D.W. Winnicott: «Το παιχνίδι και η πραγματικότητα»

ΠΑΙΖΕΙΝ
Δημιουργικὴ δραστηριότητα καὶ ἡ ἀναζήτηση τοῦ ἑαυτοῦ

Τώρα θὰ ἐξετάσω ἕνα σημαντικὸ χαρακτηριστικὸ γνώρισμα τοῦ παίζειν. Ὅτι δηλαδὴ στὸ παίζειν, καὶ ἴσως μόνο στὸ παίζειν, τὸ παιδὶ ἢ ὁ ἐνήλικας εἶναι ἐλεύθερο/ος νὰ εἶναι δημιουργικός. Αὐτὴ ἡ σκέψη ἀναδύεται στὸν νοῦ μου ὡς μιὰ ἐξέλιξη τῆς ἔννοιας τῶν μεταβατικῶν φαινομένων καὶ λαμβάνει ὑπόψη της τὸ δύσκολο μέρος τῆς θεωρίας τοῦ μεταβατικοῦ ἀντικειμένου, ὅτι δηλαδὴ ἐμπλέκεται ἕνα παράδοξο ποὺ ἀναγκαστικὰ θὰ τὸ ἀποδεχτοῦμε, θὰ τὸ ἀνεχτοῦμε καὶ δὲν θὰ τὸ ἐπιλύσουμε. Μιὰ περαιτέρω σημαντικὴ λεπτομέρεια τῆς θεωρίας στὸ σημεῖο αὐτὸ ἔχει νὰ κάνει μὲ τὴν θέση τοῦ παίζειν, ἕνα θέμα ποὺ ἔχω ἀναπτύξει στὰ κεφάλαια 3, 7 καὶ 8. Τὸ σημαντικὸ μέρος αὐτῆς τῆς ἔννοιας εἶναι ἡ θέση της. Ἡ ἐσωτερικὴ ψυχικὴ πραγματικότητα ἔχει ἕνα εἶδος θέσης στὸν νοῦ ἢ στὴν κοιλιὰ ἢ στὸ κεφάλι ἢ κάπου ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς προσωπικότητας τοῦ ἀτόμου· αὐτὸ ποὺ ἀποκαλεῖται ἐξωτερικὴ πραγματικότητα τοποθετεῖται ἐκτὸς αὐτῶν τῶν ὁρίων. Στὸ παίζειν, ὅμως, καὶ στὴν πολιτισμικὴ ἐμπειρία δύναται νὰ δοθεῖ μιὰ θέση, ἐὰν χρησιμοποιήσει κανεὶς τὴν ἔννοια τοῦ δυνητικοῦ χώρου ἀνάμεσα στὴν μητέρα καὶ στὸ μωρό. Πρέπει νὰ ἀναγνωρίσουμε ὅτι ἡ τρίτη περιοχή, ὁ δυνητικὸς χῶρος ἀνάμεσα στὴν μητέρα καὶ τὸ μωρό, εἶναι ἐξαιρετικὰ πολύτιμη στὴν ἀνάπτυξη τῶν διαφόρων ἀτόμων, σύμφωνα μὲ τὶς ἐμπειρίες τοῦ ὑπὸ ἐξέταση παιδιοῦ ἢ ἐνήλικα. Ἔχω ἀναφερθεῖ ξανὰ σὲ αὐτὲς τὶς ἰδέες στὸ κεφάλαιο 5, ὅπου ἐφιστῶ τὴν προσοχὴ στὸ γεγονὸς ὅτι δὲν μποροῦμε νὰ περιγράψουμε τὴν συναισθηματικὴ ἀνάπτυξη τοῦ ἀτόμου ἐξολοκλήρου μὲ ὅρους τοῦ ἀτόμου, ἀλλὰ ὅτι σὲ ὁρισμένες περιοχές, καὶ αὐτὴ εἶναι μία, ἴσως ἡ κύρια περιοχή, ἡ συμπεριφορὰ τοῦ περιβάλλοντος εἶναι μέρος τῆς προσωπικῆς ἀνάπτυξης τοῦ ἴδιου τοῦ ἀτόμου καὶ πρέπει, ἑπομένως, νὰ συμπεριληφθεῖ. Ὡς ψυχαναλυτής, βρίσκω ὅτι αὐτὲς οἱ ἰδέες ἐπηρεάζουν ὅ,τι κάνω ὡς ἀναλυτὴς χωρίς, πιστεύω, νὰ μεταβάλλουν τὴν ἀφοσίωσή μου στὰ σημαντικὰ χαρακτηριστικὰ γνωρίσματα τῆς ψυχανάλυσης τὰ ὁποῖα διδάσκουμε στοὺς ἐκπαιδευόμενούς μας καὶ τὰ ὁποῖα προμηθεύουν ἕνα κοινὸ παράγοντα στὴν διδασκαλία τῆς ψυχανάλυσης ποὺ πιστεύουμε ὅτι ἀντλεῖται ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Freud. Πρόθεσή μου δὲν εἶναι νὰ συγκρίνω τὴν ψυχοθεραπεία μὲ τὴν ψυχανάλυση οὔτε, ἐξ ἄλλου, προσπαθῶ νὰ προσδιορίσω αὐτὲς τὶς δύο διαδικασίες μὲ τρόπο ποὺ θὰ ἀναδείκνυε μιὰ σαφῆ διαχωριστικὴ γραμμὴ ἀνάμεσά τους. Νομίζω ὅτι ἰσχύει ἡ γενικὴ ἀρχὴ ὅτι ἡ ψυχοθεραπεία γίνεται στὴν ἀλληλεπικάλυψη δύο περιοχῶν παιχνιδιοῦ, ἐκείνη τοῦ ἀσθενοῦς καὶ ἐκείνη τοῦ θεραπευτῆ. Ἐὰν ὁ θεραπευτὴς δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ παίξει, τότε δὲν εἶναι κατάλληλος γι' αὐτὴ τὴν δουλειά. Ἐὰν ὁ ἀσθενὴς δὲν εἶναι σὲ θέση νὰ παίξει, τότε πρέπει νὰ γίνει κάτι γιὰ νὰ μπορέσει νὰ παίξει· μετὰ ἀπ' αὐτὸ μπορεῖ νὰ ἀρχίσει ἡ ψυχοθεραπεία. Ὁ λόγος ποὺ τὸ παίζειν εἶναι οὐσιῶδες, εἶναι ὅτι ἀκριβῶς στὸ παίζειν ὁ ἀσθενὴς εἶναι δημιουργικός.

Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ

Σ' αὐτὸ τὸ κεφάλαιο μὲ ἐνδιαφέρει νὰ ἀναζητήσω τὸν ἑαυτὸ καὶ νὰ ἐπαναδιατυπώσω ὅτι ὁρισμένες συνθῆκες εἶναι ἀπαραίτητες γιὰ νὰ ἐπιτύχει αὐτὴ ἡ ἀναζήτηση. Οἱ συνθῆκες συνδέονται μὲ αὐτὸ ποὺ συνήθως ἀποκαλεῖται δημιουργικότητα. Στὸ παίζειν, καὶ μόνο στὸ παίζειν τὸ κάθε παιδὶ ἢ ὁ ἐνήλικας μπορεῖ νὰ εἶναι δημιουργικό(ς) καὶ νὰ χρησιμοποιεῖ τὸ ὅλον τῆς προσωπικότητάς του, καὶ μόνο ὅταν εἶναι δημιουργικό, τὸ ἄτομο ἀνακαλύπτει τὸν ἑαυτό. (Μὲ αὐτὸ συνδέεται στενὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἐπικοινωνία εἶναι δυνατὴ μόνο στὸ παίζειν· ἐκτὸς ἀπὸ τὴν ἄμεση ἐπικοινωνία ἡ ὁποία ἀνήκει στὴν ψυχοπαθολογία ἢ σὲ ἀκραία ἀνωριμότητα.)

Στὴν κλινικὴ ἐργασία συμβαίνει συχνὰ νὰ συναντᾶμε πρόσωπα ποὺ ζητοῦν βοήθεια, ἀναζητοῦν τὸν ἑαυτὸ καὶ ποὺ προσπαθοῦν νὰ τὸν βροῦν στὰ παράγωγα τῶν δημιουργικῶν τους ἐμπειριῶν. Ἁλλὰ γιὰ νὰ βοηθήσουμε αὐτοὺς τοὺς ἀσθενεῖς, πρέπει νὰ ξέρουμε τὴν ἴδια τὴν δημιουργικότητα. Εἶναι σὰν νὰ βλέπουμε ἕνα μωρὸ στὰ πρώιμα στάδια καὶ νὰ κάνουμε ἕνα ἅλμα στὸ παιδὶ ποὺ παίρνει κόπρανα ἢ κάποια οὐσία μὲ τὴν ὑφὴ τῶν κοπράνων καὶ προσπαθεῖ νὰ φτιάξει κάτι ἀπ' αὐτὴ τὴν οὐσία. Αὐτὸ τὸ εἶδος τῆς δημιουργικότητας ἔχει τὴν ἀξία του καὶ εἶναι κατανοητό, ἀλλὰ χρειάζεται μιὰ ξεχωριστὴ μελέτη τῆς δημιουργικότητας ὡς χαρακτηριστικὸ γνώρισμα τῆς ζωῆς καὶ σύνολου τοῦ ζῆν. Ἰσχυρίζομαι ὅτι ἡ ἀναζήτηση τοῦ ἑαυτοῦ μὲ τὴν ὀπτικὴ τοῦ τί μπορεῖ νὰ κάνουμε μὲ τὰ ἀπορριπτόμενα παράγωγα εἶναι μιὰ ἀναζήτηση καταδικασμένη νὰ μὴν φτάνει ποτὲ στὸ τέλος καὶ νὰ εἶναι οὐσιωδῶς ἀνεπιτυχής. Στὴν ἀναζήτηση τοῦ ἑαυτοῦ, τὸ ἐμπλεκόμενο πρόσωπο μπορεῖ νὰ ἔχει παραγάγει κάτι πολύτιμο στὴν τέχνη, ἀλλὰ ἕνας πετυχημένος καλλιτέχνης ἐνδέχεται νὰ ἀπολαύει καθολικῆς ἀναγνώρισης κι ὅμως νὰ ἔχει ἀποτύχει νὰ βρεῖ τὸν ἑαυτὸ ποὺ ἀναζητεῖ. Ὁ ἑαυτός, στὴν πραγματικότητα, δὲν βρίσκεται σὲ ὅ,τι φτιάχνεται ἀπὸ παράγωγα τοῦ σώματος καὶ τοῦ νοῦ, ὅσο πολύτιμες κι ἂν εἶναι αὐτὲς οἱ κατασκευὲς γιὰ τὴν ὀμορφιά, τὴν δεξιοτεχνία καὶ τὴν ἐπίδρασή τους. Ἐὰν ὁ καλλιτέχνης (μὲ ὅποιο μέσο) ἀναζητεῖ τὸν ἑαυτό, τότε μπορεῖ νὰ πεῖ κανεὶς ὅτι, κατὰ πᾶσα πιθανότητα, ὁ καλλιτέχνης ἔχει ἤδη ὣς ἕνα βαθμὸ ἀποτύχει στὸ πεδίο τοῦ γενικῶς δημιουργικοῦ ζῆν. Ἡ περατωμένη δημιουργία ποτὲ δὲν ἐπουλώνει τὴν βαθύτερη ἀπουσία αἴσθησης τοῦ ἑαυτοῦ. Πρὶν ἀναπτύξω περαιτέρω αὐτὴ τὴν ἰδέα, πρέπει νὰ πάω σὲ ἕνα δεύτερο θέμα, ποὺ συνδέεται μὲ τὸ πρῶτο ἀλλὰ χρειάζεται ξεχωριστὴ προσέγγιση. Αὐτὸ τὸ δεύτερο θέμα εἶναι ὅτι τὸ πρόσωπο ποὺ προσπαθοῦμε νὰ βοηθήσουμε θὰ περίμενε ὅτι θὰ θεραπευτεῖ μόλις τοῦ ἐξηγήσουμε. Θὰ ἔλεγε ἴσως: «Καταλαβαίνω τί ἐννοεῖτε· εἶμαι ὁ ἑαυτός μου ὅταν αἰσθάνομαι δημιουργικὸς καὶ ὅταν κάνω δημιουργικὰ πράγματα, καὶ τώρα τέρμα ἡ ἀναζήτηση». Στὴν πράξη, αὐτὸ δὲν φαίνεται νὰ περιγράφει αὐτὸ ποὺ συμβαίνει. Σὲ αὐτὸ τὸ εἶδος ἐργασίας ξέρουμε ὅτι ἀκόμη καὶ ἡ σωστὴ ἐξήγηση εἶναι ἀναποτελεσματική. Τὸ πρόσωπο ποὺ προσπαθοῦμε νὰ βοηθήσουμε χρειάζεται ἕνα καινούργιο βίωμα σὲ εἰδικὸ πλαίσιο. Νὰ βιώσει δηλαδὴ μιὰ κατάσταση ποὺ δὲν στοχεύει σὲ κάτι, σὰν ἡ προσωπικότητά του, μὴ ὄντας ἀκόμη ἀπαρτιωμένη, νὰ δουλεύει «στὸ ρελαντί». Ἁναφέρθηκα σὲ αὐτὸ ὡς ἀμορφία ὅταν περιέγραψα μιὰ περίπτωση στὸ κεφάλαιο 2.

Πρέπει νὰ ληφθεῖ ὑπόψη καὶ ἡ ἀξιοπιστία ἢ ἡ ἀναξιοπιστία τοῦ πλαισίου στὸ ὁποῖο λειτουργεῖ τὸ ἄτομο. Μᾶς μεγαλώνουν μὲ μιὰν ἀνάγκη νὰ διακρίνουμε ἀνάμεσα στὴν δραστηριότητα ποὺ ἔχει ἕνα σκοπὸ καὶ τὴν ἐναλλακτικὴ κατάσταση, τὸ ἄνευ σκοποῦ εἶναι. Αὐτὸ συνδέεται μὲ τὴν διατύπωση τοῦ Balint (1968) γιὰ τὴν εὐμενῆ καὶ δυσμενῆ παλινδρόμηση (βλ. Khan, 1969).

Ἁναφέρομαι στὰ οὐσιώδη τὰ ὁποῖα καθιστοῦν δυνατὴ τὴν χαλάρωση. Ἁπὸ τὴν ἄποψη τῶν ἐλεύθερων συνειρμῶν αὐτὸ σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ ἐπιτρέψουμε στὸν ἀσθενῆ στὸ ντιβάνι ἢ στὸ παιδί-ἀσθενῆ, ἀνάμεσα στὰ παιχνίδια στὸ πάτωμα, νὰ ἐπικοινωνήσει μιὰν ἀλληλουχία ἰδεῶν, σκέψεων, ἐνορμήσεων, αἰσθήσεων ποὺ δὲν συνδέονται παρὰ μόνο μὲ κάποιον μᾶλλον μὴ ἀνιχνεύσιμο νευρολογικὸ ἢ φυσιολογικὸ τρόπο. Μὲ ἄλλα λόγια: ὁ ἀναλυτὴς θὰ μπορέσει νὰ ἀναγνωρίσει καὶ νὰ ἐπισημάνει τὴν σύνδεση (ἢ πολλὲς συνδέσεις) ἀνάμεσα στὰ διάφορα συστατικὰ στοιχεῖα τοῦ ὑλικοῦ τῶν ἐλεύθερων συνειρμῶν, ἐκεῖ ἀκριβῶς ὅπου ὑπάρχει σκοπὸς ἢ ὅπου ὑπάρχει ἄγχος ἢ ὅπου ὑπάρχει ἀπουσία ἐμπιστοσύνης βασιζόμενη στὴν ἀνάγκη γιὰ ἄμυνα.

Ἡ χαλάρωση προκύπτει ἀπὸ τὴν ἐμπιστοσύνη καὶ τὴν ἀποδοχὴ τῆς ἐπαγγελματικῆς ἀξιοπιστίας τοῦ θεραπευτικοῦ πλαισίου (εἴτε εἶναι τῆς ψυχανάλυσης, εἴτε τῆς ψυχοθεραπείας, τῆς κοινωνικῆς ἐργασίας, τῆς ἀρχιτεκτονικῆς κ.λπ.)· αὐτή, λοιπόν, κάνει χῶρο γιὰ τὴν ἰδέα τῶν ἀσύνδετων ἀλληλουχιῶν σκέψης, ποὺ ὁ ἀναλυτὴς καλὰ θὰ κάνει νὰ τὶς ἀποδεχτεῖ ὡς ἀσύνδετες καὶ νὰ μὴν θεωρεῖ δεδομένη τὴν ὕπαρξη ἑνὸς μίτου νοήματος (πρβλ. Milner, 1957, εἰδικὰ τὸ παράρτημα, σ. 148-163).