45 τόνοι καφέ (διήγημα «1821»)

– Περάστε παρακαλώ. Καθίστε. Το όνομά σας και το επώνυμό σας.

– Κριστίν Ζακάρ.

– Ημερομηνία γέννησης;

– 10 Γενάρη 1990.

– Τόπος γέννησης;

– Πορτ ο Πρενς, Αϊτή.

Σε κάθε της απάντηση έσκυβε πάνω από τα χαρτιά του και συμπλήρωνε κουτάκια.

– Βλέπω εδώ στον φάκελό σας πως έχετε πάει πολύ καλά στις εξετάσεις, ιδιαιτέρως εντυπωσιακές οι ιστορικές αλλά και οι πολιτικές σας γνώσεις. Φαίνεται πως μελετήσατε πολύ, κι αυτό είναι κάτι που αναγνωρίζει το ελληνικό κράτος.

Δεν περίμενε ένα τέτοιο σχόλιο, αλλά ως όφειλε, το πήρε για καλό. Στο σεμινάριο πριν τη συνέντευξη, την είχαν προετοιμάσει για μια γενικού περιεχομένου συζήτηση, χωρίς όμως συμπεράσματα από την πλευρά του εξεταστή. Αυτή θα έπρεπε να είναι και η δική της στάση. Αν κατάφερνε να είναι ορθή και κοφτή στον λόγο, όλα θα πήγαιναν καλά, σύμφωνα με το νομικό γραφείο που της παρείχε συμβουλές. Αυτή ήταν η γενική οδηγία σε αυτήν και στους 330 συμμετέχοντες στο σεμινάριο με τίτλο «Ελληνική Ιθαγένεια – όροι και προϋποθέσεις».

– Χαίρομαι που το ακούω, άλλωστε με την Ελλάδα όσο κι αν δεν μου φαίνεται, με δένουν πολλά. 

Η αλήθεια είναι πως εκ πρώτης όψεως και μόνο από εμφάνιση δεν θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει πως η Κριστίν, με το μαύρο γυαλιστερό δέρμα της και τα ακόμη πιο λαμπερά κατάμαυρα μάτια της, ήταν ένας άνθρωπος που την έδεναν πολλά με την Ελλάδα. 

– Μα η εμφάνιση, αγαπητή μου, δεν είναι ποτέ το κριτήριό μας, αν εννοείτε αυτό. 

– Σωστά. Τώρα υπάρχει και ο Γιάννης Αντετοκούμπο! είπε σχηματίζοντας αυθόρμητα ένα ειρωνικό χαμόγελο στο ολοστρόγγυλο πρόσωπό της που απέσυρε αμέσως μετά, συνειδητοποιώντας πως το χιούμορ ίσως δυσχεράνει τη θέση της. 

Έβγαλε αυθόρμητα τα γυαλιά του και προσεκτικά παρατηρώντας όλη τη διαδρομή του δεξιού του χεριού να τα μεταφέρει, τα ακούμπησε πάνω στα χαρτιά του, που βρίσκονταν ανακατεμένα μπροστά του. Έγειρε τους ώμους πίσω για να ακουμπήσει στην εντελώς άβολη καρέκλα γραφείου που είχε, βγαλμένη από τις κλισέ περιγραφές που αφορούν τις δημόσιες υπηρεσίες. Η πλάτη της καρέκλας ζουλήχτηκε στην ωμοπλάτη του και τον έκανε να τιναχτεί απότομα για να ζουληχτεί πάλι στην ίδια θέση, αυτή τη φορά πιο συνειδητοποιημένα και με μερικά μαυράκια δερματίνης κολλημένα στον ώμο του σακακιού του. Σε δεύτερο χρόνο, χαμογέλασε κι αυτός με μια υποβόσκουσα θλίψη και άγνοια, σύμφωνα με όσα εκείνη ερμήνευε από τη στάση του σώματός του.

— Μα η εμφάνιση, αγαπητή μου, δεν είναι ποτέ το κριτήριό μας, αν εννοείτε αυτό. 
— Σωστά. Τώρα υπάρχει και ο Γιάννης Αντετοκούμπο! είπε σχηματίζοντας αυθόρμητα ένα ειρωνικό χαμόγελο στο ολοστρόγγυλο πρόσωπό της που απέσυρε αμέσως μετά, συνειδητοποιώντας πως το χιούμορ ίσως δυσχεράνει τη θέση της. 

– Σωστά. Λοιπόν…

Αναμόχλευσε λίγο τα χαρτιά του άσκοπα και αμήχανα. 

– Όνομα πατέρα, όνομα μητέρας και πότε πρωτοήρθατε στην Ελλάδα, είπε τώρα βιαστικός.
– Ανρί Ζακάρ, Μαρί Ζακάρ. Ήρθα το 2010, απάντησε κοφτά.

Σε ένα μικρό κενό που δημιουργήθηκε στη μεταξύ τους «κουβέντα» — επιτρέψτε μου, αγαπητοί μου αναγνώστες, την ποιητική άδεια στον όρο, η Κριστίν πήρε μια βαθιά ανάσα και βολεύτηκε λίγο πιο περήφανα και ευθυτενώς στη θέση της. 

– Πού μένετε αυτή τη στιγμή και πού εργάζεστε; εάν εργάζεστε φυσικά.
– Αυτή τη στιγμή εργάζομαι σε μια ταβέρνα και συγχρόνως είμαι φοιτήτρια στο Πάντειο Πανεπιστήμο. Μένω στον Νέο Κόσμο. 
– Πολύ ενδιαφέρον.

Την περιεργάστηκε πάλι χωρίς γυαλιά και είπε σαν να μιλούσε στον εαυτό του:

– Μα τώρα εξηγείται η χρήση της ελληνικής γλώσσας από εσάς. Και όχι μόνο αυτό. Έτσι μόνον εξηγείται πώς κάποιος μπορεί να απαντήσει στις ερωτήσεις που σας τίθενται στις εξετάσεις. Ξέρετε, φαντάζομαι, πως πολλοί Έλληνες δεν θα μπορούσαν να απαντήσουν ούτε στις μισές.

Αυτή τη φορά ο τόνος του της φάνηκε εντελώς χαζοχαρούμενος. Πώς ήταν δυνατόν να της απευθυνόταν με αυτόν τον τρόπο! Να παραδέχεται μπροστά της πως οι ερωτήσεις του τεστ είναι απλά ερωτήσεις που στόχο έχουν τον αποκλεισμό από την ελληνική υπηκοότητα όσων προσπαθούν να την αποκτήσουν, μιας και τέτοιου είδους γνώσεις δεν απαιτούνται καν από τους Έλληνες πολίτες! Αυτό που σκεφτόταν ήταν η πικρή πραγματικότητα, λοιπόν.  

Βλέποντας τη θυμωμένη αμηχανία της, συνέχισε χωρίς να αλλάξει τον τόνο του καθόλου. 

– Είναι βέβαια λυπηρό να παραδέχομαι κάτι τέτοιο εδώ μπροστά σας. Ιδίως, θα σκέφτεστε, που αυτή τη στιγμή σας απευθύνομαι ως κρατικός λειτουργός. Πάρα πολύ λογικό να σκέφτεστε έτσι και να θλίβεστε, όμως μην νομίζετε πως δεν θλίβομαι κι εγώ. Με κάνει να γελώ το γεγονός πως καλείστε να απαντήσετε σε ερωτήσεις που αφορούν την ιστορία της Ελλάδος από την αρχαιότητα, έως το 1821, έως τη μεταπολίτευση, έως σήμερα… τα χρόνια των μνημονίων… το πολιτειακό μας σύστημα, τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τέτοιο γραφειοκρατικό βαθμό! Τις εκτάσεις των ελληνικών νησιών και το πόσοι κάτοικοι μένουν στον τάδε απομακρυσμένο νομό της Κεντρικής Μακεδονίας… Αν είναι δυνατόν! Και μην με παρεξηγείτε, αλλά πραγματικά ασχολούμαι καθημερινά με ανθρώπους σαν εσάς που χωράνε μέσα σε έναν φάκελο χαρτόδετο, όπως αυτός εδώ. Και είμαι υποχρεωμένος να ρωτώ ασημαντότητες και γραφειοκρατικές ανοησίες, ενώ εκεί έξω δίνονται καθημερινοί αγώνες επιβίωσης. Καθημερινές μάχες για μια θέση εργασίας, ένα σπίτι και ένα δελτίο ταυτότητας!

Τα μάτια της είχαν ανοίξει διάπλατα. Δεν περίμενε σε καμία περίπτωση αυτήν την εξέλιξη. Αυτήν την ιδιότυπη συμπαράσταση που τη ζούσε από τότε που θυμόταν τον εαυτό της, μεγαλωμένη σε άθλιες συνθήκες διαβίωσης στην Αϊτή. Ο συνομιλητής της ήταν φανερό πως περίμενε μια κάποιου είδους θετική ανταπόκριση από την πλευρά της, και όσο αυτή καθυστερούσε, τόσο μαζευόταν σε μια παράξενη μυστικοπάθεια, λες και διέπρατταν κάποιου είδους έγκλημα οι δυο τους σε εκείνο το μουντό γραφείο. 

– Ξέρετε… δεν θέλω… δεν θέλω να νομίζετε στα αλήθεια πως αυτό ήταν μια έκρηξη… ε… πώς να το πω;… Τέλος πάντων. Άνθρωποι είμαστε, όπως καταλαβαίνετε. Είναι λάθος να νομίζετε πως έχετε να κάνετε με εχθρούς. Είναι λάθος… Δεν είμαστε όλοι έτσι… Κάποιοι είναι βέβαια… Όχι εσείς προσωπικά, δεν το λέω για σας ότι μας θεωρείτε εχθρούς, αλλά… καταλαβαίνετε… πολλοί από εσάς… από όσους βρίσκονται στην ίδια θέση με εσάς, εννοώ… όχι εσείς… τέλος πάντων. Θεωρώ πως καταλαβαινόμαστε.

Η σιωπή μεταξύ τους ήταν έντονη για κάμποσα δευτερόλεπτα. Σίγουρα φάνηκε να έχει μεγαλύτερη διάρκεια από όση πραγματικά ήταν. Έπιασε τον εαυτό της σαστισμένο μεν, χαιρέκακο δε. Απολάμβανε σαν ηδονοβλεψίας το «θέατρο» που εξελισσόταν μπροστά της. Της άρεσε πολύ να τον βλέπει να παραδέχεται τα λάθη του. Αν και την ενοχλούσε βαθιά η σκέψη του που, κατά τη γνώμη της, έκρυβε τον ρατσισμό και την ελεημοσύνη, το γεγονός πως υπέβοσκε η ανωτερότητά του εις βάρος της. Απολάμβανε σαδιστικά τον «εξευτελισμό» του στα δικά της μάτια, που αυτός πιθανόν να ονόμαζε «αλληλεγγύη». 

– Όλοι περνάμε δύσκολα κατά καιρούς στη ζωή μας. Κάποιοι αντέχουν. Κάποιοι όχι. Κάποιοι δεν μπορούν καν να παρατηρούν τις δυσκολίες στους άλλους, είπε καρφώνοντάς τον στα μάτια σε τέτοιο σημείο που σχεδόν του απαγόρευσε να στρέψει το βλέμμα του αλλού.

– Όσον αφορά στην Ελλάδα, εγώ την αγαπώ πολύ. Πώς αλλιώς θα έμπαινα στη διαδικασία να φτάσω ως εδώ; Εδώ έχω χτίσει τη ζωή μου πλέον. Από την Αϊτή έφυγα είκοσι μέρες μετά τα δέκατα ένατα γενέθλιά μου. Στον σεισμό του 2010 έχασα τον πατέρα μου. Καταγράφηκε στους αγνοούμενους. Και εντέλει στους νεκρούς που δεν βρέθηκε ποτέ ούτε κομμάτι από τα ρούχα τους. Αγνοούμενος ανάμεσα σε χιλιάδες αγνοουμένων που ένα ατέλειωτο κούνημα της γης επέφερε. Αντίκρισα τη μητέρα μου γκρίζα και παγωμένη. Την είδα να τη βγάζουν από έναν τεράστιο σωρό από μπάζα που κάποτε ήταν το σπίτι μας, στο Πορτ-ο-Πρενς. Δεκαέξι μέρες την άκουγαν. Έτσι με διαβεβαίωναν οι διασώστες. Μου έλεγαν πως την άκουγαν να μουρμουράει ξεψυχισμένη κάτω από γκρίζους ογκόλιθους, που κάποτε ήταν οι τοίχοι της κουζίνας μας, ή της κουζίνας των γειτόνων μας. Ποιος να μπορούσε να ξεχωρίσει εκείνη την ώρα φωνές, σκόνες και μπάζα; Μα τελικά κατάφερα και ήρθα εδώ. Χάρη σε εσάς. Στους Έλληνες. Έλληνες διασώστες ήταν αυτοί που μου πρόσφεραν βοήθεια όταν με έβλεπαν να κοιμάμαι με κουρελιασμένα ρούχα πάνω από τις σκόνες και τα χαλίκια των τοίχων του σπιτιού που μεγάλωσα. Εκεί που είδα νεκρούς τους γονείς μου. Έλληνες ήταν αυτοί που με βοήθησαν να βγάλω την visa για το ταξίδι που έκανα, αυτοί που μου έδωσαν δουλειά και με βοήθησαν να βρω σπίτι. Και σήμερα είμαι εδώ μπροστά σας γιατί η βαθιά μου επιθυμία είναι να ζήσω εδώ για πάντα σαν μισή Ελληνίδα. 

Όλοι περνάμε δύσκολα κατά καιρούς στη ζωή μας. Κάποιοι αντέχουν. Κάποιοι όχι. Κάποιοι δεν μπορούν καν να παρατηρούν τις δυσκολίες στους άλλους, είπε καρφώνοντάς τον στα μάτια σε τέτοιο σημείο που σχεδόν του απαγόρευσε να στρέψει το βλέμμα του αλλού.

Η εξομολόγησή της τον πήρε από τα μούτρα. Μαζεύοντας όλη τη σοβαρότητα που απαιτούσε η θέση του, είπε κοφτά και ειλικρινά.

– Λυπάμαι πολύ για όλα όσα σας έχουν συμβεί και ίσως… ίσως σας συμβαίνουν ακόμη. Θα σας ειδοποιήσει η υπηρεσία μόλις εξετασθεί ο φάκελός σας στο τελικό στάδιο της διαδικασίας. Εύχομαι καλή επιτυχία.

Έκανε να φύγει με ένα νεύμα συγκατάβασης. Έβαλε την τσάντα της στον ώμο και μην μπορώντας να κάνει χειραψία, στάθηκε κοντά στην πόρτα του γραφείου και του είπε σχεδόν συνωμοτικά.

– Η Αϊτή ήταν η πρώτη χώρα που αναγνώρισε το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, το 1822. Αναγνώρισε το δικαίωμα των Ελλήνων στην αυτοδιάθεση. Αναγνώρισε την ελληνική επανάσταση του 1821 απέναντι στους κατακτητές. Σε κανέναν λαό δεν αξίζει η σκλαβιά. Ο τότε πρόεδρος της Αϊτής, Μπουαγιέ, έστειλε βοήθεια σαράντα πέντε τόνους καφέ, να τους πουλήσετε για να αγοράσετε πολεμοφόδια. Αυτό το μαθαίναμε στο σχολείο. Ίσως το μαθαίνετε και εδώ. Λίγοι όμως φαντάζομαι το θυμούνται και από τις δύο χώρες. Όσοι ζήσαμε τον σεισμό του 2010 στην Αϊτή, το θυμηθήκαμε, με τη βοήθεια που μας προσφέρατε τότε. Και είτε καταφέρω να μείνω στην Ελλάδα είτε όχι, αυτό θα συνδέει πάντα τους λαούς μας.