«Αχ, Ευρώπη! Κείμενα για το μέλλον της Ευρώπης και την δημόσια σφαίρα» του Γιούργκεν Χάμπερμας (προδημοσίευση)

Εκείνο ωστόσο που η Μεταρρυθμιστική Συνθήκη της Λισαβόνας δεν αγγίζει είναι η νοοτροπία και η συμμετοχή των λαών. Διότι η Συνθήκη δεν επιλύει κανένα από τα δύο προβλήματα που (πέρα από την βελτίωση της αποτελεσματικότητας του μηχανισμού) θα έπρεπε να επιλυθούν με βάση ένα σύνταγμα – για να μην μιλήσουμε καθόλου για τις προοπτικές που, στο στρατόπεδο των «φεντεραλιστών», σχετίζονταν με τις δυνατότητες που θα προσέφερε η Συνταγματική Συνθήκη περισσότερο ακόμη απ’ ό,τι με το γράμμα της. Δεν είναι αβάσιμο το ότι, στους ευρωσκεπτικιστές (κι επουδενί μόνο στην Μεγάλη Βρετανία), η έννοια και μόνο του συντάγματος προσέκρουσε ακόμη και σε συναισθηματικής φύσης αντιστάσεις. Αρχικά, το Σύνταγμα αποσκοπούσε στο να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις: 1) για την αλλαγή του τρόπου με τον οποίον ασκείται η πολιτική μέχρι τώρα και 2) για την απόφαση σχετικά με την οριστική μορφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

1) Παρότι εκείνο που οι ιδρυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχαν κατά νου ήταν το φιλόδοξο σχέδιο των Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης, η ευρωπαϊκή ενοποίηση ακολούθησε την κοινότοπη διαδρομή μιας βαθμιαίας συγκρότησης ενός ενιαίου οικονομικού χώρου (εν μέρει και με κοινό νόμισμα). Τα κίνητρα από την σκοπιά της ελεύθερης οικονομίας για την δυναμική αυτής της διαδικασίας της πλεονεκτικής για όλους τους μετέχοντες ήταν αρκετά ισχυρά ώστε να προωθήσουν τους απαιτούμενους θεσμούς άνωθεν, με την μορφή δηλαδή μιας συμφωνίας ανάμεσα στις πολιτικές ελίτ των κρατών μελών. Η πολιτική Ένωση έχει πραγματοποιηθεί ερήμην των λαών ως ένα σχέδιο των ελίτ, λειτουργεί δε μέχρι και σήμερα με τα δημοκρατικά εκείνα ελλείμματα που οφείλονται στον διακυβερνητικό και γραφειοκρατικό κατ’ ουσίαν χαρακτήρα τού πώς ψηφίζονται οι νόμοι. Η προς τα ανατολικά διεύρυνση γέννησε μια αυξανόμενη ανάγκη ολοκλήρωσης ανάλογη με το μεγάλο χάσμα ευημερίας και τις μεγαλύτερες διαφορές συμφερόντων, ανάγκη που κατέστησε σαφή τα όρια της προθυμίας για αναδιανομή πλούτου. Προέκυψαν συγκρούσεις και εντάσεις οι οποίες, με τον μέχρι τώρα τρόπο άσκησης της πολιτικής, δεν μπορούσαν πλέον να αντιμετωπισθούν.

Ένα πολιτικό σύνταγμα θα έπρεπε άρα να μετατρέψει τους κατόχους βυσσινόχρωμων διαβατηρίων σε ευρωπαίους πολίτες – και μάλιστα σ’ αυτό θα μπορούσε να συμβάλει από μόνη της η κινητοποίηση των πολιτών στο πλαίσιο της διαδικασίας της ίδιας της διαμόρφωσης του συντάγματος. Σε κάθε περίπτωση, το σύνταγμα θα έπρεπε να οδηγήσει σε μια μεγαλύτερη, πέρα από εθνικά σύνορα συμμετοχή των πολιτών σε μια διαφανέστερη διαμόρφωση πολιτικής βούλησης στο Στρασβούργο και τις Βρυξέλλες. Αντ’ αυτού, η πετσοκομμένη Μεταρρυθμιστική Συνθήκη επισφραγίζει τώρα αντίθετα τον ελιτίστικο χαρακτήρα ενός πολιτικού γίγνεσθαι αποκομμένου από τους λαούς. Ο τρόπος με τον οποίον γίνονται οι διαπραγματεύσεις, η μη διεξαγωγή δημοψηφισμάτων κι εκεί ακόμη όπου αυτά θα ήταν επιβεβλημένα, η γελοιότητα ότι δεν υιοθετήθηκαν κοινοτικά σύμβολα (όπως η σημαία και ο ύμνος) ήδη αποδεκτά, τέλος οι κατ’ εξαίρεση ρυθμίσεις σε εθνικό επίπεδο και οι στρατηγικές διαφήμισης με τις οποίες μερικές κυβερνήσεις υποβαθμίζουν το αποτέλεσμα της Λισαβόνας ώστε να μπορέσουν να το πουλήσουν στην χώρα τους – όλα τούτα ενισχύουν τον μέχρι τώρα τρόπο άσκησης της πολιτικής και οριστικοποιούν την φοβική αποσύνδεση του ευρωπαϊκού Σχεδίου από την διαμόρφωση της πολιτικής άποψης και βούλησης των πολιτών.

Σε κάθε περίπτωση, το σύνταγμα θα έπρεπε να οδηγήσει σε μια μεγαλύτερη, πέρα από εθνικά σύνορα συμμετοχή των πολιτών σε μια διαφανέστερη διαμόρφωση πολιτικής βούλησης στο Στρασβούργο και τις Βρυξέλλες. Αντ’ αυτού, η πετσοκομμένη Μεταρρυθμιστική Συνθήκη επισφραγίζει τώρα αντίθετα τον ελιτίστικο χαρακτήρα ενός πολιτικού γίγνεσθαι αποκομμένου από τους λαούς.

Η ευρωπαϊκή πολιτική, σε σημεία καμπής της διαδικασίας ενοποίησης, ποτέ δεν διεξαγόταν κατά τρόπο τόσο απροκάλυπτα ελιτίστικο και γραφειοκρατικό όσο αυτή την φορά. Έτσι, η πολιτική τάξη δίνει έμφαση στο προνόμιο των κυβερνήσεων να αποφασίζουν για το πεπρωμένο της Ευρώπης πίσω από κλειστές πόρτες. Ασφαλώς, οι αρμοδιότητες του Ευρωκοινοβουλίου θα διευρυνθούν· όμως, οι πολίτες στο παρελθόν δεν αξιοποίησαν και δεν μπορούσαν να αξιοποιήσουν παρόμοιες διευρύνσεις αρμοδιοτήτων· διότι, όσο στο πλαίσιο της δημόσιας σφαίρας του κάθε κράτους δεν διευρύνεται το συνηθισμένο φάσμα της διαμόρφωσης απόψεων συμπεριλαμβάνοντας σχετικά θέματα και όσο η ίδια η δημόσια σφαίρα του κάθε κράτους δεν ανοίγεται στις άλλες, οι πολίτες αδυνατούν να αξιοποιήσουν την τυπικά ενισχυμένη θέση του Κοινοβουλίου.

2) Και ο δεύτερος επίσης πολιτικός στόχος του ευρωπαϊκού Συντάγματος δεν επιτεύχθηκε. Κι αυτό διότι ο μετασχηματισμός του ευρωπαϊκού σχεδίου των ελίτ σε έναν τρόπο άσκησης της πολιτικής που να είναι κοντά στον πολίτη όφειλε να παράσχει τις προϋποθέσεις ώστε να απαντηθεί το κεντρικό ερώτημα για την finalité της διαδικασίας ενοποίησης. Η πικαρισμένη σιωπή των κυβερνήσεων για το μέλλον της Ευρώπης συγκαλύπτει την βαθιά σύγκρουση στόχων που εξηγεί ακριβώς την παράλυση στην οποία βρίσκεται η Ένωση. Οι «κύριοι των Συνθηκών» [1] έχουν επίγνωση ότι δεν προχωρούν ούτε στο ζήτημα των οριστικών συνόρων της Ένωσης ούτε σ’ εκείνο του ποιες αρμοδιότητες όσον αφορά στην κοινή πολιτική πρέπει να μεταφερθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι θιασώτες της ολοκλήρωσης, οι οποίοι προκρίνουν κοινές πολιτικές και δίνουν προτεραιότητα στην εμβάθυνση της Ένωσης, και οι ευρωσκεπτικιστές [2] μπλοκάρουν οι μεν τους δε. Από στρατηγική πάντως άποψη, η παράταξη της διεύρυνσης, με ηγέτη την Μεγάλη Βρετανία, έχει το πλεονέκτημα ότι η πολιτική της μη απόφασης λειτουργεί προς όφελός της. Οι θιασώτες της ολοκλήρωσης είναι αναγκασμένοι είτε να αναλάβουν την πρωτοβουλία είτε να ηττηθούν σ’ αυτή την άδηλη αντιπαράθεση.

Φυσικά και δεν πρέπει κανείς να παραποιεί τις αντιλήψεις των δύο παρατάξεων φτιάχνοντας μια καρικατούρα. Ένα εθνικό κράτος δομημένο ως ομοσπονδία όπως η Γερμανία δεν μπορεί να αποτελέσει μοντέλο για μια Ένωση 27, εντός ολίγου 28 και πλέον κρατών με πλήρως διαμορφωμένη γλωσσική και ιστορική συνείδηση. Το ζητούμενο για τους θιασώτες της ολοκλήρωσης δεν είναι ένα ομοσπονδιακό κράτος, αλλά θεσμοί και διαδικασίες που, επάνω σε δημοκρατικά θεμέλια, να καθιστούν δυνατές την κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας, την διαβαθμισμένη εναρμόνιση της φορολογικής και οικονομικής πολιτικής καθώς επίσης και την αντίστοιχη σύγκλιση στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής. Στο εσωτερικό, μια ενδυνάμωση των δυνατοτήτων άσκησης πολιτικής σε ευρωπαϊκό επίπεδο οφείλει να εντάξει την, χωρίς περιορισμούς πλέον, κινητικότητα των συντελεστών παραγωγής και το κοινό νόμισμα, το οποίο έχει προσωρινά αφεθεί πλήρως στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, σ’ ένα πλαίσιο πολιτικό, όπως αυτά που υπάρχουν σε άλλες, το ίδιο περίπου μεγάλες οικονομικές περιφέρειες. Στο εξωτερικό, μια εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφαλείας οφείλει να απαλύνει την υφιστάμενη δυσαναλογία οικονομικής και γεωπολιτικής ισχύος. Από την άλλη πλευρά, και οι ευρωσκεπτικιστές επίσης γνωρίζουν ότι η σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εδώ και καιρό αναπτυχθεί πέρα από τα όρια μιας οικονομικής και μόνο κοινότητας. Αιτιολογούν δε την προτίμησή τους να μην ανακοπεί η δυναμική της διεύρυνσης επικαλούμενοι την αναβάθμιση της πολιτικής κουλτούρας και την άνοδο της ευημερίας στις χώρες που επωφελήθηκαν από την διεύρυνση προς τα νότια και τα ανατολικά και που τώρα οι ίδιες αυτές αποτελούν μοντέλο αξιομίμητο για τις γειτονικές τους χώρες.

Εκρηκτικό χαρακτήρα παίρνει βέβαια η υποβόσκουσα σύγκρουση για το μέλλον της Ευρώπης εξαιτίας βαθύτερων αντικρουόμενων συμφερόντων που προκύπτουν –αν όχι ήδη και μόνον από το μέγεθος και την γεωγραφική θέση– από τις αποκλίνουσες εξελικτικές διαδρομές που έχουν ακολουθήσει τα εθνικά κράτη και από τις αντίθετες ιστορικές μνήμες των εθνών. Αυτό δεν χρήζει περαιτέρω επεξήγησης, αν αναλογισθεί κανείς την εμφανή προτίμηση της Μεγάλης Βρετανίας για μια πολιτική ελεύθερου εμπορίου παγκοσμίως (πολιτική που ασκείται χέρι με χέρι με τις ΗΠΑ). Η Πολωνία, από την άλλη πλευρά, είναι ένα παράδειγμα της χαρακτηριστικής για τα νέα κράτη μέλη τάσης να επαγρυπνούν καχύποπτα αναφορικά με την άρτι αποκτηθείσα κυριαρχία τους. Αυτές οι ιστορικά ευεξήγητες διαφορές είναι απολύτως κατανοητές και δεν συνιστούν, φυσικά, επουδενί λόγο για οποιαδήποτε κριτική. Εντούτοις, οι δύο παρατάξεις εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να διερωτηθούν τι σκοπεύουν να κάνουν με την διαφωνία τους.

❉ ❉ ❉

Οι θιασώτες μιας πολιτικής του «απλώς συνεχίζουμε όπως μέχρι τώρα» αμφισβητούν την ανάλυση όπως και το συμπέρασμα ότι τα δύο σημαντικότερα προβλήματα που θα έπρεπε να έχουν λυθεί με ένα πολιτικό σύνταγμα θα εξακολουθήσουν να μας απασχολούν ακόμη και μετά την ψήφιση της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης. Ισχυρίζονται αντίθετα ότι το υποτιθέμενο δημοκρατικό έλλειμμα δεν είναι παρά το παράγωγο εσφαλμένων αξιολογικών κριτηρίων· μια δε δυναμική διεύρυνσης χωρίς όρια πρέπει –πιστεύουν– να θεωρηθεί υπό το φως της ευκταίας ειρήνευσης και ανάπτυξης της «ενδιάμεσης Ευρώπης» [3], της Εγγύς Ανατολής και τέλος ολόκληρης της Μεσογείου.

Η πρώτη ένσταση εξαρτάται απόλυτα από το αν είναι εύλογη η διάκριση μεταξύ αφενός «τεχνικών» ζητημάτων, απαλλαγμένων από την ανάγκη ισχυρής νομιμοποίησης, και αφετέρου των ουσιαστικά «πολιτικών» ζητημάτων, αυτών που αφορούν στους ανθρώπους άμεσα και απαιτούν άρα δημοκρατική λήψη αποφάσεων. Επειδή –αυτό είναι το επιχείρημα– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα καταπιάνονται κατά πρώτο λόγο με τεχνικά ζητήματα θεσμοθέτησης και επιτήρησης του ελεύθερου ανταγωνισμού καθώς και με την διασφάλιση της νομισματικής σταθερότητας, το έργο αυτό μπορούμε ήσυχοι να το αφήσουμε στα χέρια ειδικών. Όσο οι ευρωπαϊκοί θεσμοί λειτουργούν συνολικά απρόσκοπτα, η νομιμοποίηση αυτή εκ του αποτελέσματος σε συνδυασμό με τον ρόλο των κρατών μελών που διαθέτουν από πλευράς τους δημοκρατική νομιμοποίηση ικανοποιεί –θεωρούν– όλα τα αιτήματα που είναι δυνατόν να εγείρονται επί τη βάσει δημοκρατικών αρχών. Οι πολίτες άλλωστε –προσθέτουν– ενδιαφέρονται μάλλον για πολιτικά ζητήματα όπως η φορολογία, οι θέσεις εργασίας, οι συντάξεις και η ιατρική περίθαλψη. Επειδή δε τα ζητήματα αυτά παραμένουν ούτως ή άλλως στην δικαιοδοσία των κρατών μελών, τα οποία μπορούν να παρέχουν νομιμοποίηση βάσει της λαϊκής βούλησης, δεν προκύπτει κανένα κενό –καταλήγουν– ανάμεσα στην έμμεση νομιμοποίηση των μελών του Συμβουλίου και την άμεση, όμως αδύναμη νομιμοποίηση που παρέχει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο, έστω και επιλεκτικά, συμμετέχει στην νομοθέτηση.

Η επιχειρηματολογία αυτή παραβλέπει το ότι η κατανομή αρμοδιοτήτων ανάμεσα στο ευρωπαϊκό και το εθνικό επίπεδο συνιστά η ίδια μια πολιτικότατη απόφαση. Λόγω και μόνο του ότι η απόφαση αυτή δεν υπάγεται στην δικαιοδοσία των μετεχόντων, προκύπτει η απατηλή εντύπωση ότι τα προς διεκπεραίωση ζητήματα είναι τεχνικής φύσης. Οι τεχνικές δήθεν αποφάσεις στο ευρωπαϊκό επίπεδο είναι πολιτικότατης φύσης, καθότι περιορίζουν την δυνατότητα των εθνικών κρατών και των πολιτών τους να παρεμβαίνουν και να διαμορφώνουν τους όρους δημιουργίας του κοινωνικού κόστους από την ελεύθερη λειτουργία της αγοράς, το οποίο και μετακυλίεται στο εθνικό επίπεδο. Τα εθνικά κράτη δεν θα μπορέσουν ενδεχομένως να ανακτήσουν την απολεσθείσα δικαιοδοσία να διαμορφώνουν τα πράγματα ως μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρά μόνον όταν πάρουν την απόφαση να εναρμονίσουν τις φορολογικές και οικονομικές πολιτικές, να εξομοιώσουν τα πλαίσια της κοινωνικής πολιτικής και να εντάξουν την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σ’ ένα ευρύτερο πολιτικό πλαίσιο.

1. [Σ.τ.Μ.] Ως «κύριοι των Συνθηκών» [Herren der Verträge] νοούνται τα κράτη μέλη της Ένωσης.
2. [Σ.τ.Μ.] Όπως φαίνεται από το παρόν σημείο του κειμένου, ο Χάμπερμας, με τον όρο «ευρωσκεπτικιστής» δεν αναφέρεται σ’ εκείνους που με οποιονδήποτε τρόπο αντιτίθενται συνολικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά σε όσους προκρίνουν την διεύρυνσή της έναντι της εμβάθυνσής της.
3. [Σ.τ.Μ.] Με τον όρο «ενδιάμεση Ευρώπη» [Zwischeneuropa] νοείται το σύνολο των κρατών της ανατολικής (ή επιπρόσθετα και της νοτιοανατολικής) Ευρώπης που βρίσκονται ανάμεσα στην Γερμανία και την Αυστρία από την μία πλευρά και την Ρωσία ή την Σοβιετική Ένωση από την άλλη.

Λίγα λόγια για το βιβλίο

Το βιβλίο αυτό του μεγάλου Γερμανού κοινωνιολόγου και πολιτικού φιλοσόφου περιλαμβάνει συνολικά πέντε κείμενα, τρία σύντομα και δύο εκτενέστερα, τα οποία πραγματεύονται αφενός κρίσιμα ζητήματα της ευρωπαϊκής πολιτικής και αφετέρου σημαντικά ερωτήματα που αφορούν στη θεωρία της δημοκρατίας και την εύρυθμη λειτουργία της πολιτικής δημόσιας σφαίρας και του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Το πρώτο από τα κείμενα πραγματεύεται τον ιστορικά μεταβαλλόμενο ρόλο του διανοούμενου στο πλαίσιο της πολιτικής δημόσιας σφαίρας των Δυτικών κοινωνιών. Το δεύτερο εξετάζει το ζήτημα των μεταναστών στις ευρωπαϊκές κοινωνίες και τη δυνητική του σημασία για τη διαμόρφωση μιας κοινής ευρωπαϊκής συνείδησης. Το τρίτο θεματοποιεί τη δεινή κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η ευρωπαϊκή πολιτική ως συνέπεια του αποτυχημένου εγχειρήματος εισαγωγής ενός ευρωπαϊκού συντάγματος και υποστηρίζει πως η μόνη διέξοδος από την κατάσταση αυτή είναι μια πολιτική που να αποσκοπεί στη διαβαθμισμένη οικονομική και πολιτική ολοκλήρωση της ΕΕ. Το τέταρτο κείμενο αναδεικνύει τον κρίσιμο ρόλο του έγκριτου Τύπου για τη λειτουργία της πολιτικής δημόσιας σφαίρας. Το δε πέμπτο, τέλος, πραγματεύεται σημαντικά ζητήματα της θεωρίας της δημοκρατίας, όπως τα διάφορα μοντέλα δημοκρατίας και την εφαρμοσιμότητά τους στις σύγχρονες Δυτικές κοινωνίες, τον συγκερασμό εμπειρικών και κανονιστικών στοιχείων στην πολιτική θεωρία, τη σημασία της μαζικής επικοινωνίας για την πολιτική διαβούλευση, τη λειτουργία και την «παθολογία» των ΜΜΕ κ.ά.

Τα κείμενα της έκδοσης αυτής προσφέρουν στον Έλληνα αναγνώστη τη δυνατότητα να γνωρίσει πολλές πτυχές του πολύπλευρου πολιτικού στοχασμού του Χάμπερμας, καθώς και τις θέσεις του για κεντρικά ζητήματα της ευρωπαϊκής πολιτικής. Φανερώνουν επίσης το πόσο άρρηκτα συνδέονται στον Χάμπερμας ο θεωρητικός του φιλοσοφικο-πολιτικός στοχασμός και οι συγκεκριμένες του πολιτικές τοποθετήσεις.