«Joseph Beuys, ένας σύγχρονος ανθρωπιστής» του Δημοσθένη Δαββέτα (προδημοσίευση)

[…] Αν υπάρχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της πλαστικής του γλώσσας είναι το εξής: ο Joseph Beuys είναι ταυτόχρονα και μοντέρνος και σύγχρονος εικαστικός. Μοντέρνος γιατί όπως μας λέει και η ετυμολογία του όρου, πολέμησε για να βρει τη θέση του, πολέμησε για την αλλαγή και τη διεύρυνση, τον εμπλουτισμό της ήδη υπάρχουσας γλώσσας της τέχνης, επαναστάτησε αμφισβητώντας τις παραδοσιακές μορφές πλαστικής έκφρασης, εργάστηκε στο πλαίσιο της ανανέωσης της καλλιτεχνικής έκφρασης και πάνω απ’ όλα επιχείρησε να απεγκλωβίσει την τέχνη από το πλαίσιο της παραδοσιακής «μιμητικής» αισθητικής, δίνοντας αξία στη γλώσσα των υλικών, στις ιδιότητες χρήσης τους, στη σύνδεση και τοποθέτησή τους στον χώρο, στα υλικά σαν ευαίσθητο σώμα το οποίο μιλά κι εκφράζεται με τον δικό του γλωσσικό τρόπο. Σύγχρονος γιατί κατάφερε να ισορροπήσει δημιουργικά με τα δυο βασικά χαρακτηριστικά αυτού που ονομάζουμε σύγχρονη τέχνη: δηλαδή την αγορά τέχνης και την δύναμη της επικοινωνίας. Γιατί όσο ο Joseph Beuys ήρθε σε ρήξη με το συντηρητικό στοιχείο της τέχνης, με τις παραδόσεις του −π.χ. παραδοσιακή ζωγραφική− κι αυτό είναι η μοντέρνα του πλευρά, άλλο τόσο καλλιεργούσε το ξανα-διάβασμα της ιστορίας της τέχνης, την εκ νέου χρήση παραδοσιακών στοιχείων και την γόνιμη σύνθεση παράδοσης και επίκαιρου, χαρακτηριστικά της σύγχρονης τέχνης.

Τραύμα-Θεραπεία

Εκείνο το πρωί, στις 22 Μαΐου 1922, στην πόλη Kleve της Γερμανίας, γεννήθηκε ένα παιδί που το ονόμασαν Joseph Beuys. Από την έκφραση που ο ίδιος αργότερα θα χρησιμοποιήσει στις πολλαπλές αυτοβιογραφικές του σημειώσεις, το παιδί αυτό γεννήθηκε «από μια πληγή κλεισμένη με λευκοπλάστη». Ποιος θα μπορούσε τότε να φανταστεί ότι το νεογνό αυτό αργότερα, στην Γερμανία αλλά και στον παγκόσμιο χώρο της Τέχνης, θα ενσάρκωνε μια υποδειγματική μορφή καλλιτέχνη; Ποιος θα μπορούσε να φανταστεί ότι η λέξη «πληγή», που ο ίδιος χρησιμοποίησε στις αυτοβιογραφικές του σημειώσεις, θα γινόταν η αφετηρία, το σημείο του θαύματος για να δομηθεί στην συνέχεια μια σημαντική τέχνη θεμελιωμένη στο στοιχείο και την έννοια της πληγής; Μεγαλωμένος με καθολική αγωγή από την οικογένειά του έδειξε από πολύ νωρίς ως μαθητής στο σχολείο ευαισθησία, εξυπνάδα και πνεύμα έρευνας. Γι’ αυτό, άλλωστε, γρήγορα τον ξεχώρισαν οι καθηγητές του και τον ενσωμάτωσαν στους μαθητές που είχαν το δικαίωμα εργαστηριακών αναζητήσεων. Το όνειρό του, όπως ο ίδιος μου ανέφερε σε μια συζήτησή μας που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Libération, ήταν να γίνει γιατρός. Τι υπέροχη ταύτιση!

Το όνειρό του, όμως, να γίνει γιατρός διακόπηκε βίαια λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αντί να πάει στο Πανεπιστήμιο για σπουδές, αμέσως μετά το σχολείο, βρέθηκε στο μέτωπο ως πιλότος βομβαρδιστικού, πάντα κατά τα λεγόμενά του.

Γεννήθηκε από πληγή, ήθελε να ασχοληθεί με την Ιατρική. Το ζευγάρι τραύμα-θεραπεία εμφανίζεται εξαρχής να καθορίζει τη ζωή του Beuys﮲  όπως φάνηκε στη συνέχεια καθόρισε και την τέχνη του. Η τέχνη και η ζωή του δομήθηκαν στην σχέση τραύμα-θεραπεία. Αρχικά επρόκειτο για τον ίδιο, ενώ στη συνέχεια επεκτάθηκε σε ό,τι είχε σχέση μαζί του: την κοινωνία, το περιβάλλον, την εκπαίδευση, την ανάγκη γέννησης μιας νέας καλλιτεχνικής έκφρασης. Το όνειρό του, όμως, να γίνει γιατρός διακόπηκε βίαια λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αντί να πάει στο Πανεπιστήμιο για σπουδές, αμέσως μετά το σχολείο, βρέθηκε στο μέτωπο ως πιλότος βομβαρδιστικού, πάντα κατά τα λεγόμενά του. Η συντριβή του αεροπλάνου και τα πολλαπλά βαριά τραύματά του εξαιτίας της πτώσης θα μπορούσαν να τον είχαν οδηγήσει στον θάνατο. Τον βρήκαν όμως –πάντα κατά τα λεγόμενά του πάλι− οι Τάταροι. Και οι Σαμάνοι ανέλαβαν μέσα από τις δικές τους θεραπευτικές τεχνικές να τον θεραπεύσουν και να τον διατηρήσουν στην ζωή. Και το πέτυχαν! Ο Joseph Beuys επέζησε του φοβερού ατυχήματος που είχε με τον πτώση του αεροπλάνου του. Η ζωή του, όμως, στο εξής είχε σημαδευτεί από τη βιαιότητα του πολέμου, θανάτους φίλων, καταστροφές, κακουχίες, συλλήψεις κ.λπ. Το τραύμα («η πληγή») εφεξής θα ήταν παρόν μόνιμα. Γιατί ακόμη κι αν οι πληγές του σώματος είχαν θεραπευτεί, το αληθινό «τραύμα», δηλαδή το «ηθικό» τραύμα, δεν μπορούσε να γιατρευτεί εύκολα. Εφιάλτες κι ενοχές παντρεύτηκαν και γέννησαν αγωνιώδη ερωτήματα για τον ίδιο αλλά και για το μέλλον της ανθρωπότητας. Το τραυματισμένο σώμα είναι ίσως ο καλύτερος σύμβουλος να ξανα-διαβάσει κάποιος διαφορετικά τη ζωή (του), να την δει με μια άλλη ματιά, από μια άλλη οπτική γωνία, πιο εσωτερική. Και αυτό ακριβώς συνέβη στην περίπτωση του Joseph Beuys. Θέλησε να μετουσιώσει το τραύμα σε δημιουργική δύναμη, σε αφετηρία αυτο-γνωσίας, σε εφαλτήριο μεταμορφωτικού άλματος. Γι’ αυτό και αμέσως μετά το τέλος του πολέμου, αντί να γραφτεί στην Ιατρική σχολή, γράφτηκε στη σχολή Καλών Τεχνών. Το γεγονός αυτό μας κάνει αμέσως να σκεφτούμε ότι συνέδεε μέσα του την τέχνη με την θεραπεία, ότι πίστευε πως η τέχνη έχει μεγάλη θεραπευτική δύναμη. Το 1944 εγγράφεται στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Düsseldorf υπό τον καθηγητή Ewald Mataré, έναν σοβαρό γλύπτη της περιοχής. Όπως λένε οι πληροφορίες, όλα τα χρόνια των σπουδών του ο Joseph Beuys υπήρξε έξυπνος κι επιμελής φοιτητής, με πολύ καλούς βαθμούς και σχόλια από τους καθηγητές του. Κέρδισε μάλιστα και το δικαίωμα ως τελειόφοιτος να έχει ένα δικό του εργαστήριο δουλειάς για τα έργα που θα ετοίμαζε.

Το ζήτημά του, όμως, δεν ήταν να βγει γρήγορα στην κοινωνία με την ταυτότητα του καλλιτέχνη και να αρχίσει απλά να κάνει εκθέσεις στις γκαλερί ή τα μουσεία. Το ζήτημά του ήταν πιο ουσιαστικό, πιο βαθύ. Επρόκειτο για την ανάγκη επίλυσης της θεραπείας του «ηθικού» του τραύματος που ήταν μόνιμα «ραδιενεργό» μέσα του και όπως θα δούμε θα παρέμενε «ραδιενεργό» σε όλο το έργο στη συνέχεια.

Λίγα λόγια για το βιβλίο
Ο Γερμανός καλλιτέχνης που άλλαξε την πλαστική γλώσσα της τέχνης από το 2ο ήμισυ του 20ού αιώνα και έπειτα. Ισορρόπησε ανάμεσα στο Wunde και το Wunder, στο τραύμα και το θαύμα, και αναδείχθηκε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του κινήματος Fluxus, το οποίο επηρέασε τη διεθνή εικαστική πραγματικότητα.
 O Δημοσθένης Δαββέτας συστήνει τον Beuys έτσι όπως τον γνώρισε, συνδέθηκε φιλικά μαζί του και συνεργάστηκε. Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια επιστημονική έρευνα αλλά, ταυτόχρονα, και μια βιωματική κατάθεση για αυτόν τον «επαναστάτη» της Τέχνης που, με το «θαύμα» του ταλέντου του, έγραψε ιστορία.  

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Δημοσθένης Δαββέτας γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε στην Νομική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και είναι Διδάκτωρ Αισθητικής στο Πανεπιστήμιο Paris VIII. Διδάσκει στο IESA στο Παρίσι. Έχει διδάξει Φιλοσοφία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, στο Strate Collège και στο Créapole στο Παρίσι. Έχει παραδώσει σεμινάρια Φιλοσοφίας της Τέχνης στο École des Beaux-Arts (Παρίσι), σεμινάρια φιλοσοφίας και μοντέρνας τέχνης στο Paris IV (Παρίσι) και Φιλοσοφία Εφαρμοσμένων Τεχνών στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών. Συχνά δίνει διαλέξεις σε σχολές τέχνης και πανεπιστήμια.

Ποιητής και συγγραφέας, ζωγράφος και εικαστικός, γράφει ήδη από το 1982 σχετικά άρθρα και δοκίμια στα περιοδικά Art Forum, Art in America, Art Studio, Beaux Arts Magazine, Galleries Magazine, Parkett Risk και στις εφημερίδες Liberation, Figaro και Les Échos. Τα εικαστικά του έργα έχουν εκτεθεί σε πολλές χώρες μεταξύ αυτών και στην Ελλάδα. Το 2014 παρουσιάστηκε η έκθεση ζωγραφικής του στο Maison Européenne de la Photographie στο Παρίσι, ενώ το 2017 συμμετείχε δύο φορές σε εκθέσεις στην πόλη Hangzhou στην Κίνα. Ακόμη, είναι πολιτικός σχολιαστής και αναλυτής, στην τηλεόραση και στον έντυπο Τύπο. Διατηρεί εβδομαδιαίες στήλες στην εφημερίδα Ελεύθερος Τύπος.