσχόπολη (η σημερινή Voskopojё στην Αλβανία) ήταν ένα σύνολο από χωριά και οικισμούς με κύρια ασχολία την κτηνοτροφία που ενώθηκαν σε πόλη. Τη δεκαετία του 1730 άκμαζε χάρη στην εξαγωγή μαλλιού στην Αυστρία και στην εισαγωγή προϊόντων με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Ο σουλτάνος και οι πασάδες τής παραχώρησαν προνόμια σε αντάλλαγμα για φόρους, δασμούς και την εξασφάλιση της ομαλής ροής των αγαθών. Αλλά η Μοσχόπολη ήταν περικυκλωμένη από συμμορίες ληστών –αλβανόφωνους ορθοδόξους, καθολικούς και μουσουλμάνους–, οι οποίοι είχαν φτάσει σε τέτοιο επίπεδο ανέχειας, ώστε πολεμούσαν για να βγάζουν το ψωμί τους. Μερικές φορές εργάζονταν για λογαριασμό κάποιου προκρίτου, κάποιες άλλες όχι, και συμμετείχαν σε μακρινές αποστολές, όπως στον Μοριά κατά την εξέγερση της δεκαετίας του 1770, στην Αίγυπτο μετά το 1800 και στη Νάπολη από το 1815.

Τη δεκαετία του 1760, τέτοιες συμμορίες έκαναν επικίνδυνους τους δρόμους γύρω από τη Μοσχόπολη. Ξαλάφρωναν τους πραματευτές από τα κέρδη τους, λεηλατούσαν τα προϊόντα και σκότωναν τους προκρίτους και τους εμπόρους ή τους κρατούσαν ομήρους για να αποσπάσουν λύτρα. Ο σουλτάνος θορυβήθηκε και ο μπέης της περιοχής κατάφερε να νικήσει τους ληστές σε μάχη εκ του συστάδην. Έστειλε τα κεφάλια τους στον σουλτάνο ως τρόπαια και απόδειξη ότι είχε φέρει σε πέρας την αποστολή του. Τις περισσότερες φορές, όμως, οι κάτοικοι της πόλης ήταν αναγκασμένοι να εξαγοράζουν τους ληστές για να αποτρέπουν επιθέσεις. Το 1769 οι ληστές βρήκαν την ευκαιρία να κερδίσουν το κορυφαίο έπαθλο. Η Ρωσία εισέβαλε σε ευρύ μέτωπο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία –και στα Βαλκάνια– και οι κάτοικοι της πόλης κατηγορήθηκαν ότι βοηθούσαν τον εχθρό. Καταλαβαίνοντας τι τους περίμενε, μάζεψαν τα υπάρχοντά τους και έφυγαν. Η πόλη λεηλατήθηκε και κάηκε από τους Αλβανούς ατάκτους. Οι κάτοικοί της μετεγκαταστάθηκαν στην Αυστριακή Αυτοκρατορία. Ορισμένοι επέστρεψαν, αλλά τη δεκαετία του 1780 η Μοσχόπολη βρέθηκε μπλεγμένη σε έναν νέο πόλεμο, έναν εμφύλιο ανάμεσα στον Αλή Πασά των Ιωαννίνων και στον αντίπαλό του, Ιμπραήμ Πασά. Το 1789 οι δυνάμεις του Αλή (επίσης αλβανόφωνοι, όπως και ο ίδιος ο Αλή) κατέλαβαν την πόλη και τη λεηλάτησαν πάλι, οπότε οι τελευταίοι κάτοικοι την εγκατέλειψαν οριστικά.

Τους επόμενους δύο αιώνες, οι ιστορικοί αντιμετώπισαν τα βίαια επεισόδια στα Βαλκάνια ως εθνικές συγκρούσεις, όμως εκείνες τις εποχές δεν υπήρχαν έθνη. Τα ελληνικά ιστορικά έργα απαριθμούν τους πολλούς χριστιανούς που έχασαν τα κεφάλια τους· τα οθωμανικά και τουρκικά ιστορικά έργα απαριθμούν τους πολλούς μουσουλμάνους προκρίτους που έχασαν τα κεφάλια τους· οι Αλβανοί ιστορικοί έχουν δικό τους κατάλογο με τα χαμένα κεφάλια. Μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι δεν ήταν ασφαλές το κεφάλι κανενός.

Τους επόμενους δύο αιώνες, οι ιστορικοί αντιμετώπισαν τα βίαια επεισόδια στα Βαλκάνια ως εθνικές συγκρούσεις, όμως εκείνες τις εποχές δεν υπήρχαν έθνη. Τα ελληνικά ιστορικά έργα απαριθμούν τους πολλούς χριστιανούς που έχασαν τα κεφάλια τους· τα οθωμανικά και τουρκικά ιστορικά έργα απαριθμούν τους πολλούς μουσουλμάνους προκρίτους που έχασαν τα κεφάλια τους· οι Αλβανοί ιστορικοί έχουν δικό τους κατάλογο με τα χαμένα κεφάλια. Μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι δεν ήταν ασφαλές το κεφάλι κανενός. Σε κάθε μεγάλη μάχη ήταν πιθανό να συμμετέχουν μουσουλμάνοι και χριστιανοί και στις δύο πλευρές. Όταν επαναστάτησε ο μουσουλμάνος Πασβάντογλου, ο σουλτάνος έστειλε τον χριστιανό Νικόλαο Μαυρογένη να τον πολεμήσει.

Συνεπώς, το πρόβλημα δεν ήταν ότι οι χριστιανοί και οι μουσουλμάνοι έτρεφαν οι μεν για τους δε βαθιά έχθρα. Οι χριστιανοί απολάμβαναν την επίσημη προστασία του σουλτάνου, ενώ χριστιανοί και μουσουλμάνοι πρόκριτοι συνεργάζονταν λόγω των κοινών συμφερόντων τους, δηλαδή για να ζουν από το εμπόριο και να εκμεταλλεύονται τους χωρικούς. Το πρόβλημα ήταν ότι ο σουλτάνος δεν μπορούσε να τηρήσει την υπόσχεσή του να προστατεύει τους υπηκόους του, είτε ήταν χριστιανοί, μουσουλμάνοι, Εβραίοι, Ρομά, πρόκριτοι, χωρικοί ή έμποροι. Ο παράνομος εξανδραποδισμός ανθρώπων το αποδείκνυε αυτό. Τις ενδελεχείς και αυστηρές απαγορεύσεις περί εξανδραποδισμού πιστών Οθωμανών χριστιανών τις αγνοούσαν οι στρατιώτες που αιχμαλώτιζαν τους ανθρώπους σε καιρούς εμφύλιων ταραχών, αλλά και οι ναυτικοί και οι έμποροι (συνήθως χριστιανοί) που τους οδηγούσαν στα σκλαβοπάζαρα. Οι Οθωμανοί αξιωματούχοι πάσχιζαν να τους ελευθερώσουν. Υπήρχε καθολική απαγόρευση του εξανδραποδισμού μουσουλμάνων, αλλά γνωρίζουμε ότι συνέβαινε και αυτό.

ύτε μπορούμε να μιλήσουμε γι’ αυτά τα γεγονότα ως μέρος ενός αγώνα των Ελλήνων, καθώς ο όρος Έλληνας δεν αποτελούσε τον τοπικό προσδιορισμό ενός ορθόδοξου χριστιανού. Βέβαια, οι ξένοι από τη δύση και τον βορρά αποκαλούσαν τους χριστιανικούς πληθυσμούς Greeks στα αγγλικά, Grecs στα γαλλικά, Greci (ενικός Greco) στα ιταλικά και Greki (ενικός Grek) στα ρωσικά. Όμως στην οθωμανική διάλεκτο ο ορθόδοξος χριστιανός ήταν Ρουμ, στην τοπική διάλεκτο Ρωμιός. Αυτό σήμαινε Ρωμαίος, κληρονόμος της Ανατολικής Ρωμαϊκής ή Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το οθωμανικό καθεστώς τούς κατέτασσε με ελαστικά κριτήρια σε μια κοινότητα που ονομαζόταν μιλέτ, ένας προσδιορισμός με βάση τη θρησκεία ο οποίος δεν χαρακτηριζόταν από εθνική ομοιογένεια. Εκείνη την εποχή, οι Ρουμ των Βαλκανίων μιλούσαν πάμπολλες γλώσσες: ελληνικά, αλβανικά, βλάχικα, ρουμανικά, τουρκικά, βουλγαρικά, σερβικά και διάφορες τοπικές διαλέκτους όλων αυτών των γλωσσών. Οι ορθόδοξοι Τσιγγάνοι θεωρούσαν ότι κατάγονταν από το Βυζάντιο και αυτοαποκαλούνταν με μια παραλλαγή του ονόματος του Ανατολικού Ρωμαίου: Ρομά. Ο όρος Γραικοί βρισκόταν επίσης σε χρήση, αλλά αναφερόταν στους ορθοδόξους που ζούσαν σε τόπους δυτικά των Βαλκανίων, από τα Ιόνια Νησιά έως την Ιταλία και ακόμα πιο μακριά, ή βόρεια από τα Βαλκάνια, εντός της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Για τους Οθωμανούς χριστιανούς, μπορούσαν να είναι τόσο ξένοι όσο και οι Φράγκοι (οι καθολικοί). Μερικοί από αυτούς τους ορθοδόξους μιλούσαν μόνο ιταλικά. Ο αρχαίος όρος Έλληνας επιβίωνε ως λογοτεχνική φιοριτούρα στο πλαίσιο μικρών κύκλων φιλολόγων και αναφερόταν κυρίως στην κλασική αρχαιότητα, όχι στη δική τους εποχή.

Κατά τον ίδιο τρόπο, η Μοσχόπολη δεν ήταν ελληνική πόλη με τη σύγχρονη έννοια του όρου και δεν καταστράφηκε επειδή ήταν ελληνικό μέρος και επειδή εκεί κατοικούσαν Έλληνες. Δέχτηκε επίθεση επειδή ήταν πόλη εμπόρων που είχαν χρήματα. Αυτοί οι έμποροι ήταν βλαχόφωνοι που έμαθαν ελληνικά ως γλώσσα του τοπικού εμπορίου, όπως έκαναν όλοι οι έμποροι των Βαλκανίων και πολλοί μουσουλμάνοι που συναλλάσσονταν μαζί τους. Τα ελληνικά ήταν επίσης η γλώσσα της διοίκησης και της παιδείας σε διάφορα μέρη των Βαλκανίων. Αλλά όταν τους αποκαλεί κανείς Έλληνες, όπως κάνουν οι Έλληνες ιστορικοί, ή Ρουμάνους, όπως κάνουν οι Ρουμάνοι ιστορικοί, επειδή ο Βλάχος είναι κοντινός με τον Ρουμάνο, ή ακόμα και Αλβανούς, επειδή η πόλη βρίσκεται στη σημερινή Αλβανία, χάνεται η ουσία. Οι ταυτότητες τότε δεν ήταν απόλυτες και μπορούσε κανείς να είναι πολλά πράγματα ταυτόχρονα: Βλάχος, Ρωμιός, Οθωμανός και Μοσχοπολίτης. Οι πρόσφυγες που έφτασαν στην Αυστρία το 1769 δήλωσαν ότι ήταν Μακεδόνες –ένας συνηθισμένος προσδιορισμός της γεωγραφικής περιοχής τους και σε καμία περίπτωση εθνικός.

Ή σκεφτείτε την περίπτωση του Γαρδικιού κοντά στο Αργυρόκαστρο (Kardhiq και Gjirokastёr στα αλβανικά). Καταστράφηκε το 1812 και από τους κατοίκους του άλλοι φονεύτηκαν και άλλοι πουλήθηκαν ως σκλάβοι με εντολή του Αλή Πασά των Ιωαννίνων. Αυτό το παράδειγμα συγκαταλέγεται στα πολλά άλλα της μουσουλμανικής βαρβαρότητας εναντίον των χριστιανών, όμως οι δράστες ήταν και μουσουλμάνοι και χριστιανοί και ο διοικητής του Αλή στην περιοχή ήταν ένας χριστιανός ονόματι Θανάσης Βάγιας. Τα θύματα ήταν ένα κράμα από χριστιανούς και μουσουλμάνους, αλβανόφωνους, ελληνόφωνους και βλαχόφωνους και οι σκλάβοι ήταν όλων των θρησκειών. Λεηλατήθηκε και το Μπεράτι, το 1810, και ο μουσουλμανικός πληθυσμός του εξοντώθηκε από τους Αλβανούς μισθοφόρους του Αλή που ήταν μουσουλμάνοι, ορθόδοξοι και καθολικοί.

Ένας μουσουλμάνος που ίσως κοίταζε στραβά έναν χριστιανό αν είχαν διαμάχη για προνόμια, μπορεί να έβλεπε τον ίδιο χριστιανό ως συνεταίρο στο κοινό εγχείρημα της εκμετάλλευσης των χωρικών, της πώλησης αγαθών, της συγκρότησης ένοπλου σώματος ή ακόμα και ως συμπατριώτη επειδή κατάγονταν και οι δύο από τα Σάλωνα. Θα περνούσαν δεκαετίες –πιο συγκεκριμένα, έπρεπε να έρθει το 1821– ώσπου τα πολλά κριτήρια περιγραφής μιας ταυτότητας να απλοποιηθούν και να γίνουν εθνικά, απόλυτα και αποκλειστικά.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Το 1821 μια ποικιλόμορφη περιοχή των νότιων Βαλκανίων, στο άκρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εισήλθε σε μια δεκαετία συγκλονιστικής μαζικής βίας και σαρωτικών ανακατατάξεων.

Ο ιστορικός Γιάννης Κοτσώνης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, ανιχνεύει τον τρόπο με τον οποίο, μέσα από ένα αυτοκρατορικό μωσαϊκό αμέτρητων γλωσσών, θρησκειών, πολιτισμών και τοπικισμών, αναδύθηκε κάτι εντελώς νέο: ένα εθνικό κράτος. Αποκαλύπτει το καθημερινό χάος και την ωμότητα που χαρακτήριζαν τη Βαλκανική χερσόνησο καθώς το οθωμανικό καθεστώς αποσυντίθετο. Ακολουθεί τα θαλάσσια δίκτυα που εκτείνονταν προς την Οδησσό, την Αλεξάνδρεια, το Λιβόρνο και την Καραϊβική, ιχνηλατώντας τις διαδρομές εκείνων που αργότερα θα επαναστατούσαν ως Έλληνες. Παράλληλα, ανασύρει τις ιστορίες χωρικών, εμπόρων, πολεμιστών, αριστοκρατών και διανοουμένων που κινούνταν ανάμεσα στις μεγάλες αυτοκρατορίες της περιοχής. Αφηγείται τις εμπειρίες των χωρικών και των ναυτικών που εντάχθηκαν στα ένοπλα σώματα των Ναπολεόντειων Πολέμων, όπου γνώρισαν έναν νέο τρόπο πολέμου και μια νέα πρακτική μαζικής κινητοποίησης – μαθήματα που τους χρησίμευσαν πολύ κατά τη δεκαετία της επανάστασης. Τέλος, περιγράφει πώς, καθώς η αιματηρή δεκαετία του 1820 έφτανε στο τέλος της, οι μουσουλμάνοι της περιοχής δεν υπήρχαν πια και η Ελλάδα είχε μετασχηματιστεί σε ένα ορθόδοξο χριστιανικό έθνος, ενωμένο από μια κοινή γλώσσα και την αξίωση αναγνώρισης ενός αρχαίου παρελθόντος.

Αυτό το πανοραμικό βιβλίο αναδεικνύει πώς η Ελληνική Επανάσταση υπήρξε, μεταξύ άλλων, μια δημογραφική ανατροπή. Αξιοποιώντας οθωμανικές πηγές σε συνδυασμό με αρχειακό υλικό από την Ελλάδα, τη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Ρωσία και την Ελβετία, επανατοποθετεί τη γέννηση της σύγχρονης Ελλάδας στο πλαίσιο της ιστορίας των αυτοκρατοριών του 19ου αιώνα και της γέννησης της ιδέας του έθνους-κράτους που άλλαξε την όψη του κόσμου.

«Σκοπός αυτού του βιβλίου είναι να παρεκκλίνει από το αφήγημα της ευθείας γραμμής και να μετατρέψει αυτή τη γραμμή προς το 1821 και το 1830 σε τεθλασμένη. […] Καλό είναι να θυμίζουμε στους εαυτούς μας ότι η Ελλάδα και η επανάστασή της ήταν συνολικά κάτι το πρωτοποριακό, όπως και οι περισσότεροι από τους επαναστάτες. Δεν χρειάζεται να αναγνωρίζουμε την Ελληνική Επανάσταση, χρειάζεται να τη συναντούμε. Τα κλισέ πρέπει να δίνουν τη θέση τους στον θαυμασμό και στην περιέργεια. Αλλά το ίδιο ισχύει για όλα τα ιστορικά γεγονότα, και η ιστορία της Ελλάδας αποτελεί αντικείμενο μελέτης για κάτι παγκόσμιο. Είναι ένας τρόπος να προσεγγίζουμε αυτό που θεωρούμε αυτονόητο κι έπειτα να το αμφισβητούμε, με σκοπό να ανακτήσουμε την πρώτη του λάμψη. Ο κόσμος πρέπει να γίνεται παράξενος κι έπειτα πάλι ενδιαφέρων. Πρέπει να θαυμάζουμε την πρωτοπορία του».

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Γιάννης Κοτσώνης είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Είναι επίσης ιδρυτής και διευθυντής του Κέντρου Ρωσικών Μελετών Jordan στο ίδιο πανεπιστήμιο. Ειδικεύεται στην ιστορία της Ρωσίας και στην Ελληνική Επανάσταση. Έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα States of Obligation: Taxes and Citizenship in the Russian Empire and Early Soviet Republic, Making Peasants Backward: Agricultural Cooperatives and the Agrarian Question in Russia, 1861-1914 και Η Ελληνική Επανάσταση και οι αυτοκρατορίες.