«Τα μυστικά της συγγραφής», ανθολογία, επιμ. Σόλωνας Παπαγεωργίου (προδημοσίευση)

Ένας μοναδικός αστερισμός

Πόσα μπορούμε να μάθουμε για τη γραφή και τα μυστικά της από έναν έμπειρο και επιτυχημένο συγγραφέα; Σίγουρα, πολλά. Κι ευτυχώς, σπουδαίοι τεχνίτες έχουν συγκεντρώσει, τη μία στιγμή ή την άλλη, σε ένα βιβλίο όλα όσα έχουν καταλάβει μέσα στα χρόνια για την τέχνη τους. Από τον Μάριο Βάργκας Γιόσα έως τον Μίλαν Κούντερα, κι από τον Στίβεν Κινγκ και τον Ρέι Μπράντμπερι ως τη Νάταλι Γκόλντμπεργκ, είχαμε κατά καιρούς την ευκαιρία να διαβάσουμε βιβλία στα οποία έχουν ενσταλάξει τη σοφία τους μεγάλοι μάστορες του πεζού λόγου, αναπτύσσοντας τις θέσεις τους σε έκταση και σε βάθος. Ως εκ τούτου, είναι έργα πολύτιμα, που μας δίνουν πρόσβαση στο εργαστήρι μεγάλων δημιουργών, μας κάνουν κοινωνούς της μυσταγωγίας τους.

Αυτοί είναι βέβαια σχετικά λίγοι. Οι περισσότεροι δείχνουν απρόθυμοι να συγκεντρώσουν σε ένα βιβλίο το υλικό που αφορά τη σκέψη τους γύρω από τη γραφή, ενώ ο αναστοχασμός και η γνώση δεν λείπουν· το αντίθετο – και είναι μάλιστα ενδιαφέροντες και πρωτότυποι όσο και το έργο τους. Αυτοί οι συγγραφείς προτιμούν να σπέρνουν τις σκέψεις τους για τη γραφή δεξιά κι αριστερά, σε συνεντεύξεις, σύντομα άρθρα, σε ανοιχτές συζητήσεις. Κι έτσι όμως, όπως είχαμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε με τον Σόλωνα Παπαγεωργίου –ο οποίος έφερε σε πέρας την απαιτητική έρευνα εντοπισμού των κειμένων και τη μετάφρασή τους–, ακόμη και αυτές οι σκόρπιες σκέψεις, άπαξ και συγκεντρωθούν, συνθέτουν μια εντυπωσιακά συνεκτική έκφραση της φιλοσοφίας και της πρακτικής τους.

Ένα βιβλίο-οδηγός στο οποίο έχει συγκεντρωθεί το απόσταγμα της σκέψης και της σοφίας εξήντα έξι από τους σημαντικότερους συγγραφείς όλων των εποχών, από τον 19ο αιώνα μέχρι τις μέρες μας, αντλημένο από ποικίλες πηγές (κυρίως ιστότοπους, εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά).

Ιδού λοιπόν! Ένα βιβλίο-οδηγός στο οποίο έχει συγκεντρωθεί το απόσταγμα της σκέψης και της σοφίας εξήντα έξι από τους σημαντικότερους συγγραφείς όλων των εποχών, από τον 19ο αιώνα μέχρι τις μέρες μας, αντλημένο από ποικίλες πηγές (κυρίως ιστότοπους, εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά). Σε αυτό το σώμα φροντίσαμε να εκπροσωπούνται επάξια οι γυναίκες συγγραφείς, και στο μέτρο του δυνατού δημιουργοί διαφορετικών τάσεων από όλον τον κόσμο. Απουσιάζουν, όπως θα διαπιστώσει κανείς, οι Ελληνίδες και οι Έλληνες, οι οποίοι ίσως αποτελέσουν μελλοντικά μια ξεχωριστή ενότητα.

Κάτι που εντυπωσιάζει διαβάζοντας το ένα μετά το άλλο αυτά τα τόσο πυκνά και έξυπνα κείμενα είναι το πόσο διαφέρουν μεταξύ τους. Κάθε συγγραφέας έχει αναπτύξει, λίγο ως πολύ, το δικό του «σύστημα» με το οποίο εισέρχεται στο εργαστήριό του, τις δικές του ακλόνητες πεποιθήσεις ή αξίες. Αλλά και οι ομοιότητες είναι σημαντικές και βαθιές: Σχεδόν όλες και όλοι προτρέπουν τους φερέλπιδες συγγραφείς να αναζητήσουν τον δικό τους δρόμο μέσα από την ανάγνωση (πώς αλλιώς;), να κλείσουν μάτια και αυτιά στις σειρήνες της τυποποίησης, στις συνταγές, στα tips – παρότι καμιά φορά ούτε κι εκείνοι αντιστέκονται στον πειρασμό μιας δυνατής ατάκας. Σχεδόν χαιρέκακα αναλογίζομαι ότι το σύστημα Τεχνητής Νοημοσύνης που θα το τροφοδοτούσαν με τις τόσο προσωπικές και αντιφατικές απόψεις όλων αυτών των συγγραφέων, στην προσπάθειά του να βρει τον ελάχιστο κοινό παρανομαστή, θα βραχυκύκλωνε. Ακόμη και όταν ερωτώνται σχετικά με την παρότρυνση-συμβουλή «Γράφε για όσα ξέρεις», μια από τις πιο εμβληματικές κοινοτοπίες των μαθημάτων δημιουργικής γραφής, οι απόψεις συγκλίνουν... αποκλίνοντας. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, ουδείς υπερασπίζεται τον υποτιθέμενο άγραφο κανόνα, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι απαντήσεις είναι υπονομευτικές (βλ. την απάντηση της Ούρσουλα Λε Γκεν: «Ναι, γράψε για όσα ξέρεις, δηλαδή για φανταστικές χώρες και εξωγήινες κοινωνίες»).

Σχεδόν όλες και όλοι προτρέπουν τους φερέλπιδες συγγραφείς να αναζητήσουν τον δικό τους δρόμο μέσα από την ανάγνωση (πώς αλλιώς;), να κλείσουν μάτια και αυτιά στις σειρήνες της τυποποίησης, στις συνταγές, στα tips – παρότι καμιά φορά ούτε κι εκείνοι αντιστέκονται στον πειρασμό μιας δυνατής ατάκας.

Και κλείνω αυτήν τη σύντομη εισαγωγή με το εξής: Παρότι τούτο το βιβλίο απευθύνεται προνομιακά στους ανθρώπους της γραφής, και κυρίως σε όσους καταγίνονται με τον πεζό λόγο, ο απλός αναγνώστης θα αντλήσει πιστεύω κι αυτός μεγάλη απόλαυση διαβάζοντάς το, και ίσως βρει εδώ, με αφορμή τη γραφή, λίγη από τη σοφία των Μεγάλων. Είναι ένας μοναδικός αστερισμός, που παίρνει το σχήμα που του δίνεις εσύ, κι ακόμη κι αν δεν σε βοηθήσει να βρεις τον δρόμο σου, θα σου δώσει όλο το κουράγιο που χρειάζεται για να μην τον χάσεις.

Κώστας Β. Κατσουλάρης