«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει να κάνει, νομίζω, με την απώλεια του πνευματικού και αξιακού προσανατολισμού μας, αφού δεν χαράζουμε την πορεία μας με γνώμονα τον πολικό αστέρα της πνευματικής καλλιέργειας και του πολιτισμού. Δεν αναφέρομαι εν προκειμένω σε ένα είδος προγονοπληξίας, ένα ρηχό εθνοκεντρισμό ή απλουστευτική θρησκευτική αγκύλωση και μονομανία. Ούτε στο πόσα βιβλία γράφονται ή πόσες εκθέσεις ζωγραφικής, πόσες θεατρικές παραστάσεις και συναυλίες οργανώνονται. Πόση κουλτούρα αναλώνουμε. Το ζήτημα είναι πολύ ευρύτερο και ουσιωδέστερο. Και δεν εξαντλείται σε μια γενικά ευαίσθητη και καλλιτεχνική στάση ζωής. Αλλά με βάση ποια κριτήρια, ποιες αρχές και αξίες διαμορφώνεται η σύγχρονη πραγματικότητα και μέσα σε αυτήν ο βίος των απλών ανθρώπων. Φοβούμαι ότι ένα είδος εργαλειακού ή τυπικού, φορμαλιστικού, λογισμού και μηχανολατρείας κυριαρχεί πια στη ζωή μας. Ένας υλικός και τεχνολογικός «πολιτισμός» εγείρεται ορμητικά και έρχεται σε διάσταση με πνευματικές, αισθητικές και ηθικές αξίες και συνιστώσες του βίου, που «ανεξέταστος» μένει, θα λέγαμε σωκρατικά. Ιδίως η “ποιητικότητα” ως στάση ζωής είναι αυτή που απειλείται πιο πολύ – τόσο ως δυνατότητα πρωτότυπης δημιουργίας όχι μόνο έργων τέχνης, αλλά και ήθους και ύφους ζωής, όσοι και διάχυτη ευαισθησία σύνδεσης («φιλικότητας») με πρόσωπα και πράγματα. «Μάθαμε όλοι να μετράμε πόσο κοστίζουν τα πράγματα, αλλά λησμονήσαμε να σκεφτούμε πόσο αξίζουν» έλεγε ο Oscar Wilde στοιΠορτρέτο του Ντόριαν Γκρέη. Κι ένας νεοέλληνας στοχαστικός ποιητής επεσήμαινε πως υπάρχουν «σκοτάδια μέσα στα φώτα της βαθειάς λογικής» (Δ.Π. Παπαδίτσας).

Φοβούμαι ότι ένα είδος εργαλειακού ή τυπικού, φορμαλιστικού, λογισμού και μηχανολατρείας κυριαρχεί πια στη ζωή μας. Ένας υλικός και τεχνολογικός «πολιτισμός» εγείρεται ορμητικά και έρχεται σε διάσταση με πνευματικές, αισθητικές και ηθικές αξίες και συνιστώσες του βίου, που «ανεξέταστος» μένει, θα λέγαμε σωκρατικά.

Διαπιστώθηκε αυτό με την άνετη επικράτηση του ναζισμού στη Γερμανία, κατά τον μεσοπόλεμο, και τις καταστροφές που επήλθαν εξ αυτού. Ένας μεσαίωνας υλισμού (με τους λαβυρίνθους του καταναλωτισμού που τον συνοδεύουν), μια διάχυτη βαρβαρότητα και κτηνωδία, όπως ήδη διέβλεπε ο Νίτσε, με φοβίζει όσο τίποτα άλλο τα χρόνια και τις δεκαετίες που έρχονται. Μια νέα εποχή πνευματικών παγετώνων, δίχως φιλικότητα και δίχως πνευματικότητα, που απεύχομαι όσο τίποτα άλλο. Γιατί έτσι θα “παγώσει” το πνεύμα και η ψυχή του ανθρώπου μέσα στα σκοτάδια της τυπικής λογικής. Τι μπορεί να κάνει η ποίηση, η τέχνη, η σκέψη και φιλοσοφία απέναντι σ’ αυτό το ενδεχόμενο; Αν όχι, ίσως, να το αποτρέψει ολοσχερώς, πάντως μπορεί να καλλιεργήσει μια προσδοκία, μια διάθεση και ετοιμότητα γι’ αυτό τον σκοπό.

❈

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η καλλιτεχνική και πνευματική δημιουργία «αντανακλά» εν πολλοίς τη γενικότερη κοινωνική κατάσταση. Ο συγγραφέας του περίφημου δοκιμίου Περί Ύψους, Διονύσιος Λογγίνος, σημείωνε ότι σε περιόδους κρίσης δύσκολα παράγονται και καρποφορούν σπουδαία πνευματικά και καλλιτεχνικά δημιουργήματα. Η δημοκρατία, έγραφε, είναι «των μεγάλων αγαθή τιθηνός» (στοργική τροφός των μεγάλων πραγμάτων), ώστε όταν αυτή εκφυλίζεται και παρακμάζει, εκείνα δεν βρίσκουν γόνιμο έδαφος να αναπτυχθούν στις καρδιές και τα πνεύματα των ανθρώπων. Παρά ταύτα, η τέχνη και γενικά ο πολιτισμός διαθέτουν μια σχετική, έστω, “αυτονομία” και μπορούν να συντηρηθούν ακόμα και υπό αντίξοες συνθήκες. Σαν τη σπίθα της φωτιάς που δεν την αφήνει ο συνετός άνθρωπος στο χωριό να σβήσει τον χειμώνα. Εξάλλου, έτσι δεν διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες της υποδούλωσης και της ανελευθερίας η μητρική μας γλώσσα και η λαλιά, ό,τι πολυτιμότερο διαθέτει αυτός ο τόπος; Κι η ποίηση (δημοτική και έντεχνη) δεν είναι η μεγάλη μας παράδοση, η «παρακαταθήκη» του ελληνικού πολιτισμού; Αυτή δεν διέσωσε την ουσία του, το «πνεύμα» του (το «ελληνιστί λαλείν») μέσα στους αιώνες της ιστορίας;

❈

Η ποίηση ως αντίβαρο στην υπέρμετρη τεχνικοποίηση και τον υλισμό της ζωής· είναι τούτο εφικτό; Ίσως δεν είναι ανέφικτο και πάντως είναι επιτακτικό να θέτουμε αυτό το ερώτημα, να ανιχνεύουμε αυτή την προοπτική. Γιατί εκεί που βρίσκεται ο κίνδυνος, εκεί και η ελπίδα, η ευκαιρία της «σωτηρίας» (κατά τον ποιητή), για μια άλλη θέαση, μια διαφορετική προοπτική στην αντιμετώπιση των προβλημάτων. Βέβαια, εκείνοι που ασχολούνται με τα ζητήματα αυτά συστηματικά και είναι αφιερωμένοι δια βίου στο λειτούργημα του καλλιτέχνη ή του στοχαστή (“Dichterberuf”, έλεγε ο Hölderlin για τον ποιητή) δεν παύουν να εργάζονται και να μοχθούν κατά μόνας, ανεξαρτήτως εξωτερικών συνθηκών, έστω και δίχως απτά αποτελέσματα ή «αναγνώριση». Αυτό είναι νόμος και κανόνας στη δουλειά τους. Ο άνθρωπος που γράφει, σκέπτεται και δημιουργεί απλώς προτείνει, ο καιρός αποφασίζει. Τα πιο πολλά από τα ανθρώπινα δημιουργήματα χάνονται, δυστυχώς, δίχως ίχνη μέσα στη χοάνη του χρόνου. Ελάχιστα μένουν. Αυτή είναι η φύση της θνητότητας των όντων. Επιδιώκει, βέβαια, κατά το δυνατόν κανείς την επικοινωνία με ζώντες ή μελλοντικούς αναγνώστες, ακροατές, κλπ., χωρίς να είναι βέβαιο ότι αυτό θα συμβεί. Είναι, λοιπόν, θαυμάσια η έκπληξη, όταν αυτό συμβαίνει. Η ποίηση μοιάζει με μια πόλη με όλες τις πύλες της ανοιχτές, σαν την εκατοντάπυλη Θήβα. Όποιο δρόμο κι αν πάρεις, όποια πύλη κι αν διαβείς, κάποτε θα φτάσεις στο κέντρο και θα βρεις την ποίηση και το νόημά της. Αρκεί να προσπαθήσεις. Σε τούτο βοηθά, βέβαια, και η κριτική, που κάνει το νόημα του έργου να φανερωθεί, να αντηχήσει. Σαν το φύσημα του αέρα πάνω στην καμπάνα σε μια εκκλησιά ερημική και τον ήχο που βγαίνει μέσα από εκεί το πρωινό ή ο δείλι.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Το βιβλίο με τίτλο «Μικρές δοκιμές» περιλαμβάνει μελέτες για πολιτι(σμι)κά και ποιητικά σήματα και σημεία της εποχής μας.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης είναι Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ. Παράλληλα με το καθ’ αυτό επιστημονικό του έργο, που υπήρξε πολυσχιδές, ασχολήθηκε επί μακρόν και με τη λογοτεχνία. Έχει εκδώσει ποιητικές συλλογές, έχει πραγματοποιήσει μεταφράσεις (ποίηση, θέατρο κι ένα τόμο πεζογραφίας) και συγγράψει ορισμένα διηγήματα. Οι «Μικρές δοκιμές» περιλαμβάνουν κείμενα κριτικής της ποίησης και άλλες παρεμβάσεις σε ζητήματα πολιτιστικής πολιτικής, κυρίως.