Μαξ Βέμπερ: «Η πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα»

Α. ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑ 

Πολιτική, κράτος και βία 

Αναπόφευκτα, η διάλεξη που θελήσατε να μου αναθέσετε θα σας απογοητεύσει, κι αυτό για διάφορους λόγους. Σε μια ομιλία με θέμα την πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα, θα περιμένετε ασφαλώς μια τοποθέτηση πάνω στα ζέοντα ζητήματα της επικαιρότητας. Ωστόσο, μονάχα προς το τέλος της ομιλίας μου, και με τρόπο εντελώς αφηρημένο, θ’ αναφερθώ σ’ ορισμένα τέτοια ζητήματα, όταν και θα εξετάσω τη σημασία της πολιτικής πράξης μέσα στο συνολικό πλαίσιο της ζωής μας. Επιπλέον, θ’ αφήσω έξω απ’ την αποψινή ομιλία όλα τα θέματα που έχουν να κάνουν με το ποια πολιτική πρέπει ν’ ακολουθηθεί, ποιο περιεχόμενο δηλαδή οφείλει να έχει η πολιτική πράξη. Κι αυτό γιατί δεν σχετίζονται με το γενικότερο ερώτημα: τι είναι και τι μπορεί να σημαίνει η πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα. Στο προκείμενο λοιπόν! 

Τι εννοούμε με τη λέξη πολιτική; Η έννοια είναι εξαιρετικά πλατιά και περιλαμβάνει κάθε λογής δραστηριότητα μέσω της οποίας ασκείται κάποιας μορφής διοίκηση. Έτσι, κάνουμε λόγο για τη συναλλαγματική πολιτική των τραπεζών, για την πολιτική επιτοκίων της Κεντρικής Τράπεζας, για την πολιτική ενός συνδικάτου στο πλαίσιο μιας απεργίας. Μπορούμε επίσης να μιλήσουμε για την εκπαιδευτική πολιτική ενός δήμου ή μιας κοινότητας, για την πολιτική που χαράσσει η διοίκηση ενός συλλόγου, ακόμη και για την πολιτική μιας ξύπνιας συζύγου που ξέρει να κουμαντάρει τον άντρα της.

Κοινωνιολογικά, το κράτος μπορεί τελικά να οριστεί μονάχα με βάση ένα συγκεκριμένο μέσο το οποίο προσιδιάζει σε κάθε πολιτικό οργανισμό: τη φυσική βία. «Κάθε κράτος θεμελιώνεται στη βία», είχε πει ο Τρότσκι στο Μπρεστ-Λιτόφσκ.

Μια τόσο πλατιά έννοια δεν προσφέρεται, φυσικά, σαν βάση για τις αποψινές μας παρατηρήσεις. Εδώ ως πολιτική εννοούμε ένα και μόνο πράγμα: τη διοίκηση, ή τον επηρεασμό της διοίκησης, ενός πολιτικού οργανισμού ― μ’ άλλα λόγια, ενός κράτους.

Τι είναι όμως ένας «πολιτικός» οργανισμός, αν κοιτάξουμε το πράγμα από κοινωνιολογική σκοπιά; Τι είναι «κράτος»; Το κράτος δεν μπορεί να οριστεί κοινωνιολογικά με βάση το τι πράττει. Δεν υπάρχει σχεδόν καμία υπόθεση στην οποία να μη χώνει πότε-πότε τη μύτη του ένας πολιτικός οργανισμός. Ούτε κι υπάρχει κάποιο έργο για το οποίο θα λέγαμε ότι το έργο αυτό το επιτελούν μόνον κράτη, έργο που προσιδιάζει αποκλειστικά στους οργανισμούς εκείνους που τους αποκαλούμε πολιτικούς ― είτε στα νεότερα «κράτη» είτε στους οργανισμούς που στάθηκαν οι ιστορικοί πρόδρομοι του νεότερου κράτους. 

Κοινωνιολογικά, το κράτος μπορεί τελικά να οριστεί μονάχα με βάση ένα συγκεκριμένο μέσο το οποίο προσιδιάζει σε κάθε πολιτικό οργανισμό: τη φυσική βία. «Κάθε κράτος θεμελιώνεται στη βία», είχε πει ο Τρότσκι στο Μπρεστ-Λιτόφσκ. Και πράγματι έτσι είναι. Αν υπήρχαν κοινωνικά μορφώματα που η βία ως μέσο να τους είναι άγνωστη, τότε η έννοια «κράτος» θα εξαφανιζόταν ― τότε πράγματι θα προέκυπτε αυτό που ονομάζουμε «αναρχία», με την ιδιαίτερη σημασία της λέξης. Η βία δεν είναι βέβαια ούτε το σύνηθες ούτε το μόνο μέσο που χρησιμοποιεί το κράτος. Προφανώς. Είναι όμως αυτό που συνιστά την ειδοποιό διαφορά του. 

Σήμερα μάλιστα η σχέση του κράτους με τη βία είναι ιδιαίτερα στενή. Στο παρελθόν, ήταν απόλυτα συνηθισμένο τη φυσική βία να τη χρησιμοποιούν ως μέσο διάφορα κοινωνικά μορφώματα ― πρώτα απ’ όλα, η πατριά. Σήμερα, αντίθετα, οφείλουμε να διευκρινίσουμε: κράτος είναι η ανθρώπινη κοινότητα που αξιώνει (με επιτυχία) για λογαριασμό της το μονοπώλιο της νόμιμης φυσικής βίας εντός ορισμένου εδάφους ― το «έδαφος» αποτελεί ουσιώδες γνώρισμά της. Διότι η ειδοποιός διαφορά της παρούσας εποχής είναι ότι όλες οι άλλες ομάδες και όλα τα μεμονωμένα πρόσωπα έχουν δικαίωμα ν’ ασκήσουν φυσική βία μονάχα εφόσον το κράτος τούς το επιτρέπει. Το κράτος θεωρείται η μόνη πηγή του «δικαιώματος» να χρησιμοποιηθεί βία. «Πολιτική» σημαίνει λοιπόν για εμάς: αγώνας για απόκτηση ενός μεριδίου ισχύος ή για επιρροή στον καταμερισμό της ισχύος, είτε ανάμεσα σε κράτη είτε ανάμεσα σε ομάδες εντός κάποιου κράτους. 

Ο ορισμός αυτός ανταποκρίνεται ουσιαστικά στην τρέχουσα γλωσσική χρήση. Όταν κάποιος λέει για ένα ζήτημα ότι είναι «πολιτικό» ζήτημα, για έναν αξιωματούχο ή κρατικό λειτουργό ότι είναι «πολιτικός» αξιωματούχος, για μια απόφαση ότι πάρθηκε με κριτήρια «πολιτικά», εννοούμε πάντοτε ότι το χειρισμό του ζητήματος αυτού, τη λήψη της απόφασης και το πεδίο δράσης του αξιωματούχου τα καθορίζουν συγκεκριμένα συμφέροντα που έχουν να κάνουν με τον καταμερισμό, τη διατήρηση και τη μετατόπιση της ισχύος. Όποιος ασκεί πολιτική, επιζητεί ισχύ: ισχύ είτε ως μέσο για την εξυπηρέτηση άλλων σκοπών (ιδεωδών ή εγωιστικών) είτε «ως αυτοσκοπό», προκειμένου ν’ απολαύσει το γόητρο που η ισχύς προσφέρει. 

Όπως οι πρόδρομοί του πολιτικοί σχηματισμοί, το κράτος είναι σχέση εξουσίας ασκούμενης από ανθρώπους πάνω σε ανθρώπους με μέσο τη νόμιμη (που πάει να πει: τη θεωρούμενη ως νόμιμη) βία. Επομένως, για να υπάρχει κράτος, πρέπει οι εξουσιαζόμενοι να υπακούν στην αυθεντία την οποία αξιώνουν για λογαριασμό τους οι εκάστοτε εξουσιάζοντες. Πότε το κάνουν αυτό και γιατί; Ποιοι είναι οι εσωτερικοί λόγοι που δικαιολογούν αυτή την εξουσία, και ποια είναι τα εξωτερικά μέσα στα οποία αυτή στηρίζεται;

Νομιμοποίηση της εξουσίας και τύποι κράτους 

Οι εσωτερικοί λόγοι που δικαιολογούν, δηλαδή που νομι­ μοποιούν, μια εξουσία είναι κατ’ αρχήν τρεις. 

Πρώτον, η αυθεντία του «αιώνιου χθες», του εθίμου, που το καθαγιάζει μια εγκυρότητα που χάνεται στα βάθη του παρελθόντος και το συντηρεί η συνήθεια. Τέτοια είναι η «παραδοσιακή» εξουσία, όπως την ασκούσαν οι παλαιάς κοπής πατριάρχες και πατρογονικοί αφέντες. 

Δεύτερον, η αυθεντία της σπάνιας προσωπικής δωρεάς, του χαρίσματος, εκείνη η εντελώς προσωπική αφοσίωση και πίστη στις αποκαλυμμένες αλήθειες, στις ηρωικές πράξεις ή σ’ άλλες ηγετικές ιδιότητες ενός ατόμου. Τέτοια είναι η «χαρισματική» εξουσία που άσκησαν οι προφήτες ή ―στο πολιτικό πεδίο― ο κεχρισμένος πολέμαρχος, ο ηγεμόνας που στηρίζεται στη λαϊκή βούληση, ο μεγάλος δημαγωγός και ο πολιτικός κομματικός αρχηγός. 

Τέλος, έχουμε την εξουσία που θεμελιώνεται στη «νομιμότητα», στην πίστη στην εγκυρότητα του θετού δικαίου και στην καθ’ ύλην «αρμοδιότητα» που θεσπίζουν οι ορθολογικά τεθειμένοι κανόνες: με άλλα λόγια, η εξουσία που θεμελιώνεται στην υπάκουη εκπλήρωση από τους εξουσιαζομένους των νενομισμένων τους καθηκόντων. Τέτοια είναι η εξουσία που ασκεί ο σύγχρονος «κρατικός λειτουργός», και όλοι εκείνοι οι φορείς ισχύος που απ’ αυτή την άποψη του μοιάζουν. 

Εξυπακούεται ότι, στην πραγματικότητα, η υπακοή στην εξουσία διέπεται και από τα πανίσχυρα κίνητρα του φόβου και της ελπίδας ―του φόβου μπροστά στην εκδίκηση των μαγικών δυνάμεων ή των κρατούντων, της ελπίδας για ανταμοιβή στον ενθάδε ή στον επέκεινα κόσμο―, καθώς κι από κάθε λογής συμφέροντα. Στο ζήτημα αυτό θα περάσω σε λίγο. Όταν όμως κανείς αναζητεί τους παράγοντες που «νομιμοποιούν» τούτη την υπακοή, πέφτει πάνω στους τρεις αυτούς «καθαρούς» τύπους. Και τούτες οι περί νομιμότητος αντιλήψεις, καθώς και η εσωτερική τους δικαιολόγηση, έχουν ύψιστη σημασία για τη δομή της εξουσίας. 

Η αλήθεια είναι ότι σπάνια συναντάει κανείς ατόφιους τους καθαρούς τύπους στην πραγματικότητα. Αλλά απόψε δεν μπορώ να υπεισέλθω στις εξαιρετικά περίπλοκες μεταμορφώσεις, αλληλεπικαλύψεις και συμμείξεις αυτών των καθαρών τύπων: πρόκειται για πρόβλημα της «γενικής θεωρίας του κράτους». 

Χαρισματική εξουσία και η ιδέα του καλέσματος 

Εδώ μας ενδιαφέρει προπάντων ο δεύτερος απ’ αυτούς τους τύπους: η εξουσία που εδράζεται στην αφοσίωση του οπαδού στο καθαρά προσωπικό «χάρισμα» του «ηγέτη». Διότι εδώ έχει τη ρίζα της η ιδέα του καλέσματος στην ύψιστη μορφή της. Η υποταγή στο χάρισμα του προφήτη, του πολέμαρχου ή του μεγάλου δημαγωγού στην εκκλησία του δήμου και στο κοινοβούλιο σημαίνει βέβαια ότι οι άνθρωποι βλέπουν στο πρόσωπό του τον εκλεκτό που θα τους οδηγήσει ανταποκρινόμενος στο εσωτερικό του «κάλεσμα». Τον υπακούν όχι επειδή το επιτάσσει η παράδοση ή ο νόμος, αλλά επειδή πιστεύουν σ’ εκείνον. Κι ο ίδιος βέβαια ζει για την αποστολή του, «αγωνίζεται για το έργο του», σαν να μην είναι απλώς ο αλαζονικός και στενοκέφαλος ευνοούμενος της στιγμής. Οι θιασώτες του, πάντως, είναι αφοσιωμένοι στο πρόσωπό του και τις αρετές του: οι μαθητές, οι ακόλουθοι, οι οπαδοί τού εντελώς προσωποπαγούς κόμματός του. 

Η ηγεσία αυτού του τύπου συναντιέται σε κάθε τόπο και κάθε ιστορική εποχή κάτω απ’ τις δύο κύριες μορφές που έλαβε στο παρελθόν: από τη μια μεριά, του μάγου και του προφήτη· από την άλλη μεριά, του κεχρισμένου πολέμαρχου, του αρχισυμμορίτη και του κοντοτιέρου. 

Στον δυτικό κόσμο, όμως, και μόνον εκεί, συναντούμε κάτι που μας ενδιαφέρει περισσότερο: τον πολιτικό ηγέτη ως ελεύθερο «δημαγωγό» στην αρχή, μορφή που αναδεικνύεται μόνον στους κόλπους της πόλης-κράτους, γεννήματος αποκλειστικού της Δύσης και, κυρίως, του μεσογειακού πολιτισμού· και κατόπιν ως κοινοβουλευτικό «κομματικό αρχηγό», μορφή κι αυτή ιστορικά μοναδική, γέννημα του συνταγματικού κράτους που επίσης αναπτύχθηκε κατ’ αποκλειστικότητα στη Δύση.